Quá trưa hai mươi bốn, hắn đứng trên lưng đồi bên này sông ngó về phía kinh, mà từ chỗ ấy hắn chỉ thấy một vệt tường xám nằm dưới nắng, không thấy ngựa, không thấy khói.
Nắng gắt. Lưng đồi trọc, chỉ có mấy bụi sim, bụi mua, cỏ tranh cao tới gối, không một bóng cây đủ che. Hơi nóng bốc lên từ đất đỏ, làm cái vệt tường bên kia sông rung rinh như ngó qua một lớp nước. Mặt sông giữa hai bờ sáng lóa, rộng, phẳng, không một con thuyền. Bến Đông bên kia vắng. Mấy cái mái nhà của xóm chài ven bến nằm im, không khói.
Hắn đứng đó từ lúc mặt trời đứng bóng. Không ai bảo hắn đứng. Hắn chỉ biết hôm nay hoặc mai, những người đi ngựa sẽ tới cái vệt tường ấy. Hắn muốn ngó nó, lúc nó còn là của hắn.
Hắn nhớ rạng hai mươi mốt.
Hắn đi bên đầu con voi, qua dưới vòm cửa Đông. Vòm tối, mát, mùi rêu. Bước chân con voi không một tiếng. Lúc con voi đi tới giữa vòm, ngay chỗ tối nhất, một dòng chữ đã hiện lên, ngay trên lưng con vật, chỗ cái mặt đồng nằm dưới lớp vải phủ. Hắn đã chậm lại nửa bước. Hắn đã đọc nó, một lần, rồi đi tiếp.
【Trống Đồng ra khỏi vòng thành kinh đô: che chắn mạch hương hỏa — không còn.】
Trước đây, đã hai lần nó hiện ra. Lần đầu, năm ngoái, dưới chính cái vòm này. Lần thứ hai, dưới vòm cửa Bắc, lúc cái Trống lên Ải. Hai lần ấy, cái kinh sau lưng hắn còn người giữ. Lần này thì không.
Từ hôm ấy tới giờ, hắn không thấy dòng nào khác. Hắn đợi.
Hắn không phải đợi lâu.
【Kinh đô thất thủ: Quốc Vận −5.】
【Quốc Vận: Thịnh (10 → 5/100)】
Hai dòng tự hiện, giữa nắng trưa, giữa lưng đồi, không một tiếng. Tay hắn không đặt trên cái gì. Hai bàn tay hắn buông bên hông, ướt mồ hôi.
Hắn đọc. Hắn đứng im.
Ai mở cổng, ai còn ở trong kinh, ai đã ra đón, ai đóng cửa trốn trong nhà, hắn không biết. Dòng chữ chỉ báo kinh đã mất. Mất là người khác đã vào, đã đứng trong những vòng tường ấy, và những vòng tường ấy từ giờ không còn là của hắn.
Năm. Còn năm điểm. Con số ấy sẽ đi tới đâu nếu mất thêm, hắn để đó. Hắn chỉ ghi nó vào đầu, như ghi một cái mốc trên một con đường dốc xuống.
Hắn nghĩ tới những người ở lại, những người già hắn đã để họ ở, không ép. Hắn nghĩ tới lão Hàn lâm. Đêm mười chín, Quỳnh đã tới gian bên, quỳ, thưa lại lời lão nhắn, đủ từng chữ. Hắn đã nghe, và hắn đã nhớ lời hứa của mình ngày ấy, cái lời hứa về một khoa thi chưa có.
Lão giờ ra sao, hắn chẳng có tin.
Quanh hắn, trên lưng đồi, người ta vẫn làm việc của mình. Mấy người lính doanh chặt cỏ tranh. Mấy đứa trẻ con đuổi nhau qua bụi sim. Một bà già ngồi phơi mấy cái áo ướt lên bụi mua. Không ai thấy hai dòng chữ. Không ai biết cái vệt tường xám bên kia sông vừa thôi là kinh của họ. Họ sẽ biết, mai, ngày kia, khi có người trốn ra được, khi có ai ngó thấy lửa trại trên mặt thành. Hắn để họ làm việc của họ thêm một buổi chiều.
