Chiều hai mươi bảy, ở Hoành Châu, một người của đoàn muối phi ngựa về tới hầu phủ.
Ngựa sùi bọt mép, người bụi đỏ tới tận chân tóc. Gã quỳ dưới thềm thư phòng, thở chưa ra hơi đã bẩm.
Trên quan lộ Tây Nam, quán nước nào cũng kể. Châu Tây Lĩnh có hai ngôi đền mới. Một ngôi ở Bản Khê, trên núi sau bản, dưới một gốc đa cháy, thờ một người tiều phu cầm búa. Một ngôi ở Pá Hốc, dưới gốc cây lớn sau bản, mái lá cọ, không có bát hương, chỉ có một ống tre đựng đầy cát suối. Không ngôi nào do quan dựng. Tiền hương năm ngoái, năm kia, quan châu thu bao nhiêu, đã trả lại cho dân đủ cả, có giấy triều đình, chữ ký vua, ấn châu đóng bên cạnh. Quan châu bị bắt giải về kinh. Người cầm đầu đoàn muối sai gã quay ngựa về báo, còn mình dẫn đoàn đi tiếp, lên Bản Khê, để xem tận mắt.
Tống Quát nghe hết, không ngắt lời câu nào.
– Lui ra. – Lão nói. – Nghỉ ba ngày. Không nói với ai.
Người kia lui ra.
Tống Quát ngồi lại một mình. Lão không lần hạt. Lão đặt tay lên mặt án, ngón trỏ gõ nhẹ xuống gỗ, một tiếng, rồi thôi.
Tìm ngôi đền ấy. Bốn chữ trong lá thư lạnh. Khách sai lão như sai gia nhân.
Lão đã tìm ra. Không phải một ngôi. Là hai. Thờ một người tiều phu mà dưới xuôi không ai nghe tên. Dân dựng, dân thắp. Tiểu tử ở kinh không đặt lệ, không thu tiền, lại còn đem tiền của châu trả cho dân, ký tên mình lên tờ giấy nợ như một người đi vay.
Một ông vua đi trả nợ cho dân. Làm hầu bao nhiêu năm, Tống Quát chưa thấy ai làm thế. Lão không biết nên gọi đó là ngu, hay là một thứ lão chưa biết tính.
Khách chưa hỏi. Lão cũng không báo.
Tháng Hai, lúc lấy đi đoạn thư về Thái Miếu, khách chạm tay vào tay lão một cái. Lạnh như chạm vào lưỡi dao để ngoài sương. Lão không ưa bàn tay ấy. Nhưng lão chưa bao giờ để cái không ưa hiện lên mặt, với khách cũng như với ai.
Lão gấp tờ giấy ghi lời người đưa tin, cất vào ngăn án, nằm cạnh mảnh giấy mở cửa sau. Thứ đã biết mà chưa nói ra, còn đáng giá hơn thứ đã đem ra dùng.
* * *
Đêm hai mươi chín, ở quán trọ đầu bến Đông, người quản sự cũ của kho muối trở lại.
Sáng nay, gã chỉ hỏi một câu ở cửa, rồi đứng nhìn Ninh Viễn. Y đáp: khỏe. Gã gật đầu, bảo: thư lại đi Hộ bộ đi, kẻo muộn, tối ta ghé. Cả ngày hôm ấy, Ninh Viễn ngồi án ở Hộ bộ, chép sổ như mọi ngày. Giữa trưa, y ngẩng lên, thấy cái nón lá cũ ngồi trong quán nước bên kia cổng Hộ bộ, bát nước trước mặt chưa vơi.
Bây giờ gã ngồi trên cái ghế duy nhất trong phòng, không bỏ nón. Ninh Viễn ngồi trên mép giường.
– Từ mùng chín tới nay, – gã nói, – hầu gia không nhận được ống tre nào. Vì sao?
– Ngày mười sáu, hạ quan có viết một dòng. – Ninh Viễn nói. – Vua ra khỏi Thái Miếu. Hôm sau, vua thiết triều, tự nói hết trước cả triều. Chuyện một tháng ấy, cả kinh thành biết. Dòng hạ quan viết hết giá. Hạ quan không gửi thứ hết giá.
Gã quản sự nhìn y, không chớp mắt. Hai chữ hạ quan, Ninh Viễn nói ra không vấp. Tháng Hai rời hầu phủ, y còn xưng tiểu nhân.
– Còn chép không?
– Hạ quan chép sổ lương, sổ lễ vật, như mọi ngày.
– Tờ chép lá thư mùng tám đâu?
