Chiều mười chín, Quỳnh gõ cổng nhà lão Hàn lâm, tay cầm tờ lời triều, mà trong bụng y đã biết lão sẽ không đi.
Không ai sai y tới. Sáng nay, lúc người áo xanh chép xong lời triều, giao cho mấy người đi đọc ở các đầu phố, y xin một tờ. Người áo xanh ngó y, không hỏi y cần làm gì, đưa cho y. Y gấp nhỏ tờ giấy, giắt vào tay áo, đi theo người đọc lời triều qua mấy đầu phố phía Bắc, qua bãi lán, rồi mới tới đây.
Cái cổng gỗ hai cánh, sơn đã tróc, đinh đồng đã xỉn. Y gõ ba cái. Bên trong im một hồi.
Y chờ. Trời oi, cái quạt vẫn giắt sau lưng, y không rút ra.
* * *
Trưa, ở đầu phố cửa Bắc, người đọc lời triều đứng lên một cái bục gỗ kê vội, giấy cầm trên tay, đọc to.
Người đọc là một viên thư lại trẻ, giọng trong, đọc chậm, đọc tới hai lượt. Lời triều ngắn. Kinh sẽ bỏ. Ai muốn đi thì đi, đi thì mang thóc theo, rạng mai người già trẻ con ra cửa Đông trước. Ai muốn ở lại thì ở. Không ai bị ép. Đọc xong, viên thư lại gấp giấy, bước xuống, đi sang đầu phố khác.
Người đứng nghe không giải tán ngay. Họ đứng lại, quây lấy nhau, hỏi.
Đi đâu? Sang sông rồi đi đâu? Mang gì? Mang được bao nhiêu? Trâu có mang theo được không? Nhà thì sao, có đốt không? Người già không đi nổi thì sao? Ai sẽ ở lại giữ phố?
Y đứng giữa họ, quạt giắt sau lưng. Có người nhận ra y, kéo tay áo y, hỏi. Y đáp những gì y biết. Đi sang phía Đông, qua sông, lên đồi, có người dẫn. Lúa gạo mang nổi chừng nào thì mang chừng ấy, triều cũng gánh theo. Trâu dắt được thì dắt. Nhà, ai muốn đốt thì đốt, triều không bảo đốt, cũng không cấm.
Những gì y không biết, y nói là không biết. Y không bịa. Hôm nay không phải hôm để bịa.
Có chị bế con hỏi y con trai lớn của chị đang ở doanh, chị đi rồi thì nó tìm chị ở đâu. Y bảo lính doanh đi sau, đi cùng đoàn, sẽ gặp ở bên kia sông. Chị hỏi y có chắc không. Y bảo tại hạ không chắc, mà đường chỉ có một, đi sau thì cũng tới chỗ người đi trước. Chị nghe, ôm con chặt hơn, gật.
Một ông đồ già, áo dài đã sờn, hỏi y sách vở có mang đi được không. Ông có một rương sách chép tay, chép cả đời. Y bảo mang được thì mang. Ông đồ hỏi rương nặng, ai gánh. Y ngó cái lưng gập của ông, ngó hai tay ông run. Y bảo tối nay tại hạ sai hai đứa lính trẻ ở doanh qua gánh hộ. Ông đồ chắp tay vái y, vái mãi. Y đỡ ông dậy, bảo đừng vái, hai đứa ấy gánh được thì ông vái chúng, đừng vái tại hạ.
Một ông thợ rèn vai to, mặt đỏ, hỏi y một câu mà cả đám im lặng chờ nghe.
– Quan Trạng, bao giờ thì về?
Y nhìn ông thợ rèn. Y nghĩ tới những câu đùa y có thể nói. Y có cả trăm câu cho cái hỏi ấy. Y không nói câu nào.
– Tại hạ không biết. – Y nói. – Mà người còn thì còn về.
Ông thợ rèn ngó y lâu, đoạn gật, đi về nhà.
* * *
Y đi qua bãi lán sau kho thóc.