Hắn nghĩ tới cái cổng miếu. Ba chiếc chum dưới bậc. Gian bên điện, chỗ hắn ngồi mỗi đêm nghe người ta thưa việc. Cái bệ đá dưới địa thất, giờ không còn gì trên ấy. Những thứ ấy giờ ở trong tay người khác. Hắn không biết người ta sẽ làm gì với chúng. Hắn chỉ mong người ta không biết chúng là gì.
* * *
Có tiếng chân lên đồi.
Ông tướng già đi lên từ phía trại, chậm, chân đặt chắc trên lối đất đỏ. Ông không mang giáo. Ông đội một cái nón lá rộng vành, áo vải ướt đẫm mồ hôi ở lưng. Ông dừng lại cạnh hắn, không chào, ngó theo hướng hắn ngó.
Hai người đứng im một hồi.
– Kinh mất rồi. – Hắn nói.
Ông tướng già gật. Ông không hỏi hắn biết bằng cách nào. Ông chỉ ngó cái vệt tường xám bên kia sông lâu hơn một chút.
– Vào được thì họ phải ăn. Trong ấy không còn bồ thóc nào cho người, không còn bó cỏ nào cho ngựa. – Trần Hưng Đạo nói.
Hắn nghe. Hắn không đáp. Ông nói tiếp, giọng đều, như nói với một người cùng đứng canh.
Ngựa không ăn thóc cháy. Ngựa không ăn ngói. Người cưỡi ngựa cũng thế. Họ sẽ đi tìm. Quanh kinh, ruộng đã gặt, làng đã trống. Họ sẽ phải đi xa hơn để kiếm cái ăn, mỗi ngày một xa hơn. Mà ngựa thì ngày nào cũng phải uống. Trong kinh có giếng, mà giếng không đủ cho mấy vạn con ngựa uống mỗi ngày. Sớm muộn, họ phải ra sông.
Ông chỉ tay về phía bến Đông, cái bãi cát vàng chạy dài sát mép nước, chỗ dốc thoai thoải xuống sông.
– Chỗ ấy. – Ông nói. – Chỗ ấy dễ xuống nhất.
Hắn ngó theo tay ông. Hắn thấy cái bãi cát. Hắn thấy, trên lưng đồi bên này, chếch về phía bên phải chỗ hắn đứng, có mấy người đang đào đất, dựng mấy cây cột gỗ.
Về bãi cát, ông không nói thêm. Ông không bày kế. Ông chỉ nói chỗ ấy, rồi thôi, như người đặt một cái mốc xuống để người sau tự tìm đường.
Hắn hỏi ông các cánh giờ đóng ở đâu, khi kinh đã mất. Ông kể ngắn. Lê Lợi với lính doanh đóng ở lưng đồi phía Bắc, chỗ có lối mòn xuống bến. Lê Lai đóng sát sau. Phạm Ngũ Lão giữ chỗ con lạch. Người áo chàm chia nhau canh dọc bờ sông bên này, ban đêm không đốt lửa. Thuyền đã kéo cả sang bờ Đông, giấu trong mấy cái lạch nhỏ. Người thủy tướng ngủ ngay trên thuyền.
Hắn nghe hết. Hắn gật. Ông không đợi hắn đổi chỗ nào. Hắn cũng không đổi.
Hai người đứng thêm một hồi. Đoạn ông tướng già bảo hắn nên vào chỗ râm, nắng thế này đứng lâu thì say. Hắn gật. Hai người cùng đi xuống.
Đi ngang chỗ mấy người đang dựng cột, hắn dừng lại. Ở đó, trên một mỏm đất nhô ra phía sông, người ta đã đào bốn cái hố sâu, chôn bốn cây cột gỗ to, nện đất quanh chân thật chặt. Mấy bó gỗ nỏ đã tháo dây, xếp dài trên mặt đất, từng thanh, cong, sẫm màu dầu. Ở tảng đá gần đó là lão già làm nỏ, cây gậy dựng giữa hai gối, mắt nheo nheo ngó xuống bãi cát bên kia sông. Lão đã ngồi như thế từ sáng, người ta bảo, không ăn, chỉ uống mấy ngụm nước; cái hố nào lão cũng bắt dời sang trái nửa sải, sang phải nửa sải, rồi mới cho chôn cột.
