Chiều hai mươi tám, vợ Chu Tứ xuống bờ lạch quét quanh cái mái nhỏ từ lúc nắng chưa ngả, như chị đã quét năm chiều trước, và thằng con trai chị ôm bó nhang lẽo đẽo theo sau.
Lối từ trại xuống chân đồi là lối đất đỏ, dốc, mấy hôm nay người đi nhiều đã thành rãnh, mưa xuống chắc trơn lắm. Mà mấy hôm nay chưa mưa. Nắng gắt từ sáng tới chiều, đất nứt chân chim ở hai bên lối, cỏ tranh vàng úa. Chị đi trước, cái chổi rơm cầm ngang tay. Thằng bé đi sau, bó nhang kẹp chặt dưới nách, chân bước dè dặt trên lối dốc.
Nó chín tuổi. Năm ngoái nó còn chạy lon ton theo mấy ông trong làng xuống bến, ôm cái đục sắt cũ của cha. Năm nay nó cao hơn, gầy hơn, ít chạy hơn. Nó đi sau mẹ, không nói, hai bàn chân đất lấm đỏ tới mắt cá.
Chị không quay lại ngó nó. Chị biết nó ở đó. Con bé em nó chị để ở lều với bà cụ bên cạnh, lối dốc thế này con bé đi chưa vững.
* * *
Sáng nay, như mấy sáng trước, chị dậy từ lúc trời còn tối, nhóm bếp ở trước lều.
Làng chài Bến Dâu ở một dãy lều riêng, cuối trại phía Nam, sát mép đồi ngó xuống sông. Ông lão đầu xóm chọn chỗ ấy. Ông bảo người làng chài không ngủ được ở chỗ không nghe tiếng nước. Ở đây, đêm nào gió nồm cũng đưa tiếng sông lên, rì rầm, đều, như hồi còn ở nhà.
Mấy người đàn bà trong làng ngồi quanh bếp, vo gạo, nhặt rau. Rau dại hái ở sườn đồi, rau má, rau dền gai, đắng mà ăn được. Gạo là gạo nhà mang theo, mỗi nhà một ít, góp vào nấu chung một nồi. Đàn ông trong làng đi chặt tre từ sáng sớm, dựng thêm lều cho người Tây Lĩnh mới tới.
Họ nói chuyện với nhau, như mấy sáng trước. Chuyện thuyền. Chuyện lưới. Chuyện năm nay nước sông lên sớm hay muộn. Chuyện cái bến bên kia, giờ không biết ra sao. Không ai nói tới cái mái. Từ hôm kia, không ai trong làng nói tới cái mái dưới bến. Như người ta không nói tới một người vừa mất, cho tới khi đủ ngày.
Ông lão đầu xóm ngồi ở cửa lều, vá lưới. Cái lưới mang theo từ bến, rách mấy chỗ. Ông vá chậm, kỹ, ngón tay già run run mà mắt lưới nào cũng đều. Cả buổi sáng ông không mở miệng.
Gần trưa, chị dắt thằng bé ra con suối nhỏ sau đồi lấy nước. Suối cạn, nước chảy róc rách qua mấy tảng đá, trong, mát. Người trong trại ra lấy nước cả buổi, mà nước vẫn trong. Chị cúi xuống, múc từng gáo vào cái nồi đất, thằng bé ngồi trên tảng đá, vục chân xuống nước.
Ông lão đầu xóm cũng ra suối, vác theo hai cái ống tre to để đựng nước cho cả dãy lều làng chài. Ông ngồi xuống cạnh chị, múc nước vào ống, chậm. Về cái mái, ông không nhắc. Ông chỉ hỏi thằng bé có lớn thêm chút nào không. Thằng bé bảo có. Ông cười, xoa đầu nó.
Lúc múc đầy ống thứ hai, ông mới lên tiếng, mắt vẫn ở miệng ống.
– Về rồi thì làng mình che lại cái khác, Chu tẩu. – Ông nói. – Tre bến mình còn đầy. Lá bến mình còn đầy. Chỉ sợ người che không còn đủ tay.
