Sáng mười ba, quan lộ Tây Nam xuống tới vùng ruộng nước.
Hôm mười bảy tháng Ba, đoàn buôn thuốc đi qua đây, ruộng hai bên đường còn nứt nẻ, trơ gốc rạ. Giờ nước đã vào. Mạ tháng Tư đã lên, xanh mướt từng ô. Đàn cò trắng lội giữa ruộng, thấy đoàn người ngựa đi qua cũng không buồn bay lên.
Người đi đường đông hơn lần trước. Người gánh lúa giống, người dắt trâu, người đội thúng. Ai đi ngang qua cũng ngoái đầu lại, nhìn người khổng lồ đi sau cùng, có người đứng sững giữa đường nhìn tới khi đoàn người đi khuất.
Lạc Thiên không bảo Dã Tượng đi chậm lại, cũng không bảo y đi vòng. Hắn không giấu ai nữa.
Thạch Sanh ngồi ngựa đã vững hơn. Lưng thẳng, hai chân thả lỏng, chỉ có cây búa là y vẫn ôm trước ngực, như ôm một đứa trẻ, không chịu buộc sau yên.
Gã mắt tam giác đi bộ cạnh xe cũi. Từ sáng tới giờ, gã không nói câu nào. Nhưng Lạc Thiên để ý, mỗi lần qua một trạm nhỏ bỏ hoang bên đường, gã lại ngẩng lên nhìn. Mười dặm một trạm. Mỗi trạm, gần làng ấy thêm mười dặm.
* * *
Giữa trưa, đoàn người dừng lại trước quán nước lợp lá gồi.
Bốn cây cột tre. Một chiếc chõng tre ọp ẹp. Một ấm nước chè xanh đặt trên bếp than. Mọi thứ vẫn y như lần trước. Chỉ có bà cụ chủ quán là lưng còng hơn một chút.
Bà cụ đang nhấc ấm nước khỏi bếp than, ngẩng lên thấy mười mấy con ngựa, đứng sững lại.
Bà nhận ra lão buôn thuốc. Lão không còn chống gậy tre, không còn khom lưng, mặc áo giao lĩnh, vấn khăn, bước xuống ngựa thẳng thớm như một ông đồ. Nhưng đúng là lão. Bà nhận ra đứa cháu gầy gầy ngồi đầu chõng hôm ấy, giờ đi đầu đoàn người. Bà nhìn thấy chiếc cũi tre trên xe, người nằm sấp trong cũi. Nhìn thấy người đàn ông mắt tam giác đi cạnh cũi, áo lính châu đã bạc, mười đầu ngón tay quấn giẻ.
Ấm nước trong tay bà run lên lách cách.
Trạng Quỳnh bước tới, đỡ lấy cái ấm, đặt lại lên bếp than.
– Bà cụ đừng sợ. – Y nói, giọng nhẹ nhàng. – Hôm trước, uống nước của bà, tại hạ không nói được một câu thật. Hôm nay, cho tại hạ hỏi thật một đường.
Bà cụ nhìn y, không nói được.
– Làng Khe Trong, – Trạng Quỳnh hỏi, – đi lối nào?
Bà cụ đứng im. Hôm ấy, lúc ba người đàn ông đi rồi, chính bà đã lẩm bẩm một câu, không biết nói với ai. Anh Thóc nhà ấy, có đứa em gái ở Bản Khê. Năm ngoái… Bà không nói hết câu. Bà quay vào cời than.
Hôm nay, bà cũng không hỏi vì sao. Bà chỉ đưa bàn tay run run lên, chỉ về phía một con đường đất nhỏ rẽ khỏi quan lộ, chạy vào giữa hai quả đồi thấp phía Tây.
– Theo khe nước. – Bà nói. – Đi ngựa, chừng một canh giờ.
Lạc Thiên quay lại.
– Dã Tượng, Thạch Sanh, sáu người lính, ở lại quán. – Hắn nói. – Trông xe.
Hôm ấy, ngồi trên chiếc chõng này, hắn đã tính. Mười chín bản, ba chục làng, mỗi nhà ba tiền, một năm. Lễ dâng ông miếu cần một con trâu đen, mấy nén nhang, và một đứa bé. Đứa bé ấy không tốn một đồng. Hôm nay, hắn quay lại chỗ đã tính con số ấy, mang theo một hòn cuội.