– Từ đây bắn tới được không? – Hắn hỏi.
– Bẩm Chủ công, chưa lắp thì lão phu chưa dám nói. – Lão nói, không quay lại. – Từ chỗ này thì thấy được cả bãi.
Hắn thôi. Lão cũng không nói thêm. Gã tiều phu đang ngồi xổm bên mấy thanh gỗ, lấy tay áo lau một vết bùn trên thanh dài nhất, ngẩng lên chào hắn, đoạn cúi xuống làm tiếp.
* * *
Chiều, nắng ngả. Gió nồm bắt đầu thổi từ sông lên, mát dần.
Trại trên sườn đồi đã thành hình sau bốn ngày. Lều tre, lều lá, chiếu căng, mấy cái chòi dựng tạm. Người ta đào bếp, đào rãnh thoát nước, kéo nước từ một con suối nhỏ sau đồi về bằng máng tre. Trẻ con đã quen chỗ mới, chạy đuổi nhau giữa các lều. Mấy bà già ngồi trước lều nhặt rau dại. Mấy người đàn ông đi chặt tre về, dựng thêm lều cho những người vừa đến từ phía dưới sông, những người từ đất Tây Lĩnh xuống, rẽ sang phía Đông, tới từ hôm qua.
Hắn đi xuống chân đồi.
Ở bờ con lạch, nơi đoàn đầu đã lội qua hôm hai mươi, có một cái mái nhỏ.
Cái mái thấp, chừng ngang ngực người, bốn cây cột tre, lợp bằng lau, chính thứ lau mọc dày hai bờ lạch. Dưới mái có một hòn đá phẳng kê làm bệ. Trên bệ có một cái bát đất cắm mấy chân nhang đã tàn, một bó lau đã héo, mấy bông hoa dại ai hái ven đường.
Hắn đứng cách đó mấy bước. Hắn không lại gần.
Có hai người đàn bà đang quét dọn quanh mái. Một người lấy chổi quét lá. Một người cắm thêm nén nhang mới vào bát, châm lửa. Thấy hắn đứng ngó, họ cúi chào, không biết hắn là ai, rồi làm tiếp. Hắn nghe họ nói với nhau. Người này bảo tối qua có mười mấy người xuống thắp. Người kia bảo tối nay chắc đông hơn.
Hắn hỏi họ cái mái này dựng cho ai.
Người đàn bà cầm chổi ngẩng lên, nhìn hắn như lạ lắm, vì lại có người chưa nghe.
– Dựng cho ông dẫn lạch. – Người đàn bà nói. – Hôm đoàn đầu qua sông, ông ấy lội lạch trước, bảo người ta đặt chân theo chỗ ông ấy đặt. Không ai biết tên ông ấy. Người ta gọi thế.
Hắn gật. Hắn không nói gì. Hắn chỉ nhìn cái mái thấp lợp lau ấy thêm một hồi, như nhìn một thứ người ta dựng lên mà không cần hỏi ai.
Ông ấy là ai, hắn rõ. Đinh Bộ Lĩnh đang ở trên đồi, ngồi với mấy ông già làng đường Tây, nghe họ hỏi ruộng, hỏi làng. Ông chưa biết có cái mái này. Hoặc biết rồi mà không xuống.
Một đứa trẻ con chạy xuống, tay cầm một nắm hoa dại vừa hái ở sườn đồi, đặt lên hòn đá dưới mái, cạnh bát nhang, rồi chạy lên. Không ai bảo nó. Nó làm như người lớn làm.
Hắn không bảo ai dựng. Hắn không bảo ai thắp. Hắn đứng một hồi nữa, ngó sợi khói mỏng bốc lên từ nén nhang mới, đoạn quay lên đồi.
Lúc đi lên, hắn thấy ở khúc quanh của lối mòn, ông già áo sẫm đang đi xuống. Ông đi một mình, chắp tay sau lưng, bước đều. Mấy người dân đang gánh nước lên, thấy ông thì dạt cả ra hai bên lối. Ông không ngó họ. Ông gật đầu chào hắn, đi xuống.