Chị gật. Chị không hỏi bao giờ về. Ông lão cũng không nói bao giờ.
Ông vác hai ống tre lên vai, đi trước. Chị bưng nồi nước, dắt thằng bé đi sau. Đi được một quãng, chị nghĩ tới chồng chị. Đêm mười bảy tháng Giêng năm ngoái, lúc kinh còn bị vây, ông tướng xuống nước ở chân tường Đông, và chồng chị xuống cùng. Chị không thấy lúc họ xuống. Chị chỉ biết gần sáng ông tướng đã mang được chồng chị về, và chiều hôm sau ông đứng ở mép huyệt, cạnh mấy người hàng xóm. Ít hôm sau, thợ đá khắc tên chồng chị ở hàng đầu tấm bia. Ông tướng thì về, rồi đi, rồi lại về, giờ ở trên một chiếc thuyền giấu trong lạch, dưới chân đồi này. Chị chỉ thắp cho ông.
Chị không oán ông. Hôm ấy không ai ép chồng chị đi, chị biết thế. Chồng chị là người không đợi ai bảo mới làm. Ngày còn ở bến, sáng nào anh ấy cũng ra sông trước cả làng, không ai gọi.
* * *
Năm ngoái, ở chân tường Đông, chỗ con hào xả ra sông, làng chài đã che cho ông tướng một mái lá cạnh tấm bia, và từ dạo ấy ngày nào chị cũng ra đó thắp.
Mấy trăm cái tên khắc kín mặt tấm bia, chị không đọc được cái nào. Chỗ tên chồng chị, chị nhận ra bằng đầu ngón tay, ở hàng trên cùng. Cái mái làng che cho ông tướng, mà chị thắp cho cả hai. Ông lão đầu xóm đã bảo thế từ hôm dựng. Chị tin.
Sáng hôm kia, đứng ở mép đồi, chị thấy lửa ở đầu bến bên kia sông, đúng chỗ ấy.
Chị không khóc. Thằng bé đứng cạnh chị, nắm tay chị, hỏi mẹ ơi cái gì cháy. Chị bảo cái mái. Nó hỏi cái mái nào. Chị bảo cái mái của cha. Nó thôi.
Chị ở mép đồi tới lúc lửa tàn, khói đã trắng ra. Đoạn chị dắt hai đứa nhỏ về lều, nấu cơm. Chị nấu như bữa nào cũng nấu, vo gạo, nhóm lửa, đậy vung. Cơm chín, chị xới cho hai đứa nhỏ mỗi đứa một bát, xới cho mình một bát. Chị ăn hết bát cơm. Chị không biết mình ăn gì.
Chiều hôm ấy, chị xuống bờ lạch, thắp.
Từ hôm người ta dựng cái mái nhỏ này ở bờ lạch, chị đã xuống thắp mỗi chiều. Ban đầu chị thắp cho cái ông lội lạch dẫn đường, vì người ta bảo ông ấy lội trước, dò từng bước cho người ta theo. Hôm đoàn đầu qua sông, chị đi chuyến đò quá trưa, lúc ông ấy đã lên đồi. Chị không thấy ông ấy lội. Mà chị tin người ta kể.
Từ hôm kia, chị thắp ba nén.
* * *
Chị quét quanh cái mái.
Lá rụng từ mấy bụi sim gần đó, bụi đỏ bám lên hòn đá dưới mái, mấy chân nhang tàn trong cái bát đã nguội từ tối qua. Chị gạt lá ra xa, lấy vạt áo lau hòn đá, nhặt mấy chân nhang tàn bỏ vào một cái ống tre chị mang theo. Chị không vứt chân nhang xuống lạch. Ở làng chài, người ta không vứt chân nhang xuống nước.
Thằng bé đặt bó nhang lên hòn đá, đoạn ngồi xổm ở bờ lạch, ngó nước.
Có mấy người đàn bà khác cũng xuống. Người cùng làng chài, mấy người chị quen từ nhỏ. Họ chào chị, gọi chị là Chu tẩu, như người trong làng vẫn gọi. Họ chờ xa một chút cho chị quét xong.