Bãi lán đã náo loạn hơn mọi hôm. Khói bếp không còn bốc lên từ mấy chục chỗ như hôm trước. Người ta không nấu, người ta ăn cơm nguội, ăn đứng, ăn vội, để còn dỡ lán. Người đường Tây, mới dựng lán được mấy ngày, giờ lại dỡ. Họ đã bỏ làng một lần. Lần thứ hai, họ dỡ nhanh hơn, buộc đồ gọn hơn, không ai khóc. Một bà già ngồi trước đống chiếu đã cuộn, bảo với người bên cạnh: đi một lần rồi thì lần sau biết mang gì. Người bên cạnh gật.
Mấy đứa trẻ con chạy ra đón y. Chúng nhận ra y từ xa, từ cái quạt nan và cái áo the. Thằng bé đầu lấm hôm trước chạy trước, níu tay áo y.
– Quan Trạng kể tiếp đi. Hôm trước mới kể tới đoạn nó lên tới cửa trời.
Y cúi xuống, xoa đầu thằng bé.
– Mai đi đường, lên tới đồi, tại hạ kể tiếp.
Thằng bé nhìn y, nghi ngờ, như sợ người lớn nói cho qua. Y giơ ngón tay út ra. Thằng bé ngoắc ngón út của mình vào. Đoạn nó chạy đi, reo lên với lũ bạn, bảo quan Trạng hứa rồi.
Y đứng thẳng lên, trông theo thằng bé. Y nghĩ: một lời hứa với một đứa trẻ trên đường bỏ kinh, cái ấy, y phải giữ.
Ở kiếp kia, y đã nói nhiều câu không phải để giữ. Y đã đùa với những ông quan béo, những ông quan tham, những ông quan tưởng mình khôn, đùa tới mức có người tức tới phát ốm, có người tới chết vẫn không biết mình bị đùa. Ở đời ấy, người ta nhớ y vì những câu ấy. Người ta không nhớ y đã hứa gì với ai, vì y ít hứa. Đời này, y đã hứa với một thằng bé đầu lấm. Y thấy cái hứa ấy nặng hơn mọi câu đùa y từng nói.
Từ bãi lán ra, y đi tắt qua mấy dãy phố quanh miếu. Ở đó người cũng đang gói đồ. Ở một góc phố, y thấy công chúa đi một mình, tay cầm mấy cái bánh gói lá chuối, áo vải lam, đầu không trâm. Y cúi chào. Nàng gật đầu đáp. Y không dừng. Y biết nàng đang đi xem phố, như người ta đi xem lại một căn nhà trước khi khóa cửa. Y không muốn làm phiền.
* * *
Cổng mở.
Người mở cổng là một ông già người nhà, lưng gù, mắt kèm nhèm. Ông nhận ra y, cúi chào, mời vào. Y bước qua ngưỡng.
Sân nhà lão Hàn lâm rộng, lát gạch, giữa sân có cái bể nước xây, mặt nước đọng mấy chiếc lá khô. Hai bên sân là hai hàng chậu cảnh, cây đã lâu không ai tỉa, cành đâm ngang dọc. Nhà chính ba gian, mái ngói đã sẫm rêu. Trên hiên treo một tấm biển gỗ, chữ khắc đã mờ.
Trong nhà không có tiếng ai gói đồ. Không có tiếng rương hòm. Không có tiếng người. Cả cái nhà lặng như một ngôi đền vào giờ trưa.
Ông già người nhà đi bên cạnh y, nói khẽ, như sợ người trong nhà nghe. Đám người làm đã xin về từ sáng, về với nhà mình, đi theo đoàn. Lão cho về hết, không giữ ai. Trong nhà giờ chỉ còn lão, ông, và người ở hiên kia. Ông hỏi y quan Trạng có khuyên được lão không. Y bảo tại hạ chỉ tới đọc lời triều. Ông già người nhà thở dài, không hỏi nữa.
Qua song cửa gian bên, y thấy thư phòng của lão. Sách chất trên giá, chất trên án, chất cả dưới nền, cuộn nào cũng buộc dây, xếp ngay ngắn. Không cuộn nào được gỡ xuống để gói. Cái nghiên trên án còn mực. Một tờ giấy viết dở nằm dưới cái thước gỗ.
