Sáng rằm, Nguyễn Trãi ngồi trong gian Văn Miếu, trước hai cái bài vị trên bệ gỗ thấp, mài mực cho một lá thư mà ông chưa biết ai sẽ đọc.
Gian bên lúc sáng sớm còn mát. Nắng chưa lên tới song cửa, chỉ có một thứ ánh xám nhạt lọt qua, chưa đủ soi rõ nét chữ trên hai cái bài vị. Mùi gỗ lâu năm, mùi trầm đã nhạt, lẫn với mùi đất ẩm từ dưới nền bốc lên. Trời nồm. Mặt bệ gỗ sờ vào hơi rịn, như vừa có ai lau bằng khăn ướt.
Ông kê cái án thư nhỏ ngay giữa gian, quay mặt vào bệ. Ông không biết vì sao mình mang án vào đây mà không ngồi ở thư phòng. Ở thư phòng có sổ sách, có người ra vào, có tiếng hỏi han. Ở đây chỉ có hai cái bài vị, một chỗ trống, và một ngọn đèn dầu ở góc gian mà người giữ miếu thắp từ đêm, giờ ngọn lửa đã nhỏ lại bằng hạt gạo.
Thỏi mực đi trên mặt nghiên, đều, chậm. Nước trong nghiên sẫm dần. Ông mài lâu hơn cần. Mài mực là việc của tay. Tay làm thì đầu được nghĩ.
Ông nghĩ tới những người cưỡi ngựa.
Lá thư ba bộ tới kinh từ hôm mười ba, ngắn, không xin gì. Ông đã đọc nó. Đèo đã mất. Từ hôm ấy, ngựa đã qua núi, đang xuống. Không ai biết chúng đã tới đâu. Chỉ biết chúng xuống, và đường phía Tây để trống cho chúng xuống.
Cái Trống đã cho ông một thứ, từ ngày ông tới. Bệ hạ bảo Anh Linh Lục ghi nó là Tâm Công. Ông không gọi nó bằng tên ấy. Với ông, nó chỉ là cái việc ông đã làm cả một đời ở kiếp kia: viết. Viết cho người ở bên kia một bức tường thành, viết cho người cầm quân bên kia một con sông, viết cho tới khi chữ đi qua được chỗ mà giáo không qua được, tới khi người đọc thấy trong lòng mình có một cái gì lỏng ra, mà không biết vì sao. Đời này, chữ ông viết có thêm một sức nặng mà đời kia không có. Ông biết thế, như người thợ biết lưỡi dao mới mài.
Ông chấm bút.
Ông viết rằng đất này không có cỏ cho ngựa của họ, rằng đường về vẫn còn mở, và ai quay về trước thì còn về tới nhà.
Hai câu đầu, chữ đi dễ. Ông viết cho người đọc là một người lính, không phải một vị tướng. Một người lính đi xa nhà đã lâu, đêm nằm cạnh ngựa, nghe tiếng thứ côn trùng lạ kêu quanh mình. Người ấy không cần lý lẽ. Người ấy cần một cái cửa để ra.
Câu thứ ba, ông định viết về những con ngựa. Rằng ngựa đồng cỏ quen cỏ khô, gió lạnh, sẽ không chịu nổi mùa mưa ở đây, khi nước dâng ngập ruộng và muỗi bay thành đám.
Viết tới câu thứ ba thì ông dừng bút, vì ông nhớ ra người đọc được chữ trong đám ngựa ấy chỉ có người nhà buôn bên kia biển, và thư qua tay người ấy thì không còn là thư của ông nữa.
Ông ngồi im, ngọn bút giơ lửng trên mặt giấy. Mực đọng thành giọt ở đầu ngọn, nặng dần, rồi rơi xuống mép giấy, loang ra thành một chấm tròn.
