Gần trưa hai mươi bốn, Đồ Can cho ngựa vào kinh của người dưới xuôi qua cánh cửa phía Tây để ngỏ, và y đi mãi theo những vòng tường mà chưa tới được chỗ giữa.
Cánh cửa gỗ dày, bịt sắt, mở toang, hai cánh áp sát vào tường như ai đã đẩy cho tới hết đà rồi bỏ đi. Trên vọng không có lính. Không có cờ. Không có gì. Chỉ có mấy con quạ đậu trên gờ tường, thấy đoàn ngựa vào thì vỗ cánh bay lên, kêu mấy tiếng khàn, đoạn đậu xuống một mái nhà xa hơn.
Y ra hiệu cả đoàn đi bước một, không ai được phóng ngựa. Cửa để ngỏ là cái cửa y không ưa nhất. Ở đồng cỏ, con thú nào nằm phơi bụng giữa trảng trống thì hoặc là nó sắp chết, hoặc là có cái bẫy ở gần.
Qua cửa là một con đường lát gạch, rộng, chạy giữa hai dãy tường. Đi một quãng, con đường không thẳng vào trong mà cong đi, ôm theo dãy tường bên trái. Cong mãi. Đi một hồi, y thấy lại cái mái vọng y vừa đi qua, mà ở phía bên kia bức tường. Lại một cái cổng nhỏ. Qua cổng, lại một vòng tường nữa, nhỏ hơn, cong theo cùng một chiều.
Y nghĩ: người dưới xuôi xây thành không để người vào được nhanh. Họ xây để người vào phải đi lâu, đi tới mỏi, đi tới lúc không biết mình đã đi bao xa, và trong lúc ấy, từ trên những vòng tường, những người canh ở trên đứng đếm từng con ngựa.
Hôm nay trên tường không có ai.
* * *
Phố đã bắt đầu. Nhà cửa hai bên con đường cong, nhà thấp, mái ngói, tường đất. Cửa nhà nào cũng khép. Có nhà khóa ngoài bằng một cái khóa đồng to. Có nhà chỉ khép hờ. Có nhà mở toang, trong nhà trống trơn, chỉ còn mấy cái chõng tre, một cái bàn thờ không bát hương, những vệt sáng trên tường chỗ trước kia treo cái gì đó.
Lính tản ra, đạp cửa, vào nhà. Y nghe tiếng chân, tiếng đồ đạc đổ, tiếng người chửi bằng tiếng đồng cỏ. Họ ra tay không. Có người cầm được một cái nồi đồng, ngó một hồi rồi buộc vào yên. Có người cầm một cái áo, giũ ra, ướm thử, cười, vứt xuống đường.
Gã người buôn cưỡi con ngựa thấp lông vàng của gã, đi cạnh y. Gã đưa mắt quanh, qua những cánh cửa khép, những mái nhà không khói. Mặt gã không vui. Gã đã bảo y từ dưới trung du: cái kinh này giàu, người đông, chợ to. Gã đã bảo y người dưới xuôi không bỏ được cái kinh của họ, như người đồng cỏ không bỏ được ngựa.
– Họ đi cả rồi, tướng quân. Cái gì không gánh được thì họ đốt. – Gã người buôn nói.
Y không đáp.
Y đã biết từ lúc qua cửa. Y đã biết từ trước nữa, từ dưới trung du, từ lúc đoàn ngựa đi qua những làng trống đầu tiên. Cái kinh này cũng thế. Chỉ to hơn.
Năm ngày nay, từ lúc rời những thung lũng dưới chân núi, đoàn ngựa đã đi qua bao nhiêu làng y không còn nhớ. Làng nào cũng thế. Nhà khép, bồ rỗng, ruộng đã gặt vội, gốc rạ còn ướt nhựa, có ruộng gặt chưa xong, lúa đổ rạp, bông nát, như người ta gặt tới đâu thì bỏ tới đó. Có làng người ta đốt cả rơm. Có làng để lại. Ngựa ăn rơm, ăn gốc rạ, ăn cỏ bờ ruộng. Ngựa không đói chết, mà ngựa gầy đi. Y thấy hông ngựa lõm vào từng ngày.