Ở hiên nhà chính, người thiếp đứng.
Nàng đứng sát cột, hai tay đặt trước bụng, áo màu nhạt, tóc vấn gọn. Mặt nàng trắng, đẹp, cái đẹp người ta thấy một lần thì muốn thấy lại. Nàng nhìn y bước vào, không cúi chào, cũng không quay đi. Nàng chỉ nhìn.
Y cúi chào nàng một cái, vừa phải, như chào người nhà của một ông quan. Nàng đáp lại bằng một cái gật đầu, khẽ tới mức y suýt không thấy.
Y không để mắt lâu. Y quay vào trong nhà.
Lão bước ra. Người đàn bà ở hiên rời cái cột, lui về sau lưng lão.
Lão đi chậm, chống cái gậy trúc. Lão mặc cái áo dài lam cũ, màu đã bạc, mà cái áo ấy giờ lỏng ở hai vai, như lão đã teo lại bên trong nó. Mặt lão trắng bệch, hai má hóp, mắt sâu. Lão gầy đi nhiều hơn y tưởng. Mới mấy hôm trước y thấy lão ở buổi chầu, lão chưa gầy thế này.
Lão nhìn y, nhìn tờ giấy trên tay y. Lão không mời y ngồi. Lão đứng ở bậc thềm, chống gậy, ngó xuống.
– Lão phu ở lại. Nhà này từ đời cha lão phu tới giờ chưa ai bỏ mà đi. – Lão Hàn lâm nói.
Y chưa kịp mở tờ giấy.
Y cúi đầu, chắp tay.
– Lão đại nhân, tại hạ vẫn xin đọc. – Y nói. – Lời triều là cho cả kinh. Lão đại nhân ở trong kinh, thì cũng phải nghe một lượt.
Lão không đáp. Lão đứng im. Y mở tờ giấy, đọc.
Y đọc chậm, rõ, đủ từng chữ. Kinh sẽ bỏ. Đi hay ở, mỗi nhà tự định. Không ai bị ép. Y gấp tờ giấy, giữ trong tay.
Lão nghe hết. Lão không ngắt lời. Lão không hỏi lại chữ nào. Lúc y đọc tới câu không ai bị ép, lão nhắm mắt lại một chút, đoạn mở ra.
Trong sân im. Ngoài ngõ có tiếng xe kẽo kẹt đi qua, tiếng người gọi nhau, xa dần.
Y nhìn lão. Y nghĩ tới hồi đầu, cái hồi triều còn chín người, lão từng quỳ giữa thư phòng vua mà cãi chuyện khoa cử, tay run tới mức suýt xé tờ cáo thị chính y viết. Hôm ấy vua có hứa với lão một câu, y đứng bên cửa sổ, nghe rõ. Mà lão vẫn ở đây, vẫn mặc cái áo ấy, vẫn đứng thẳng ở bậc thềm nhà mình.
Y thấy không nên nói gì nghiêm. Nói nghiêm thì lão sẽ phải đáp nghiêm. Mà người già, đáp nghiêm một câu thì cả đêm không ngủ.
Y rút cái quạt sau lưng ra, gõ nhẹ vào lòng bàn tay.
– Lão đại nhân ở lại, mai kia người cưỡi ngựa vào, lão đại nhân dạy họ chữ, họ thành học trò, khỏi phải đánh. – Quỳnh nói.
Lão không cười, mà người thiếp đứng sau lão một bước thì cúi đầu xuống, khóe miệng động một cái, như đã nghe câu đùa ấy từ trước khi y nói.
Y thấy cái động ấy. Y không để lộ là mình thấy.
Lão ngó y lâu. Đôi mắt sâu của lão không giận, không trách. Lão chỉ ngó y, như ngó một đứa học trò nghịch mà sáng dạ.
