Đêm hai mươi bảy, Lê Lai ngồi ở mũi chiếc thuyền theo sau thuyền của Lê Lợi, và trên sông tối tới mức y chỉ biết thuyền trước còn đó nhờ tiếng nước khua đều đặn ở phía trước.
Không trăng. Sao thưa, mờ, vì mây mỏng giăng ngang trời từ chạng vạng. Mặt sông đen, đen hơn cả trời, chỉ có chỗ mái chèo nhúng xuống là hắt lên một chút ánh nhạt, rồi tắt. Gió nồm thổi ngược lên từ phía Nam, đều, ẩm, mang mùi bùn và mùi lau. Hai bên mạn thuyền, nước chảy rì rầm. Người chèo không nói. Người ngồi không nói. Chỉ có nước khua, nước chảy, và hơi thở.
Y ngồi xổm ở mũi, cây giáo đặt ngang trên đùi, hai tay giữ chặt, mắt dán về phía trước. Phía trước là bóng tối. Y không thấy thuyền của chúa công. Y chỉ nghe.
* * *
Chạng vạng hôm ấy, ở lưng đồi phía Bắc, chúa công chọn người.
Không gọi nhiều. Chúa công đi dọc chỗ lính doanh đóng, dừng lại trước từng người, ngó mặt, ngó tay, hỏi một câu, có người hỏi hai câu. Người được chọn thì đứng sang một bên. Người không được chọn thì ngồi lại. Không ai xin. Không ai cãi.
Sau lính doanh là người áo chàm. Chúa công không hỏi họ câu nào. Chúa công chỉ ngó, chỉ tay, người được chỉ đứng dậy. Người áo chàm không biết sợ, chúa công bảo thế. Họ đã đứng ở Ải, đã khiêng cái Trống qua bao nhiêu dốc, họ không cần hỏi.
Y đi sau chúa công từ đầu tới cuối. Y không chọn ai. Việc chọn người là việc của chúa công. Việc của y là đứng sau, nhớ từng người được chọn, nhớ họ đứng ở đâu, để lúc về còn đếm.
Mấy chục người. Không nhiều. Chúa công bảo đông thì ồn, ồn thì chết.
Y đã đi sau chúa công lâu lắm rồi, lâu hơn cả cái đời này. Y quen cái nhịp chân của ông, biết lúc nào ông sắp dừng, biết lúc nào ông sắp quay lại hỏi. Y không cần ông nói. Y chỉ cần thấy vai ông. Vai ông chùng xuống là ông đang nghĩ. Vai ông thẳng lên là ông đã nghĩ xong. Từ chạng vạng qua, lúc ở trước lều vua về, vai ông đã thẳng. Y biết ông đã đợi việc này từ hôm ở điện trong kinh, từ cái hôm Đại vương lắc đầu.
Đại vương lên lúc chúa công chọn xong. Ông không nói nhiều. Ông ngó y một chốc, như ngó một người đã quen đứng sau người khác, rồi chỉ dặn một câu: đánh xong thì về, không giữ chỗ nào bên ấy, không ở lại tới sáng. Chúa công nghe, gật.
Phạm Ngũ Lão, người giữ con lạch dưới chân đồi, cũng lên, xin đi theo. Chúa công chắp tay, xin người ấy ở lại giữ lạch, giữ đồi, vì nếu đêm nay bên kia đuổi sang thì người ở lại phải chặn được. Người tướng trẻ đứng lặng một chốc, đoạn cúi đầu, cắp giáo đi xuống. Y thấy cái lưng người ấy cứng lại, như lưng người bị bắt ngồi chờ ở ngoài cửa.
Người thủy tướng xuống lạch trước. Thuyền nằm trong những nhánh lạch con ở bờ Đông từ hôm hai mốt, lá lau che kín. Thủy binh của ông kéo thuyền ra, đẩy xuống nước, không một tiếng động. Ông cầm lái chiếc đầu, chở chúa công. Y ngồi chiếc thứ hai.
* * *
Giữa sông, thuyền trước bỗng chậm lại.