Người đồng cỏ không đọc chữ. Họ có tiếng nói, có câu hát, có những bài kể dài truyền từ cha sang con, mà không có chữ. Chữ của ông, chữ của người dưới xuôi, với họ chỉ là những vết đen trên giấy. Muốn tới tai họ, lá thư cần một người đọc lên, có người dịch ra. Mà trong đoàn ngựa ấy, người làm được việc ấy chỉ có một: kẻ mặc áo người buôn đi cùng trại ngựa, kẻ biết tiếng của cả hai bên. Thư qua tay kẻ ấy, kẻ ấy sẽ đọc thế nào, dịch thế nào, bỏ chữ nào, thêm chữ nào, ông không biết. Có khi kẻ ấy không đọc lên. Có khi kẻ ấy cất đi, mang về bên kia biển, cho những người cần biết triều này đang sợ gì.
Một lá thư đi qua tay người khác mà tới được người đọc thì vẫn là lá thư. Một lá thư đi qua tay kẻ muốn nó chết thì chỉ còn là tờ giấy.
Ông gác bút. Ông cầm lá thư lên, xé đôi, xé tư, đặt mấy mảnh lên góc án, chữ úp xuống.
Ông ngó hai cái bài vị trên bệ một hồi lâu. Cái bên trái là tên ông, cái bên phải là tên Tô công, và cạnh đó là khoảng gỗ để không.
* * *
Gần trưa, có tiếng chân ngoài hiên.
Tô công tới, tay cầm một cuốn sổ, lưng áo sẫm mồ hôi. Ông già đứng ở ngưỡng cửa, ngó vào gian, ngó cái án thư, ngó mấy mảnh giấy ở góc án, rồi mới bước vào.
– Lão phu tìm ở thư phòng không thấy. Người ta bảo ông ở đây. – Ông già nói.
– Bẩm Tô công, Trãi ngồi đây cho yên.
Tô công không hỏi mấy mảnh giấy. Ông già kéo một cái ghế đẩu ở góc gian, ngồi xuống bên kia án, đặt cuốn sổ lên mặt án, mở ra.
– Dân các làng gần kinh trên đường phía Tây đã bắt đầu xuống. – Ông già nói. – Hôm qua cửa Tây ghi được hơn ba chục nhà. Hôm nay từ sáng tới giờ đã hai chục. Họ mang thóc theo, nhà nào nhiều thì nhiều, nhà nào ít thì ít. Mà người thì đông hơn thóc. Mấy hôm nữa, các làng xa hơn cũng xuống. Sau nữa là đất Tây Lĩnh, nếu người ở đó chịu nghe lời triều. Lão phu cần biết kho kinh nuôi được bao nhiêu miệng, bao lâu.
Ông ngó cuốn sổ. Những cột số dày đặc, chữ nhỏ, đều. Số thóc trong kho Nam, kho Bắc. Số thóc thu vụ mùa năm ngoái. Số đã phát cứu đói từ tháng Ba. Số gửi lên Ải.
– Thư này không ai đọc. Giấy để lại, tính kho cho người đang xuống. – Nguyễn Trãi nói.
Ông già ngẩng lên, ngó ông. Ngó mấy mảnh giấy úp ở góc án. Ông già không hỏi thư gì, gửi ai. Ông già gật đầu, như người đã hiểu đủ.
Hai người tính tới quá trưa.
Tô công tính bằng bồ. Ông tính bằng gánh. Một bồ ở kho kinh chứa chừng bao nhiêu gánh, một gánh nuôi một nhà năm miệng được bao nhiêu ngày, ăn đói thì bao nhiêu, ăn no thì bao nhiêu. Người xuống từ các làng gần đã mang thóc theo, có thể tự nuôi mình được một tháng, có nhà hai tháng. Người xuống từ xa hơn mang được ít hơn. Người từ Tây Lĩnh, nếu xuống, đi chục ngày đường, gánh nặng không đi nổi, sẽ mang được ít nhất.
Ông viết số lên những tờ giấy trắng còn lại trên án. Tô công đọc số trong sổ, ông chép, ông cộng, ông chia. Có chỗ hai người tính lệch nhau, ngồi tính lại. Có chỗ Tô công lắc đầu, bảo số này lão phu không tin, phải sai người xuống kho đếm lại tận bồ. Có chỗ ông dừng, hỏi một câu về vụ chiêm đang chín ở các làng ven kinh, gặt được bao nhiêu, gặt kịp hay không.
Nắng lên tới song cửa, rọi xiên vào gian. Bụi bay trong vệt nắng, lơ lửng, chậm.