Mười kỵ gã người buôn dẫn lên núi phía Tây đã về lại đoàn từ hôm mười chín, đủ mười người, mười ngựa. Gã bảo cái miếu trên núi đã đốt xong, người núi đã trốn hết, không ai đánh. Y nghe, gật. Y không hỏi miếu ấy thờ ai. Y không thấy vua người dưới xuôi đau ở đâu. Y chỉ thấy người dưới xuôi vẫn không ra.
Gã người buôn dẫn y quay lại một quãng, về phía trong cửa Tây, tới một dãy nhà dài sát chân thành, sau dãy nhà là một bãi đất kín những cái lán tre bỏ không.
Kho thóc. Đã cháy.
Mái kho sập xuống thành một đống tro đen, lẫn ngói vỡ, lẫn gỗ cháy còn nửa. Mùi khét còn nồng, nồng tới cay mắt, mà đã ba ngày. Lính nhảy xuống ngựa, chạy vào, lấy giáo bới. Dưới lớp tro trên mặt là thóc, thóc cháy thành than, đen, bết lại với nhau thành từng tảng cứng như đá. Một gã lính cạy được một tảng, đập vỡ ra, bên trong cũng đen. Gã ném xuống, chửi.
Đất quanh kho đen một vòng. Ngoài cái vòng ấy, mấy cái lán tre lợp rơm vẫn còn nguyên. Không một mái nào cháy lan. Y nhìn cái vòng đen ấy lâu. Người đốt kho này đã đốt có tính toán. Đốt kho thì đốt. Nhà thì không.
Y không hiểu vì sao. Ở đồng cỏ, ai bỏ trại mà đốt, thì đốt hết.
Thằng bé giữ ngựa dắt con ngựa xám đi sau y. Nó đứng ở rìa bãi tro, mắt dán vào đống than đen, vào những gã lính đang bới, đoạn quay sang y. Y không nói gì với nó.
* * *
Trời nắng gắt. Không gió. Bụi đỏ từ con đường ngoài trung du còn bám đầy áo da, bám vào lông ngựa, bám vào kẽ răng. Oi tới mức thở ra không thấy nhẹ.
Lính đi tìm nước. Có người tới mấy cái giếng ven đường, cúi xuống ngó, rồi đứng dậy lắc đầu: giếng không lấp, mà có người ném rác xuống, nước đục. Có người bảo sâu trong phố còn giếng khác.
Y cho ngựa đi tiếp, vào sâu hơn.
Qua một vòng tường nữa thì tới chợ. Chợ nằm trong tường, một bãi rộng, lều quán dựng bằng tre, mái lợp cói, xếp thành mấy dãy. Lều trống. Sạp tre còn đó, mà trên sạp không còn gì. Ở một góc chợ có mấy cái thúng thủng vứt lại, một cái đòn gánh gãy, mấy cái mẹt rách. Ruồi bay vo ve trên một vũng nước đục. Không một người. Lính cưỡi ngựa đi qua giữa các dãy lều, có gã lấy giáo chọc thủng mái cói một cái lều cho vui, rồi thôi, vì không có ai kêu.
Ở cuối chợ, dưới hiên một ngôi nhà thấp, có một ông già ngồi vót nan. Ông già ở trần, da đen như vỏ cây, con dao nhỏ trong tay đưa từng nhát chậm. Đoàn ngựa đi qua sát hiên nhà ông, bụi bốc lên mù mịt. Ông già không ngẩng lên. Ông vót hết thanh nan này sang thanh nan khác, như không có ngựa nào đi qua. Mấy gã lính dừng lại, ngó ông, cười, có gã định xuống ngựa. Y giơ tay lên. Gã ấy ngồi yên lại trên yên.
Y không biết vì sao mình giơ tay. Y chỉ nghĩ: kẻ không chạy, không quỳ, cứ ngồi vót nan của mình, thì đánh nó cũng chẳng lấy được gì. Gã người buôn đi trước dẫn đường, chốc chốc dừng lại ở một khúc quanh, ngó lên những mái nhà, nhận ra một cái gì đó, rồi rẽ.