Y nghe nhịp chèo phía trước thưa đi, rồi ngừng. Người chèo sau lưng y cũng ngừng theo. Cả hai thuyền trôi lặng lẽ trên mặt nước tối, chỉ còn tiếng nước vỗ nhẹ vào mạn.
Có tiếng ai đó, rất khẽ, ở phía trước. Một tiếng huýt ngắn, như tiếng chim đêm. Người thủy tướng báo. Rẽ phải.
Hai chiếc thuyền chèo lại, xiên lên phía Bắc, ngược dòng.
Có lúc, ngay sát mạn thuyền, một con cá to quẫy lên, nước bắn tung, tiếng động giữa đêm im như ai vỗ tay. Y giật mình, tay siết cán giáo. Người chèo sau lưng y không dừng tay. Người ấy chỉ khẽ cười một tiếng trong cổ họng, như cười một đứa trẻ sợ quỷ đêm.
Bến Đông ở bên trái, xa, có mấy đốm lửa canh nhỏ, đỏ, lập lòe dọc bãi cát. Cửa Đông tối. Mặt thành tối, chỉ có lác đác mấy đốm lửa trại.
Thuyền đi một quãng nữa, chừng một nén nhang, thì mũi thuyền chạm vào cát.
Bãi sông phía Bắc bến Đông. Bãi rộng, thấp, cỏ mọc dày. Chiều qua, lúc nắng tắt, từ lưng đồi chúa công đã ngó thấy họ lùa ngựa ra đây buộc qua đêm. Ngựa ăn cỏ bãi. Người canh ngồi quanh mấy đống lửa nhỏ, xa xa.
Y nhảy xuống nước. Nước tới đùi, lạnh hơn y tưởng. Đáy cát, chắc. Y lội lên bờ, cúi người, nép vào bụi lau. Những người trên thuyền y lội theo, từng người một, không ai té nước.
Thuyền chúa công đã cập trước. Y thấy bóng chúa công ở mép lau, cúi thấp, tay giơ lên ra hiệu. Y bò tới, ngồi xổm sau lưng ông.
Trước mặt là bãi ngựa.
Ngựa đứng thành hàng dài, buộc vào những sợi dây thừng căng giữa mấy cây gỗ đóng xuống cát. Hết hàng ấy lại tới hàng khác. Hàng trăm con. Ngựa đứng ngủ, đầu cúi, thỉnh thoảng giậm chân, phì hơi. Mùi ngựa, mùi phân ngựa, mùi cỏ dập, nồng, ấm, xộc vào mũi y.
Xa hơn, ở rìa bãi, có mấy đống cỏ cao, cỏ cắt phơi khô chất thành đống, để cho ngựa ăn. Cạnh mấy đống cỏ là ba bốn đống lửa nhỏ. Người canh ngồi quanh lửa, có người nằm, có người ngồi gục đầu. Không ai đi lại.
Chúa công nghiêng đầu về phía y, nói khẽ, đủ cho mấy người gần nhất nghe.
– Cắt dây, đốt cỏ, rồi về. Không ai đuổi theo ngựa. – Lê Lợi nói.
Y gật. Y quay lại, truyền lời ấy cho người sau lưng. Người sau lưng truyền cho người sau nữa.
Chúa công giơ tay lên. Hạ xuống.
* * *
Họ chạy ra khỏi bụi lau, cúi người, không hô.
Y chạy tới hàng ngựa đầu tiên. Y rút dao bên hông, chém đứt sợi dây thừng buộc ngang. Dây căng, đứt phựt một tiếng. Con ngựa gần nhất giật mình, ngẩng đầu, hí lên. Y chém sợi tiếp theo. Sợi tiếp theo nữa.
Quanh y, những người khác cũng chém. Lính doanh chém dây. Người áo chàm chém dây. Có người cầm đuốc đã châm sẵn từ trên thuyền, giấu dưới vạt áo, giờ rút ra, chạy về phía mấy đống cỏ.
Dây buộc đứt tới đâu thì ngựa vùng chạy tán ra khắp bãi tới đó, có con lao cả xuống sông, và mấy đống cỏ bên ấy cắt phơi trên bãi bén lửa sau lưng chúng.