Có một người đàn bà lạ.
Người ấy đứng tuổi, mặt sạm đen, áo vải thô của người miền ngược, khăn quấn đầu kiểu người phía Tây. Người ấy đi xuống một mình, tay cầm hai nén nhang. Người ấy dừng ở rìa, đợi chị quét xong, không dám tới gần.
Chị thắp ba nén. Chị cắm vào cái bát, từng nén một, chậm. Chị chắp tay, vái ba vái, môi mấp máy, không thành tiếng.
Người đàn bà lạ lại gần, đứng sau chị một bước. Người ấy hỏi, giọng lơ lớ miền ngược, rằng sao chị cắm những ba nén. Người ta thắp cho một ông, sao chị thắp ba.
Chị quay lại, nhìn người ấy.
– Cái mái dưới bến cháy rồi. Thì dân phụ thắp ở đây, cho cả ông tướng, cả cha thằng bé. – Vợ Chu Tứ nói.
Người đàn bà lạ đứng nghe, không hiểu hết, mà hiểu được một ít. Người ấy gật. Ông tướng là ông nào, cha thằng bé là ai, người ấy không vặn vẹo. Người ấy chỉ cắm hai nén nhang của mình cạnh ba nén của chị, vái, đoạn đứng lùi ra.
Chị hỏi người ấy từ đâu xuống. Người ấy bảo từ một làng ở đất Tây Lĩnh, sát chân núi, nghe lời triều thì đi, đi mười mấy ngày mới tới đây. Chồng còn nán lại cắt cho xong mấy sào, dặn đi trước, mà chưa thấy xuống. Người ấy nói xong thì im, ngó lạch.
Chị không nói gì thêm. Chị không biết nói gì với một người đàn bà mà chồng còn ở lại phía sau. Chị chỉ đứng cạnh người ấy, im, cho tới lúc người ấy tự quay lên.
* * *
Nắng ngả. Từ phía sông, gió nồm đưa lên từng đợt, dịu đi.
Người xuống thắp đông dần.
Người kinh, những người chị biết mặt ở mấy dãy phố gần cửa Đông, người bán hàng ở chợ, người thợ ở phố. Người đường Tây, những người đã ở bãi lán sau kho thóc trong kinh mấy ngày trước khi sang sông. Người Tây Lĩnh, mới tới từ hôm hai mươi ba, áo vải thô, khăn quấn đầu, nói giọng lơ lớ. Họ xuống từng tốp nhỏ, đứng thành hàng trước cái mái, chờ tới lượt mình.
Không ai bảo họ xuống. Không ai đứng ra sắp xếp. Mà họ tự xếp hàng, người tới trước đứng trước, người tới sau đứng sau, như người ta vẫn xếp hàng ở giếng làng.
Có một gã thủy binh trong mấy người chèo thuyền cho ông tướng cũng xuống, quần còn xắn tới gối, tay không cầm nhang. Gã đứng ở cuối hàng một chốc, ngó cái bát đất, rồi quay về phía lạch giấu thuyền. Lúc gã đi ngang chị, gã cúi đầu chào. Chị chào lại.
Chị ở lại bờ lạch, cạnh thằng bé, ngó họ.
Năm chiều trước, người xuống còn thưa, mười mấy người, hai mươi người. Chiều nay đã đông hơn nhiều. Có người cầm nhang. Có người không có nhang, chỉ đứng, chắp tay, vái.
Chị nghĩ tới cái mái dưới bến. Hôm làng mới dựng, người tới cũng đông, rồi có dạo thưa hẳn, có sáng chỉ còn chị với mấy người làng chài. Tháng Năm năm ngoái nó cháy một lần, làng dựng lại ngay chiều rằm, không xin phép ai. Lần này nó cháy bên kia sông, chưa ai sang dựng được. Cái mái này mới đứng được sáu ngày.
Người đàn bà Tây Lĩnh lúc nãy lại xuống, lần này dắt theo hai đứa nhỏ, đứng vào cuối hàng. Thấy chị, người ấy gật đầu một cái, như gật với người cùng xóm.