Ở một con ngõ gần giữa thành, một cánh cổng gỗ tróc sơn mở ra trước đầu ngựa y, và một ông già gầy chống gậy bưng ra một bát nước, sau lưng ông là một người đàn bà cúi đầu.
Y kéo dây cương, con ngựa nâu dừng.
Lính sau lưng y dừng theo. Cả mấy chục con ngựa dồn lại trong con ngõ hẹp, hí, giậm chân, bụi bốc lên.
Ông già đứng ở ngưỡng cổng. Áo dài lam cũ, cổ áo cài kín dù trời oi. Tóc bạc trắng búi gọn trên đỉnh đầu. Một tay chống cây gậy trúc, một tay bưng cái bát đất nung, bát đầy nước, nước sóng sánh theo cái run của bàn tay già. Ông không ngó lính. Ông ngó y. Như đã biết người nào trong đám ngựa này là người cầm đầu.
Người đàn bà đứng sau ông một bước, đầu cúi, hai bàn tay chắp hờ. Y không thấy mặt nàng.
Ông già nói một câu. Tiếng của người dưới xuôi, chậm, rõ. Y không hiểu.
Gã người buôn ghé sát vào y.
– Tướng quân, lão mời tướng quân uống bát nước cho đỡ nóng. – Gã nói. – Lão bảo trời oi, đường xa.
Y ngó cái bát nước trên tay ông già. Nước trong. Mát. Y khát. Cả buổi sáng y chưa uống ngụm nào, cái túi da bên yên đã cạn từ dưới trung du.
Y không đưa tay ra.
Y không uống, vì cả đời y chưa uống nước của kẻ nào mở cổng cho người tới đánh nhà mình.
Ông già vẫn đứng, bát nước vẫn giơ ra. Bàn tay ông run hơn. Nước sánh ra ngoài, nhỏ xuống ngưỡng cổng.
Y quay sang gã người buôn, hất hàm về phía cái bát. Gã người buôn hiểu. Gã xuống ngựa, đi tới, đỡ lấy cái bát từ tay ông già, cầm lên ngó một chốc, đoạn đưa lại cho ông già, nói mấy câu bằng tiếng dưới xuôi. Y không hiểu gã nói gì. Y đoán gã nói khéo, vì giọng gã mềm.
Ông già cầm lại cái bát. Ông không nói gì thêm. Ông chỉ cúi đầu một chút.
Người đàn bà sau lưng ông không ngẩng lên. Từ đầu tới cuối, nàng không động, không nói, không ngẩng. Y cũng không ngó nàng lâu. Y không có cớ gì để ngó một người đàn bà đứng sau lưng một ông già.
Y quay ngựa.
Lúc đoàn ngựa rút ra khỏi con ngõ, y thấy ở bên kia ngõ, trên một mảng tường đất, có một cánh cửa sổ nhỏ hé ra. Một khuôn mặt già, nhăn nheo, ló ra sau cánh cửa hé, trông sang cái cổng gỗ tróc sơn, sang ông già đang bưng bát nước đứng ở ngưỡng, sang y. Đoạn cánh cửa đóng lại, nhanh, không một tiếng động.
* * *
Sâu trong thành có một cái giếng lớn, giếng chung, thành xây bằng đá ong, có mái che. Giếng không bị ném rác. Nước trong, sâu, lạnh.
Lính reo lên. Họ nhảy xuống ngựa, tháo yên, thả thùng xuống kéo nước lên, đổ vào mấy cái máng đá cạnh giếng. Ngựa xúm vào uống, cúi đầu, hớp từng ngụm dài, nước chảy ròng ròng từ mõm xuống ngực, xuống chân. Người uống sau ngựa, úp cả mặt vào thùng, uống, rồi đổ lên đầu, lên cổ, lên lưng, cười, đẩy nhau.