Câu ấy đến nhanh, nhẹ, như hỏi giờ.
Ninh Viễn không ngạc nhiên. Hầu phủ đoán được y chép. Y chép, chính vì biết hầu phủ sẽ đoán. Một tờ chép không ai đoán ra, thì không giữ được mạng ai.
– Không ở trong phòng này. – Y nói.
Gã quản sự đứng dậy. Gã không vội. Gã nhấc cái gối lên, lật ra sau. Gã mở cái rương gỗ dưới chân giường, bới mấy bộ áo, mấy cuốn sách. Gã sờ mép chiếu, gõ mấy tấm ván vách. Phòng thư lại Hộ bộ thuê, chỉ có chừng ấy thứ. Gã sờ hết, rồi ngồi xuống chỗ cũ.
Ninh Viễn vẫn ngồi trên mép giường. Suốt lúc gã lục, y không đứng lên.
– Có gì gửi hầu gia không? – Gã hỏi.
Ninh Viễn đi tới cái án nhỏ cạnh cửa sổ. Y mài mực, cắt một mảnh giấy nhỏ, cầm bút.
Hai mươi hai tháng Tư, bệ hạ ra cửa Tây, lên chợ biên. Hai mươi sáu, về kinh.
Ngọn bút dừng lại trên giấy một nhịp.
Dòng sổ lương sáng hai mươi bảy hiện lên rõ từng nét, như còn đang ướt mực trước mặt y. Khẩu phần binh sĩ triệu hoán, mười người. Một dòng ấy, hầu gia sẽ đọc kỹ hơn cả lá thư. Kẻ không có bóng cũng thế.
Y nhấc bút lên. Cuộn mảnh giấy lại, bỏ vào ống tre, bịt sáp hai đầu.
Gã quản sự cầm ống tre, cân trong tay, như cân một món hàng.
– Một dòng?
– Một dòng.
Gã cất ống tre vào ngực áo, đứng dậy. Tới cửa, gã quay lại.
– Hầu gia không quên người. – Gã nói.
Cánh cửa khép lại. Tiếng chân gã xuống cầu thang gỗ, chậm, đều, tới khi mất hẳn.
Câu ấy, Ninh Viễn hiểu. Ở hầu phủ Hoành Châu, người ta nói câu ấy với kẻ sắp được thưởng. Cũng nói với kẻ sắp bị cất vào ngăn án.
Ninh Viễn ngồi lại bên án. Đèn dầu cháy tới canh ba. Y không chép gì, không đọc gì. Y đặt hai bàn tay lên mặt án. Tay không run.
* * *
Chiều ba mươi tháng Tư, gã mắt tam giác và anh Thóc lên tới Bản Khê.
Hai người đi bộ từ Khe Trong, từ chiều mười ba. Mười bảy ngày. Qua châu lỵ Tây Lĩnh hôm hai mươi sáu, gã không ghé dinh, không ghé trại lính cũ, chỉ mua một túi gạo, đi tiếp. Lên tới chân núi, mưa đầu mùa đổ xuống hai trận, đường đất trơn như mỡ. Anh Thóc đi trước, gã đi sau, cách chừng mười bước. Cả quãng đường, anh nói với gã không quá mười câu. Câu nào cũng về đường đi. Rẽ trái. Có suối. Nghỉ ở đây.
Cổng bản hiện ra sau hàng tre. Một đứa trẻ chăn trâu thấy người lạ, chạy vào trước.
Lúc hai người tới giữa bản, người ta đã đứng chờ.
Không ai cầm dao, cầm gậy. Họ chỉ đứng. Gã mắt tam giác biết họ nhận ra gã. Năm ngoái, giữa sân nhà trưởng bản, gã đứng chỗ kia, tay cầm roi, nói một câu. Ăn cơm nhà ai, là người nhà ấy. Mấy người đàn bà đứng đầu nhìn gã, rồi quay mặt đi. Một bà ôm đứa con nhỏ, xoay người lại, để lưng mình che mặt đứa bé. Không ai nói một câu. Không ai động tay.
Gã đứng giữa bản, nón lá trên đầu, áo lính châu cũ đã bạc màu trên vai. Gã không cúi mặt. Gã để họ nhìn.
Trưởng bản Cầm Văn Khăm chống gậy đi xuống cầu thang nhà sàn. Ông nhìn gã một lúc lâu, rồi nhìn sang anh Thóc.
– Ai đây? – Ông hỏi bằng tiếng Kinh.
– Anh của Cốm. – Gã mắt tam giác nói. – Người làng Khe Trong.