Hắn không muốn một người khổng lồ, một cái cũi, tám người lính cầm nỏ, cùng lúc kéo vào một cái làng nhỏ dưới chân đồi. Người Khe Trong chưa làm gì để phải sợ.
Hắn, Trạng Quỳnh, hai người lính, cưỡi ngựa. Gã mắt tam giác đi bộ theo sau.
Lúc hắn quay đầu ngựa, bà cụ chủ quán đã rót một bát nước chè, run run bưng tới trước mặt người khổng lồ. Dã Tượng phải quỳ một gối xuống mới đón được cái bát từ tay bà. Bát nước trong bàn tay y nhỏ như một cái chén.
* * *
Con đường đất chạy dọc theo một con khe.
Khe nhỏ, chỗ rộng nhất chỉ bằng hai sải tay, nước chảy xiết qua những hòn đá mòn nhẵn. Nước trong tới mức, cưỡi ngựa đi trên bờ, Lạc Thiên vẫn nhìn thấy từng hòn sỏi trắng dưới đáy, từng con cá con bơi ngược dòng, từng cọng rêu xanh lay theo nước.
Hắn không nhìn cá, cũng không nhìn rêu. Hắn nhìn những hòn sỏi trắng.
Hòn cuội trong gói vải trên ngực hắn, cũng trắng như thế.
Làng Khe Trong nằm dưới chân đồi, mười mấy nóc nhà tranh, lũy tre bao quanh. Con khe chảy ngang qua đầu làng, người ta bắc một cây cầu tre nhỏ. Mấy đứa trẻ tắm dưới khe, thấy người lạ cưỡi ngựa tới, reo lên rồi lặn mất.
Ngoài ruộng đầu làng, có một người đang tát nước.
Gã trai trẻ, đóng khố, cởi trần, đứng dưới ruộng, hai tay cầm gàu sòng, tát nước từ con mương nhỏ lên ruộng. Đều đều, từng gàu, không ngẩng lên. Lưng gã đen bóng, gầy, những cái xương sườn hằn lên mỗi lần gã cúi xuống.
Gã mắt tam giác dừng lại ở bờ ruộng.
Lạc Thiên xuống ngựa.
Người tát nước nghe tiếng ngựa, ngẩng lên. Gã nhìn đoàn người, nhìn ông đồ áo giao lĩnh, nhìn tiểu tử gầy đi đầu. Gã nheo mắt. Đoạn cái gàu sòng trong tay gã dừng lại giữa chừng.
Gã nhận ra.
Hôm mười bảy tháng Ba, trong quán nước lợp lá gồi, gã ngồi ở góc quán, buột miệng một câu. Ông miếu ăn người. Quan châu ăn tiền. Người lớn tuổi nhất quay sang trừng mắt nhìn gã. Gã cúi đầu, không dám nói thêm. Trong quán hôm ấy, có một lão buôn thuốc, và một đứa cháu ngồi đầu chõng, cúi đầu uống nước, không nói gì.
– Ngươi là Thóc? – Lạc Thiên hỏi.
Người tát nước không trả lời ngay. Gã nhìn hắn, nhìn Trạng Quỳnh, rồi nhìn qua vai hắn. Nhìn người đàn ông mắt tam giác đứng ở bờ ruộng, áo lính châu.
Mặt gã tái đi.
– Tiểu nhân là Thóc. – Gã nói, giọng khàn. – Quan binh… tìm tiểu nhân có việc gì?
Lạc Thiên không trả lời câu ấy ngay.
– Hôm mười bảy tháng Ba, – hắn nói, – ở quán nước ngoài quan lộ, ngươi nói một câu. Ông miếu ăn người. Quan châu ăn tiền.
Anh Thóc lùi lại một bước trong ruộng nước.
– Ông miếu chết rồi. – Lạc Thiên nói. – Quan châu đang nằm trong cũi, ngoài quán nước ấy.
Hắn mở gói vải trên ngực, lấy ra một hòn cuội trắng, tròn, nhẵn, to bằng quả trứng chim.
Hắn đưa nó ra.
Anh Thóc nhìn hòn cuội.
Anh không đưa tay ra nhận ngay. Anh đứng dưới ruộng, nước ngập tới đầu gối, cái gàu sòng buông thõng. Hòn cuội ấy, anh nhặt dưới con khe đầu làng, dúi vào tay em gái hôm dắt nó lên núi. Nhớ nhà thì cầm lấy, như cầm tay anh. Anh không nghĩ còn được thấy nó lần nữa.