* * *
Chạng vạng, ông dẫn lạch từ trên đồi đi xuống, đứng lại cách cái mái mấy bước, ngó mấy nén nhang người ta vừa cắm, rồi quay lên, không bảo ai thôi, cũng không cắm nén nào.
Chị thấy ông từ lúc ông còn ở khúc quanh của lối đất đỏ. Một người đàn ông tầm thước, áo vải bạc màu, chân đất, bước chắc. Không ai đi cùng. Ông đi xuống chậm, như người đi dạo buổi chiều.
Người đứng trong hàng thấy ông thì im. Có người huých tay người bên cạnh, chỉ. Có người cúi đầu. Có người lùi lại một bước.
Ông dừng lại. Ông đứng đó, hai tay buông, ngó cái mái nhỏ, ngó cái bát cắm đầy nhang, ngó những người đang xếp hàng. Mặt ông không đổi. Ông không cười, không chau trán, không nói gì.
Đoạn ông quay lên.
Không ai dám gọi ông lại. Người ta chỉ trông theo cái lưng áo vải bạc màu ấy đi ngược lên lối đất đỏ, khuất dần sau bụi sim.
Chị trông theo ông. Chị nghĩ, người như thế thì không thắp cho mình được. Người khác phải thắp cho họ.
Một người đàn ông trong hàng lên tiếng, giọng người phố chợ. Người ấy nói với mấy người đứng quanh, nói to cho cả hàng nghe.
– Có người bảo mai dựng thêm một gian nhỏ cạnh đây cho ông đồ ở chợ Đông, vì gian của ông dưới ấy chắc đã cháy theo cái chợ.
Mấy người phố gật. Có người bảo dựng thì dựng, tre thì trên đồi có. Có người bảo dựng ngay cạnh đây cho tiện, tối thắp cả hai chỗ. Có người hỏi ông đồ là ai. Người phố chợ cười, bảo ông đồ là người viết vè cho cả chợ hát, người chợ dựng gian thờ cho ông từ năm ngoái, ở cạnh gốc đa, cháy một lần rồi, dựng lại, giờ chắc cháy nữa. Hỏi thêm thì người ấy chỉ cười, không nói.
Không ai cãi. Người ta bàn thêm một hồi về chỗ đặt, về tre, về mái, rồi thôi.
Chị nghe, và chị nghĩ tới ông lão đầu xóm ngồi vá lưới. Người chợ dựng cho ông đồ của người chợ. Người làng chài che cho ông tướng của làng chài. Ai có người của mình thì thắp cho người của mình, mà cái bát nhang ở bờ lạch này thì ai cũng cắm vào.
* * *
Trời tối dần. Không trăng.
Thằng bé ngồi xổm ở mép lạch từ lúc nào, tay vớt mấy cọng lau gãy trôi lềnh bềnh trên mặt nước. Nó vớt từng cọng, đặt lên bờ, xếp thành một hàng thẳng. Chị để nó làm. Ở làng chài, trẻ con hay vớt những thứ trôi trên nước, xếp lên bờ, như vớt cá.
Xếp xong, nó đứng dậy, chạy về đứng cạnh mẹ.
– Mẹ ơi, mai mẹ có xuống nữa không?
– Có. – Chị nói.
– Ngày nào cũng xuống à?
– Ngày nào cũng xuống.
Nó gật. Nó không hỏi tới bao giờ. Nó chỉ níu vạt áo mẹ, đứng im, như hồi còn bé tí, những tối cha nó đi thuyền đêm chưa về.
Hàng người trước cái mái vẫn dài. Khói nhang bốc lên mỗi lúc một dày, bay qua mặt lạch, lẫn vào bóng tối của bụi lau bên kia. Ánh than đỏ đầu những nén nhang lập lòe trong cái bát, đông tới mức chị không đếm được.
Chị cầm nén nhang thứ tư của mình, nén chị để dành cho tối, đứng vào cuối hàng.
Tối ấy là tối thứ sáu, và lần đầu chị phải đứng đợi sau mấy người lạ mới tới lượt mình cắm nén nhang vào cái bát đất.