Cuối cùng, ông ngó con số sau cùng trên tờ giấy. Kho kinh đủ nuôi người xuống tới hết tháng Năm, nếu số người xuống không quá con số Tô công đoán. Quá thì tới giữa tháng Năm. Quá nhiều thì không tới.
– Đủ cho tới khi gặt. – Tô công nói. – Nếu được gặt.
Ông không đáp. Cả hai đều biết chữ “nếu” ấy nặng thế nào.
Tô công gấp cuốn sổ, đứng dậy. Ông già ngó hai cái bài vị trên bệ một chốc, ngó cái có tên mình lâu hơn một chút, như người ngó chân dung một người bà con xa. Đoạn ông già đi ra, bước chậm qua ngưỡng.
* * *
Quá trưa, ông ra cửa Tây.
Không ai sai ông ra. Ông chỉ muốn thấy những con số mình vừa tính có mặt mũi thế nào.
Cửa Tây không lớn. Cánh cửa gỗ dày, bịt sắt, hai bên là hai lối nhỏ cho người đi bộ. Trên vọng gác, mấy người lính doanh đứng trông ra con đường đất chạy về phía Tây, giữa hai bên ruộng chiêm đang chín vàng. Nắng gắt. Hơi nóng bốc lên từ mặt đường, làm mọi thứ ở xa rung rinh như nhìn qua mặt nước.
Trên con đường ấy, người đang xuống.
Không đông. Từng tốp nhỏ, cách nhau một quãng. Một nhà, hai nhà đi với nhau. Đàn ông gánh, đàn bà gánh, trẻ con lớn cũng gánh, gánh nhỏ. Thúng thóc, bao thóc, nồi niêu, chăn chiếu, một con gà buộc chân treo lủng lẳng ở một đầu gánh. Có nhà dắt theo một con trâu, trên lưng trâu chất đầy đồ. Có ông già chống gậy đi sau cùng, đi chậm, chốc chốc dừng lại thở.
Ở cổng, một viên quan nhỏ của Hộ bộ ngồi sau cái bàn gỗ kê dưới bóng cây, hỏi tên làng, số người, số thóc, chép vào sổ. Người ta đứng xếp hàng đợi, mồ hôi chảy ròng ròng, không ai chen.
Ông đứng ở một bên cổng, dưới bóng tường. Không ai biết ông là ai. Ông mặc áo xanh thường, không mũ quan, như một thầy đồ trong phố ra hóng gió.
Một người đàn bà gánh hai cái thúng đi qua trước mặt ông. Thúng trước đựng thóc. Thúng sau đựng một đứa bé chừng hai tuổi, ngồi giữa đống chăn, hai tay bám vào vành thúng, mắt mở to ngó cái cổng thành, ngó những người lính trên vọng gác. Mỗi bước mẹ nó đi, cái thúng đung đưa một nhịp, đứa bé đung đưa theo, mà không khóc. Nó ngó ông. Ông ngó nó. Nó giơ một tay ra, như muốn với cái gì, rồi lại bám vào vành thúng.
Người đàn bà dừng lại trước bàn viên quan, đặt gánh xuống. Đứa bé trong thúng vẫn ngồi, vẫn ngó quanh.
– Dân phụ ở làng trên, cách đây nửa ngày đường. – Người đàn bà nói với viên quan. – Nhà có ba người. Chồng dân phụ còn ở lại gặt nốt mấy sào, mai xuống sau.
Viên quan chép. Hỏi số thóc. Người đàn bà nói. Viên quan chép.
Ông nghe, và ông nghĩ tới con số trên tờ giấy. Một nhà ba người, một thúng thóc. Ông nhân lên trong đầu.
Có một ông già đi tới chỗ ông đứng. Ông già gầy, lưng gù, đầu đội cái nón cũ rách vành, vai gánh một gánh nhẹ, hai đầu là hai cái bị cói. Ông già ngó ông, ngó cái áo xanh, ngập ngừng.