Đoạn anh lội lên bờ. Chậm, từng bước. Anh chùi hai bàn tay ướt vào khố cho khô, rồi mới đưa tay ra.
Hòn cuội nằm trong lòng bàn tay anh. Anh nắm lại.
– Ở đâu? – Anh hỏi. Chỉ hai chữ.
Lạc Thiên kể.
Hắn kể về một bãi sỏi trắng dưới chân một ngọn núi đá dựng đứng, cuối thung lũng phía Nam núi Bản Khê, nơi dòng nước ngầm trong lòng núi trồi ra. Về một bộ xương nhỏ nằm co bên mép nước, như một đứa trẻ ngủ nghiêng. Về một bàn tay xương nhỏ khép chặt, một năm không chịu buông. Hòn cuội này nằm trong bàn tay ấy.
Hắn không kể thứ gì đã mang nó xuống đó. Anh Thóc không hỏi.
– Mả ở cạnh suối. – Lạc Thiên nói. – Nước suối ấy lạnh, trong. Người ta đã xếp đá thành mả, cao tới gối, xếp lại từng hòn cho chắc, lũ không cuốn được. Trên đầu mả có một tấm bia gỗ nghiến.
Trạng Quỳnh đứng bên cạnh, nói khẽ. Mấy chữ ấy, chính tay y khắc:
– Trên bia: Cốm. Người làng Khe Trong.
Anh Thóc đứng im.
Trên bờ ruộng, người làng đã kéo ra từ lúc nào. Đàn bà bế con, ông già chống gậy, mấy đứa trẻ vừa tắm dưới khe, tóc còn nhỏ nước. Đứng đầu là một người đàn ông lớn tuổi, râu thưa. Lạc Thiên nhận ra ông. Hôm ấy, trong quán nước, chính ông đã trừng mắt nhìn anh Thóc, rồi dặn lão buôn thuốc: lên núi có nghe ai nói gì về ông miếu, thì cứ nghe thôi, đừng nói lại.
Hôm nay, ông không nói gì. Ông chỉ đứng nghe.
Anh Thóc không khóc. Anh chỉ nắm chặt hòn cuội trong tay, nắm chặt tới mức những đốt ngón tay trắng ra. Sau lưng anh, dưới ruộng, nước từ con mương vẫn chảy róc rách vào ô ruộng tát dở.
Trạng Quỳnh lấy trong tay áo ra một tờ giấy gấp tư, đã sờn mép. Y mở ra, đưa cho anh Thóc.
Tờ giấy nợ. Sáu tiền, vay của phó bản Xôm, nộp tiền hương hai năm. Lãi ba phần. Người vay, điểm chỉ: Thóc. Bên dưới, một dòng mực khác, viết sau: em gái là Cốm, mười bốn tuổi, lên núi ở đợ ba năm, trừ nợ.
Anh Thóc nhìn tờ giấy. Anh không biết chữ. Nhưng anh nhận ra dấu điểm chỉ của mình ở cuối tờ giấy, dấu ngón tay cái đã nhòe.
– Nợ này, – Trạng Quỳnh nói, – không còn ai đòi.
Anh Thóc cầm tờ giấy, không biết để đâu. Anh cứ cầm như thế, một tay tờ giấy, một tay hòn cuội.
Đúng lúc ấy, người đàn ông mắt tam giác bước xuống bờ ruộng.
Gã đi tới trước mặt anh Thóc, cách chừng ba bước, quỳ xuống. Quỳ xuống bùn, hai đầu gối lún vào đất ướt, mười đầu ngón tay quấn giẻ chống xuống bùn.
– Năm ngoái, – gã nói, giọng khàn nhưng không run, – giữa sân nhà trưởng bản Bản Khê, có một người lính châu nói một câu. Ăn cơm nhà ai, là người nhà ấy. Đứa ở đợ nhà phó bản Xôm, ăn cơm nhà Xôm, thì là người nhà Xôm. Nhà Xôm bốc trúng, thì người nhà Xôm đi.
Gã ngẩng lên, nhìn thẳng vào mặt anh Thóc.
– Câu ấy, tiểu nhân nói.
Cả bờ ruộng lặng im.