Y đứng ở mép bãi, cạnh con ngựa nâu. Thằng bé giữ ngựa mang tới cho y một bát nước giếng. Y uống cạn. Nước lạnh tới buốt răng.
Y đưa lại cái bát cho thằng bé. Nó đi múc thêm cho con nâu.
Lúc nó cúi xuống đổ nước vào máng, y thấy sau yên con ngựa xám có giắt một bông cỏ vàng đã khô, bông cong, hạt rụng gần hết. Thứ cỏ người dưới xuôi trồng dưới nước. Thằng bé giắt nó từ bao giờ, y không hay. Y không hỏi nó giữ cái ấy làm gì. Ở đồng cỏ, trẻ con cũng hay giắt sau yên một nhúm lông đuôi con ngựa đầu tiên chúng được cưỡi. Y để nó giữ.
Y gọi người cầm đầu cánh gần nhất, bảo đặt người canh cái giếng ấy ngày đêm, ngựa cánh nào cũng chỉ được uống theo lượt.
Y đứng đó, nhìn lính, nhìn ngựa, nhìn những vòng tường bao quanh.
Y nghĩ tới vị chúa của y, người đang đợi tin y ở đồng cỏ, người đã bảo y đi trước, lấy đất, lấy thóc, mở đường cho cả đoàn xuống phía Nam. Y nghĩ tới cái quan ải phía Tây Bắc, cái cổng đá, cái chỗ mà quân của chúa y đã đập vào bao nhiêu lần mà chưa vỡ. Ở đó, người ta giữ, và y không lấy được.
Ở đây, không ai giữ. Cửa mở toang. Y vào. Mà y không thấy mình lấy được gì.
Không thóc. Không người. Không một cái gì để mang về cho chúa y mà bảo: đây, ta đã lấy được cái này.
Y có một cái kinh, trống. Y có một bát nước giếng.
Y đứng lâu. Nắng chiều ngả, bóng những vòng tường dài ra, đổ xuống bãi giếng.
Mấy người cầm đầu các cánh tới, đứng quanh y. Một người hỏi người dưới xuôi đi đâu cả rồi. Gã người buôn đáp thay: chắc họ đã sang sông, phía Đông, ngoài cửa Đông có bến, qua bến là những quả đồi. Người cầm đầu cánh hỏi có đuổi không. Gã người buôn quay sang chờ y.
Y im một hồi. Y ngó về phía Đông. Từ chỗ y đứng chỉ thấy những vòng tường, mái nhà, không thấy sông. Mà y biết bên kia mấy lớp tường ấy là nước. Ngựa y không qua được nước như qua núi.
– Ở đây đã. – Y nói. – Cho ngựa ăn, cho ngựa uống. Người đi đâu thì cũng phải ăn. Mình cũng thế.
* * *
Nắng vừa tắt, gã người buôn tới tìm y.
Gã đã đi một vòng phố, một mình, cưỡi con ngựa vàng. Gã về, mặt sáng hơn lúc trưa. Gã bảo y đi theo gã, có một chỗ y nên thấy.
Y lên ngựa, đi theo. Thằng bé giữ ngựa dắt con xám theo sau.
Gã dẫn y qua mấy vòng tường nữa, vào gần giữa thành. Ở đó có một khoảng sân rộng, lát gạch, và một cái cổng. Cổng có mái ngói, hai trụ, trên trụ treo một cái đèn lồng đã tắt. Hai cánh cổng gỗ khép lại.
Dưới bậc cổng có ba cái vật tròn, to, bằng sành, nằm thành hàng.
Gã người buôn xuống ngựa, đi tới, cúi xuống bốc một nhúm tàn trong cái ở giữa, xoa giữa hai ngón tay, ngửi, rồi phủi đi. Gã ngẩng lên, cười, cái cười của người buôn vừa thấy một món hàng người khác chưa thấy giá.
Chạng vạng, gã người buôn dẫn y tới trước một cái cổng khép có ba chiếc chum sành đầy tàn nhang nguội, bảo đốt chỗ này thì vua họ đau như hôm trên núi, và y không đáp.