* * *
Chạng vạng, một người áo chàm bưng bát nước tới cho hắn, và lúc đỡ cái bát, hắn thấy mấy đầu ngón tay người ấy mờ đi như khói, mà người ấy chưa hay.
Người áo chàm còn trẻ, mặt đen sạm, cổ áo đã sờn. Gã đứng trước hắn, hai tay đưa cái bát, cúi đầu. Hắn đỡ lấy cái bát. Ngón tay hắn chạm vào ngón tay gã.
Vẫn chạm. Mà mát, mát hơn da người, như chạm vào hòn cuội dưới suối.
Hắn ngó xuống. Mấy đầu ngón tay gã, đốt trên cùng của ngón trỏ, ngón giữa, ngón áp út, mờ đi, nhạt đi, như vẽ bằng mực loãng trên giấy ướt. Ánh chạng vạng xuyên qua được.
Gã không thấy. Gã vẫn cúi đầu, đợi hắn uống.
Hắn uống. Nước mát. Hắn đưa lại cái bát. Gã đỡ lấy bằng hai tay, như vẫn đỡ, cái bát nằm yên trong lòng bàn tay gã, không rơi. Gã cúi chào, lui đi.
Hắn đứng nhìn theo gã. Gã đi giữa các lều, tới chỗ mấy người áo chàm khác đang ngồi quanh bếp lửa, ngồi xuống, cầm bát cơm lên ăn. Gã cười với một người bên cạnh. Gã chưa hay.
Hắn không gọi gã lại. Hắn không nói với gã. Gã không cần biết, chưa cần biết, chưa phải lúc này.
Trong đầu hắn chỉ hiện một con số: lính còn chừng hai mươi hai ngày.
Đêm nay, hắn sẽ nói với ông tướng già. Chỉ với ông.
* * *
Tối, em gái hắn mang cơm ra lều, đặt xuống cạnh hắn, ngồi một chốc rồi về, không hỏi gì.
Hắn ăn hết bát cơm.
Gió nồm từ sông thổi lên mạnh hơn, lùa qua mái chiếu lều, lay ngọn đèn dầu. Ngoài lều, lửa trại cháy khắp sườn đồi. Dưới chân đồi, ở bờ lạch, có một đốm lửa nhỏ, đỏ, của những nén nhang dưới cái mái lợp lau.
Bên kia sông, trên mặt thành, có lửa. Không phải đuốc canh. Lửa lớn hơn, nhiều hơn, rải rác khắp mấy vòng tường. Lửa trại của người đi ngựa.
Hắn nghĩ tới gã áo chàm. Gã là một trong những người hắn gọi về đầu tiên, hồi kho còn đầy. Gã đã đánh ở Ải, đã ghé vai khiêng cái mặt đồng qua bao nhiêu dốc, đã gánh thóc qua sông. Gã không có tên. Không ai khắc tên gã lên gỗ. Gã chỉ có cái áo chàm sờn cổ và cái bát nước gã bưng tới cho hắn lúc chạng vạng. Mấy đầu ngón tay ấy, mai sẽ mờ thêm. Kế đó là cả bàn tay.
Hắn nghĩ: phải nói với gã, rồi một ngày nào đó. Mà không phải đêm nay.
Bên kia sông, gió đưa sang mấy tiếng ngựa hí, nhỏ, xa, đứt quãng, lẫn trong tiếng nước. Có lúc nghe như tiếng người hò nhau. Có lúc chỉ là gió. Người canh bờ sông bên này không đốt lửa, ngồi im trong bụi lau, nghe như hắn nghe.
Ông tướng già sang lều lúc đã khuya. Hắn nói điều hắn thấy lúc chạng vạng, nói cả cái mát dưới đầu ngón tay mình. Ông nghe, không hỏi, gật đầu một cái thật chậm. Lúc ra khỏi lều, ông dừng ở cửa một nhịp, ngó về phía bếp lửa của mấy người áo chàm.
Hắn ngồi xuống trước cái bệ đất, để hai bàn tay lên mặt đồng lạnh.
Đêm ấy, hai bàn tay hắn đặt trên mặt đồng trong cái lều dựng tạm, và ba sợi trong kinh nguội từ hôm hai mươi hai vẫn nằm đó, nguội, mà chưa sợi nào đứt.