Lạc Thiên đứng yên. Việc của hắn, hắn đã làm. Việc bây giờ, là của hai người kia.
Anh Thóc nhìn người đàn ông quỳ trong bùn trước mặt mình.
Hai bàn tay anh vẫn nắm tờ giấy nợ và hòn cuội. Lạc Thiên thấy hai nắm tay ấy siết lại, thấy vai anh căng lên, thấy anh bước tới một bước.
Anh dừng lại.
Anh đứng như thế một lúc lâu. Không đánh. Không chửi. Không nhổ nước bọt. Anh quay sang Lạc Thiên.
– Đường lên đó, – anh nói, – tiểu nhân biết. Năm ấy, chính tiểu nhân dắt nó lên.
Anh Thóc mở bàn tay ra, nhìn hòn cuội trắng trong lòng tay mình.
– Tiểu nhân mang lên cho nó. – Anh nói.
Lạc Thiên hiểu. Hắn đã mang hòn cuội này từ bãi sỏi về tới làng. Giờ người anh sẽ mang nó từ làng lên tới bãi sỏi. Hòn cuội sẽ về lại tay Cốm.
Người đàn ông mắt tam giác vẫn quỳ trong bùn.
– Bẩm bệ hạ. – Gã nói, to đủ cho cả bờ ruộng nghe. – Từ Bản Khê xuống bãi sỏi, còn nửa ngày đường rừng. Đá trên mả, tiểu nhân xếp lại từng hòn. Tiểu nhân xin dẫn đường.
Anh Thóc quay phắt lại. Anh nhìn gã mắt tam giác, rồi nhìn Lạc Thiên. Bệ hạ. Anh há miệng, không nói được.
Lạc Thiên không để ý tới cái nhìn ấy. Hắn nhìn người đàn ông quỳ trong bùn.
Một ngọn roi. Một câu nói khéo giữa sân nhà trưởng bản. Mười ngón tay tróc da vì xếp đá.
– Dẫn anh Thóc tới mả. – Hắn nói. – Xong việc, xuống kinh. Sáu năm theo quan châu, triều đình cần một người nói thật.
Gã mắt tam giác dập đầu xuống bùn một cái, rồi mới đứng dậy.
* * *
Chạng vạng, trước khi lên ngựa về quán nước, Lạc Thiên đứng ở đầu cầu tre.
Anh Thóc đã vào nhà gói ghém. Người đàn ông râu thưa hôm ở quán nước đem sang một túi gạo rang, dúi vào tay anh. Một nắm cơm, một bầu nước, một đôi dép rơm. Không có gì nhiều hơn. Gã mắt tam giác ngồi xổm dưới gốc tre đầu làng, đợi.
Hắn đã tính xong đường về. Quay lại quán nước, gặp đoàn chính, rồi đi suốt đêm. Đêm mai, sẽ về tới chân thành kinh.
Lúc Lạc Thiên cầm cương, gã đứng dậy, đi tới trước đầu ngựa, quỳ xuống.
Không ai hỏi gã. Gã cũng không đợi ai hỏi.
– Bẩm bệ hạ. – Gã nói. – Tiền gửi xuôi, năm nào quan cũng giao cho đoàn buôn muối, lúc họ xuống núi sau rằm tháng Ba. Năm nay, giao hôm hai mươi hai tháng Ba, ở kho sau dinh. Tiểu nhân khiêng hòm ra.
Lạc Thiên đứng im, tay vẫn cầm cương.
Sáng mùng mười, ở Pá Hốc, Hoàng Tích muốn bán cho hắn một cái tên, đổi lấy một cái mạng. Hắn không mua.
Chiều nay, bên một cây cầu tre, có người cho hắn không một con đường. Không đổi lấy gì.
Đoàn buôn muối. Lá thư lạnh lên dinh Tây Lĩnh sáng mùng sáu, cũng do một người buôn muối mang tới, đưa xong quay ngựa xuống ngay. Tiền đi xuống theo đoàn muối. Thư đi lên theo đoàn muối. Cùng một con đường.
Gã mắt tam giác vẫn quỳ. Gã nói thêm, như sợ bỏ sót.
– Người cầm đầu đoàn muối ấy, tiểu nhân không biết tên. – Gã nói. – Chỉ nhớ giọng.
Gã ngẩng lên.
– Giọng hạ lưu sông Cái.