– Thưa thầy. – Ông già nói. – Tiểu nhân nghe đọc lời triều ở đình làng từ hôm mười hai. Lời triều bảo ai muốn xuống thì xuống, triều cho chỗ ở. Mà tiểu nhân tới đây rồi, không biết chỗ ấy ở đâu.
Ông ngó ông già. Mặt ông già đầy nếp nhăn, da sạm đen như đất ruộng, mắt kèm nhèm, mà ánh mắt không hoảng. Ông già chỉ hỏi đường, như hỏi đường tới chợ một làng lạ.
– Ta đưa ông đi một quãng. – Ông nói.
Ông dẫn ông già đi dọc chân thành phía trong, về phía bãi đất trống sau kho thóc, chỗ triều cho dựng lán từ hôm mười hai. Ông già đi chậm, ông đi chậm theo. Ông không đỡ gánh cho ông già. Ông già không đưa. Hai người đi bên nhau, không nói gì nhiều. Ông già kể làng mình có mười bảy nhà, tám nhà đã xuống, chín nhà còn ở lại, bảo đợi gặt xong đã. Ông già kể thằng con trai đi lính ở Ải từ mùa trước, chưa có tin về.
– Tiểu nhân không biết đọc. – Ông già nói. – Mà tiểu nhân nghe lời triều một lần thì nhớ. Ai viết lời ấy, viết hay. Ngắn, dễ nhớ, như câu hát.
Ông không đáp. Ông chỉ gật.
Tới chỗ bãi đất, ông chỉ cho ông già dãy lán mới dựng, chỗ có người của Hộ bộ đang chia chiếu, chia nồi. Ông già cảm ơn, gánh gánh đi vào. Ông dõi theo cho tới lúc cái nón rách vành lẫn vào giữa đám người.
Ở đầu dãy lán có tiếng cười. Ông quay sang. Giữa một đám trẻ con mới xuống, Quỳnh ngồi chồm hỗm trên cái thúng lật ngược, tay cầm cái quạt nan, đang kể chuyện gì đó. Y khua quạt, nhăn mặt, phồng má, giả làm một con cóc đi kiện ông trời, và đám trẻ cười ngặt nghẽo, có đứa lăn ra đất. Mấy người mẹ đứng sau, mặt còn nhễ nhại mồ hôi đường xa, cũng bật cười theo. Một đứa bé khóc từ cổng tới giờ, giờ nín bặt, há miệng nghe.
Ông không lại gần. Anh chàng ấy không đọc lời triều cho ai, cũng chẳng đọc thư của ai. Anh chàng chỉ kể chuyện con cóc. Mà chuyện con cóc cũng tới được những người ấy, tới nhanh hơn lời triều, tới tận chỗ mà nỗi lo chưa kịp đặt xuống. Người ở bãi đất này chưa biết mai ăn gì, ngủ đâu, ruộng nhà mình ai gặt. Mà họ cười.
Một lá thư ông viết cho người không đọc chữ thì vô dụng. Một lời ông chép cho người không đọc chữ thì đã tới. Chỗ khác nhau ấy, không nằm ở chữ. Nằm ở người đọc lên.
Ông đứng đó lâu, trong nắng chiều, nghe tiếng người chia chiếu gọi tên làng.
* * *
Lúc ông về tới Thái Miếu, nắng đã tắt. Một người hầu ở điện đứng đợi ở hiên Văn Miếu, chắp tay, nói khẽ: bệ hạ dặn, đêm nay trước giờ Tý xin tiên sinh xuống địa thất, đứng ở chân bậc. Ông gật. Người hầu lui ra.
Ông vào gian. Mấy mảnh lá thư xé vẫn úp ở góc án. Những tờ giấy tính kho đã viết kín, xếp gọn một bên. Ông cầm mấy mảnh thư lên, đặt vào trong ống tre đựng giấy cũ, không đọc lại.
Gian bên đã tối. Ngọn đèn dầu ở góc gian vẫn cháy, nhỏ, đều. Ông châm thêm dầu, khêu bấc cho sáng hơn.
Chạng vạng, trăng rằm lên trên mái Thái Miếu, và Nguyễn Trãi lau bụi trên chỗ trống cạnh hai cái bài vị, chỗ từ tháng Chạp tới giờ chưa ai đặt gì lên.