– Quan Trạng đùa. – Lão nói. – Lão phu biết quan Trạng đùa. Mà quan Trạng nói thế cũng không sai. Chữ thì dạy ai cũng được. Người cưỡi ngựa mà biết chữ, thì cũng bớt đi được một ít ngựa.
Lão chống gậy, bước xuống một bậc thềm, chậm.
– Lão phu già rồi. – Lão nói. – Đi đâu cũng là xa nhà. Ở đây, ít ra lão phu biết cái giường mình nằm.
Y cúi đầu. Y không cãi.
Lão im một hồi, ngó ra cái bể nước giữa sân. Đoạn lão nói thêm, giọng nhỏ hơn, chậm hơn, như nói với chính mình.
– Quan Trạng về thưa với bệ hạ giùm lão phu. Lão thần không đi, không phải vì cãi bệ hạ. Hồi đầu bệ hạ hứa, nước no thì mở khoa thi, lão thần chấm. Lão thần vẫn nhớ. Lão thần ở đây, giữ mấy cái giá sách này, đợi.
Y nghe. Y thấy cổ mình nghẹn lại, cái nghẹn y ít khi thấy. Y chắp tay.
– Tại hạ thưa lại đủ từng chữ.
Lão gật. Lão không nói nữa.
Y muốn nói thêm một câu. Về người đứng sau lão một bước. Về cái khóe miệng ấy. Y đã giữ cái ấy trong bụng nhiều ngày. Y chưa nói với ai. Y không có gì chắc. Y chỉ có một cái cảm, như người đi đêm nghe tiếng động trong bụi, không biết là con gì.
Y nhìn lão. Lão già, gầy, đứng chống gậy trên bậc thềm nhà mình, ngày mai cả kinh sẽ đi mà lão ở lại. Y nói ra lúc này, lão nghe, lão sẽ làm gì? Lão sẽ đuổi người ấy đi? Lão sẽ không tin? Hay lão đã biết, từ lâu, mà vẫn giữ?
Y không nói.
Y chắp tay, cúi chào lão thật sâu, sâu hơn y vẫn chào lão ở buổi chầu.
– Lão đại nhân giữ gìn. – Y nói.
Lão gật đầu. Lão không tiễn. Lão đứng trên bậc thềm, chống gậy, ngó y quay đi.
Y đi qua sân, qua cái bể nước có mấy chiếc lá khô, qua hai hàng chậu cảnh. Ông già người nhà lưng gù lẽo đẽo theo sau để đóng cổng. Tới cái bể nước, ông dừng lại, vớt mấy chiếc lá khô trên mặt nước ra, vứt xuống gốc cây cảnh, như việc ấy ông vẫn làm mỗi chiều, chiều nay cũng không bỏ. Ông bảo y, khẽ, rằng mai ông cũng ở lại. Lão ở thì ông ở. Bốn mươi năm rồi, ông quen tiếng gậy lão gõ trên hiên mỗi sáng. Y không ngoái lại. Y nghe sau lưng mình không có tiếng chân lão. Lão vẫn đứng đó.
Y nghĩ tới câu đùa của mình. Y đã nói nó cho lão nhẹ lòng, như vẫn nói những câu đùa khác. Y nghĩ tới cái khóe miệng động một cái ấy, nhanh tới độ chỉ cần y chớp mắt là lỡ mất. Người nghe một câu đùa lần đầu thì bật cười. Người chỉ khẽ động khóe miệng như thế là người nghe lại một điều mình đã biết. Y gấp cái ý ấy lại, cất vào bụng, như gấp tờ lời triều cất vào tay áo. Y chưa biết mở ra cho ai đọc.
Trời đã chạng vạng. Ngoài ngõ, người đi lại tất tả, gánh gồng, dắt trâu. Trên mái mấy nhà bên kia ngõ, khói bếp bốc lên, có nhà nấu bữa sau cùng trước khi đi, có nhà đốt những thứ không mang theo được.
Lúc y ra tới cổng, người thiếp của lão vẫn ngó theo y, ngó lâu hơn một người đàn bà ngó một ông quan, và Quỳnh đi hết con phố mới dám mở quạt.