Ông già đứng im. Đám đông sau lưng ông xôn xao bằng tiếng bản. Một người đàn bà đưa tay lên che miệng.
– Ngủ dưới gầm sàn nhà ta. – Trưởng bản nói với anh Thóc. Đoạn ông liếc gã. – Cả người này.
Từ xa, dưới gốc cây cạnh bờ suối, có một đứa bé gái đứng nhìn. Đứa bé tên Ẻn. Nó không chạy lại, cũng không bỏ đi. Nó đứng đó, nhìn gã, tới khi mẹ nó ra kéo về.
Gần chạng vạng, anh Thóc xin lên đền.
Ngôi đền trên núi sau bản, dưới gốc đa cháy. Chân bát hương đắp bằng đất đỏ au trên bệ đá, khói hương còn vương. Bên cạnh bài vị gỗ nghiến khắc hai chữ Thạch Sanh, có một tấm ván gỗ mới, khắc tám cái tên. Trưởng bản đưa ngón tay nhăn nheo dò theo từng hàng, dừng ở cái tên cuối cùng.
– Cốm. – Ông nói.
Anh Thóc không biết chữ. Anh nhìn chỗ ngón tay ông già dừng lại. Anh thắp ba nén nhang, cắm vào chân bát hương, quỳ xuống.
Gã mắt tam giác đứng ở mép sân, cạnh thân đa.
Lúc ấy, có tiếng đòn gánh kĩu kịt ở lối lên.
Một đoàn người gánh muối lên tới sân đền. Năm người, bốn đôi quang gánh, mỗi đầu một bao muối. Đường lên Bản Khê ngựa không đi được, ngựa thồ của đoàn hẳn còn gửi dưới bến đò. Người đi đầu không gánh, mặc áo vải thô, vai rộng, râu quai nón cắt ngắn, tay cầm cây gậy tre. Gã đi thẳng tới chỗ trưởng bản, cúi chào, cười.
– Năm nay đoàn muối lên sớm. – Trưởng bản nói.
– Năm nay muối về nhiều, lên sớm cho bản có muối ăn. – Người kia nói. Gã nhìn quanh sân đền, nhìn bài vị, nhìn chân bát hương. – Đền mới?
– Đền của bản.
– Thờ ai vậy, ông?
– Đền của bản. – Trưởng bản nói lại.
– Ai dựng?
– Bản dựng.
Người kia cười, như không để ý ông già đáp gọn quá.
– Nghe dưới châu lỵ nói, ông vua dưới kinh có lên đây. – Gã nói. – Ông ấy có hay lên không? Lúc về, đi lối nào?
Gã mắt tam giác nghe giọng ấy, người lạnh đi.
Giọng hạ lưu sông Cái. Chữ cuối câu kéo dài ra, hơi lên giọng, như người quen nói to trên bến. Sáng hai mươi hai tháng Ba, ở kho sau dinh Tây Lĩnh, gã khiêng một cái hòm gỗ nặng trịch ra cửa sau. Người đứng nhận hòm, buộc lên lưng ngựa thồ, cũng nói đúng giọng ấy. Gửi xuôi.
Gã kéo vành nón xuống, cúi mặt.
Trưởng bản chống gậy đứng giữa sân. Ông nhìn người đàn ông râu quai nón, nhìn thật lâu.
– Đền của bản. – Ông nói lần thứ ba. – Bản dựng.
Người kia gật gù. Gã rút trong ngực áo ra một xâu tiền, đặt lên bệ đá cạnh chân bát hương.
– Tiền hương.
– Đền này không thu tiền hương. – Trưởng bản nói. – Có giấy.
Ông không cầm xâu tiền lên, cũng không đẩy nó đi. Ông để nó nằm đó, như để một hòn sỏi lạ ai đánh rơi.
Người đàn ông râu quai nón cười lớn, thu xâu tiền về. Lúc quay đi, mắt gã lướt qua mép sân. Qua thân đa. Qua cái áo lính châu cũ bạc màu trên vai một người đang cúi mặt dưới vành nón.
Mắt gã dừng lại ở cái áo ấy, một nhịp. Đoạn gã dẫn người xuống bản.
Đêm ấy, dưới gầm sàn nhà trưởng bản, hai người nằm trên ổ rơm cạnh đống củi. Trên sàn, tiếng người đi lại, tiếng bát đũa, tiếng trẻ con khóc rồi nín. Vợ trưởng bản đem xuống một mâm nhỏ: một bát cơm nếp, một đĩa rau luộc, một nhúm muối. Bà đặt mâm trước mặt anh Thóc, không nhìn sang gã, lên nhà.