Lửa bùng lên từ đống cỏ thứ nhất, đỏ rực, cao quá đầu người, kế đó lan sang những đống bên cạnh. Cỏ khô cháy nổ lách tách, khói bốc lên mù mịt, ánh lửa hắt sáng cả bãi sông. Ngựa hoảng, hí vang, chạy tán loạn, đâm vào nhau, đâm vào những hàng ngựa còn buộc, kéo đứt luôn những sợi dây chưa ai chém.
Bên kia, người canh bừng dậy. Y nghe tiếng hô. Thứ tiếng lạ, cao, đứt quãng, gọi nhau. Có tiếng sừng thổi, một hồi dài. Người cưỡi ngựa từ mấy đống lửa canh chạy ra, có người nhảy lên ngựa không kịp đặt yên, lao về phía hàng ngựa.
Có một người áo chàm không chém dây. Gã chạy dọc hàng ngựa, giật tung từng nút buộc bằng tay, nhanh, như người quen tháo dây trâu ngoài đồng. Ngựa được tháo tới đâu, gã vỗ vào mông con ấy một cái, đuổi nó chạy. Gã không ngó lửa. Gã chỉ tháo, tháo hết hàng này sang hàng khác.
Y đi sát chúa công. Chúa công không chạy. Chúa công đứng giữa bãi, ngó lửa, ngó ngựa, ngó người bên kia đang chạy tới, như ngó một cánh đồng đang gặt.
Một người cưỡi ngựa không yên lao thẳng về phía chúa công, tay vung cây giáo dài. Y bước lên một bước, chắn ngang. Y gạt cây giáo bằng cán giáo của mình, gạt mạnh, cái chấn động chạy dọc hai cánh tay y lên tới vai. Cây giáo kia lệch đi. Con ngựa lao qua sát người y, gió ngựa quất vào mặt y. Người cưỡi ngựa mất đà, ngã xuống cát. Y không ngoái lại.
– Về. – Chúa công nói.
* * *
Họ chạy về phía bụi lau.
Không ai đuổi theo. Bên kia bận ngựa. Ngựa chạy tán khắp bãi, chạy cả lên phía cửa Đông, có con lao xuống sông, bơi ra xa, có con quay đầu chạy ngược vào lửa. Người bên kia chạy theo ngựa, gọi nhau, hô. Lửa cỏ cháy đỏ rực một góc bãi, khói đen cuộn lên che kín mấy đốm lửa canh.
Y đứng ở mép nước, đợi.
Từng người chạy về, lội xuống nước, trèo lên thuyền. Y đếm. Một, hai, ba. Y nhớ từng người đã được chọn lúc chạng vạng. Người nào về, y gật đầu. Người nào chưa về, y đợi. Chúa công đứng cạnh y, không lên thuyền trước. Gã áo chàm tháo dây bằng tay về gần sau cùng, hai bàn tay còn vướng mấy sợi xơ của thừng buộc ngựa.
Người sau cùng là một gã lính doanh trẻ, chân khập khiễng, chạy về chậm. Gã bị ngựa đá vào đùi lúc chém dây. Y lội ra, xốc nách gã, kéo gã lên thuyền.
Đủ.
Chúa công lên thuyền đầu. Y lên thuyền thứ hai. Thủy binh đẩy thuyền ra. Mái chèo khua.
Sau lưng họ, bãi sông bên kia đỏ lửa, ồn ào, hỗn loạn. Phía trước họ, sông tối.
* * *
Thuyền đi xiên xuống phía Nam, xuôi dòng, nhanh hơn lúc đi.
Y ngồi ở mũi, quay lưng về phía trước, ngó về phía bãi sông đang cháy. Lửa nhỏ dần. Tiếng hô nhỏ dần. Y không thấy ai đuổi.
Gã lính doanh trẻ nằm dưới khoang, ôm đùi, rên khẽ. Người ngồi cạnh gã lấy vạt áo buộc chặt chỗ đùi sưng, bảo gã nghiến răng mà chịu, về tới bờ thì có bà lang trong trại đắp lá cho. Gã nghiến răng. Gã không rên nữa. Một lúc sau, y nghe gã thở đều, như đã ngủ được giữa tiếng nước vỗ mạn thuyền.