Anh Thóc ăn nửa bát. Anh đẩy chỗ còn lại sang phía gã.
Gã mắt tam giác cầm bát cơm, ngồi im một lúc mới ăn.
Gã không ngủ được. Gã nằm nghe tiếng suối, nghĩ tới đôi mắt người đàn ông râu quai nón, dừng trên vai áo mình. Cái áo lính châu, gã có thể cởi ra, ném xuống suối. Nhưng xuống tới châu lỵ, không có áo ấy, không có thẻ bài, thì dinh châu không cấp ngựa cho một kẻ không ai biết mặt. Gã gấp cái áo lại, kê dưới đầu.
* * *
Sáng mùng một tháng Năm, bãi sỏi trắng dưới chân núi đá.
Từ Bản Khê xuống đây, nửa ngày đường rừng. Hai người đi từ lúc gà gáy. Thung lũng phía Nam giờ có tiếng chim. Con suối chảy ra từ cửa hang tối dưới chân vách đá, nước trong, lạnh buốt, lăn qua bãi sỏi trắng.
Gã liếc cửa hang tối dưới chân vách đá một lần, rồi thôi. Trong ấy có gì, gã không biết. Gã cũng không muốn biết.
Nấm mả nằm cạnh suối, đá xếp cao tới gối. Tấm bia gỗ nghiến cắm ở đầu mả, chữ khắc sâu, nét nào cũng đậm.
Cốm. Người làng Khe Trong.
Hai trận mưa đầu mùa đã làm xô mấy hòn đá dưới chân mả. Gã mắt tam giác không đợi ai bảo. Gã ngồi xổm xuống, nhặt từng hòn, xếp lại. Hòn to xuống dưới, hòn nhỏ lên trên, chèn cho khít. Mười đầu ngón tay gã đã lành, chỉ còn mấy vệt da mới hồng hồng chỗ móng.
Anh Thóc quỳ ở đầu mả.
Anh nhấc mấy hòn đá trên đỉnh ra, đặt sang bên. Anh lấy hai bàn tay bới một cái hố nhỏ trong lòng mả, sâu chừng một gang. Anh mở gói vải, lấy hòn cuội trắng ra, nắm trong tay một lúc. Đoạn anh đặt nó xuống hố, lấp sỏi lên, xếp mấy hòn đá về lại chỗ cũ.
Anh nói với em mấy câu. Giọng làng Khe Trong, đặc sệt, gã nghe được chữ được chữ không. Ruộng nhà tát xong rồi. Mạ lên xanh rồi. Nợ không còn ai đòi. Hòn cuội anh mang lên rồi đây.
Anh không khóc. Anh nói xong, ngồi im bên mả, nhìn nước suối chảy qua bãi sỏi.
Gã mắt tam giác xếp xong hòn đá cuối cùng, đứng dậy, lùi ra.
Hồi lâu, anh Thóc mới đứng lên. Anh nhìn gã. Lần đầu tiên từ Khe Trong tới đây, anh nhìn thẳng vào mặt gã.
– Ngươi xuống kinh đi. – Anh nói. – Đường này, ta tự về.
Gã mắt tam giác cúi đầu.
Gã tính đường. Từ Bản Khê xuống châu lỵ, ba ngày đường núi. Thẻ bài lính châu vẫn buộc bên hông. Có thẻ bài, dinh châu phải cấp ngựa. Trạm dọc quan lộ đã dỡ gần hết, một con ngựa phải chạy suốt, bốn năm ngày nữa tới kinh. Chừng mùng chín, mùng mười. Tiền gửi xuôi, cái hòm gỗ, gã đã khai bên cầu tre Khe Trong. Lần này, gã mang về thêm một khuôn mặt. Người đàn ông râu quai nón, nói giọng hạ lưu sông Cái, chiều qua đứng giữa sân đền Bản Khê, hỏi ông vua đi lối nào.
Gã vái nấm mả một vái, quay lưng, đi ngược lên thung lũng.
Gần trưa, gã ra tới chỗ con đường mòn từ thung lũng nhập vào lối mòn xuống châu lỵ.
Gã dừng lại.
Trên lớp bùn còn ướt, vết chân người mới in, đi xuống. Năm người. Bốn hàng vết chân lún sâu, nặng. Muối gánh lên, lại gánh nguyên xuống.
Đường xuống châu lỵ chỉ có một.
Đoàn muối đi trước gã nửa buổi.