Ngồi chèo cạnh y là một người áo chàm. Gã chèo đều, im, mặt không đổi, như chèo một chuyến đò ngang giữa ban ngày. Gã không nói gì từ lúc lên thuyền. Gã chỉ chèo.
Sông dài. Trời vẫn tối.
Gần sáng, phía Đông, sau rặng đồi bờ bên này, chân trời phai dần, từ đen sang xám.
Lúc mảnh trăng hai mươi bảy nhô lên khỏi rặng đồi bên này sông, Lê Lai thấy mấy đầu ngón tay của người áo chàm ngồi chèo cạnh mình nhạt đi, ánh trăng lọt qua như qua một lớp vải mỏng.
Y ngó lâu.
Bàn tay ấy vẫn nắm chặt mái chèo. Mái chèo vẫn đều. Người áo chàm vẫn chèo, mặt không đổi, không cúi xuống ngó tay mình. Gã không biết. Ánh trăng yếu, mỏng, mà chỉ ở mấy đầu ngón ấy là ánh trăng đi qua được, như qua một vật đã thôi đặc.
Y không nói gì.
Y không nói với người áo chàm. Y không quay sang hỏi người chèo phía sau. Y không gọi về thuyền trước, nơi chúa công đang ngồi. Y chỉ ngồi đó với mấy đầu ngón tay ấy trước mắt. Mảnh trăng lên cao hơn một chút, ánh trăng rọi thẳng hơn, và mấy đầu ngón ấy vẫn nhạt như thế.
Y nghĩ tới những người áo chàm khác trên thuyền trước. Tới những người ở lại trên đồi. Tới những người chèo thuyền của người thủy tướng. Y không biết họ có như thế không. Y không ngó.
Y nghĩ tới chúa công.
Chúa công chưa biết. Chúa công đang ngồi ở thuyền trước, có khi đang đếm người, có khi đang nghĩ tới bãi ngựa. Chúa công không cần biết đêm nay.
Y nghĩ tới đêm nay. Bãi ngựa bên kia, lửa cỏ, ngựa chạy tán. Mấy trăm con, có khi hơn, sáng mai bên ấy phải đi gom lại, con nào chạy xuống sông thì mất, con nào chạy vào lửa thì cháy lông, con nào chạy lên núi thì phải đi tìm. Không phải nhiều, so với số ngựa bên ấy. Mà đêm mai, đêm kia, bên ấy sẽ phải đặt thêm người canh. Người canh thì không ngủ. Người không ngủ thì mai đánh kém. Chúa công không nói những điều ấy với ai. Chúa công không cần nói. Y biết chúa công đã tính thế từ lúc chọn người. Có những thứ người đi sau thấy, mà người đi sau không phải người nói ra.
Thuyền vào lạch. Lau che kín hai bên. Mũi thuyền chạm bùn.
Thuyền chúa công đã cập trước. Chúa công đứng ở mép lạch, nước tới gối, không lên bờ. Ông đợi. Người trên thuyền trước đã lên hết, đứng dồn lại trên bãi cỏ, có người ngồi phịch xuống, có người nằm ngửa ra, thở dốc, cười khẽ. Ở thuyền y, gã lính doanh bị ngựa đá được hai người khiêng lên.
Chúa công ngó sang y.
– Lai. – Ông nói. – Đủ chứ?
– Bẩm chúa công, Lai đếm lại đã.
Y lội lên bờ, đi giữa đám người đang ngồi, đang nằm, đi một vòng, ngó từng khuôn mặt dưới cái ánh nhạt của mảnh trăng và của chân trời đã phai. Có người đã ngủ ngay trên cỏ, miệng há ra. Có người ngồi vắt nước ở vạt áo. Người áo chàm ngồi chèo cạnh y đã lên bờ, ngồi xếp bằng ở một góc, hai tay đặt trên gối, như ngồi đợi.
Rạng hai mươi tám, y đếm đủ người lên bờ rồi mới ngoái lại, thì thấy dọc bãi sông bên kia đuốc đã thắp thành một hàng dài, và y vẫn chưa nói với ai điều y thấy dưới trăng.