Khuya mùng mười, bàn tay hắn vẫn áp lên mặt Trống thì hai dòng chữ hiện lên, và ngoài chừng ấy chữ, hắn không biết gì thêm về những người trên núi.
【Đồng minh mất đèo: Quốc Vận −2.】
【Quốc Vận: Thịnh (17 → 15/100)】
Hắn đọc hai dòng ấy. Hắn không rời tay.
Đèo nào, hắn không biết. Đất ba bộ có mấy cái đèo, hắn chỉ nghe kể, chưa lần nào đặt chân. Ai còn, ai mất, người đàn bà trên núi đang ở đâu, em gái bà ở đâu, người thủ lĩnh trẻ của ba bộ ở đâu, hai dòng chữ không nói. Chữ chỉ nói mất. Tin người núi gửi xuống, nếu có, phải mấy ngày nữa mới tới.
Hắn đứng im, tay vẫn đặt trên mặt đồng.
Địa thất oi. Đêm đầu hạ, không một hơi gió lọt xuống được cầu thang đá. Ngọn đèn dầu ở bệ Trống tỏa một quầng vàng nhỏ, hơi dầu ngai ngái. Mồ hôi rịn ra trên lưng hắn, thấm vào lớp áo lót.
Dưới bàn tay hắn, những sợi dây chạy về. Sợi phía Tây Bắc mỏng thêm. Hắn biết nó vẫn mỏng từ mấy tuần nay, từ hồi tờ tin đầu tiên của người núi xuống tới kinh. Đêm nay nó mỏng hơn nữa, mảnh tới mức hắn phải lặng người đi mới còn cảm thấy nó. Còn sợi phía Bắc, sợi chạy về từ Ải, thì dày lên. Từ mùng sáu, từ hôm người bản dưới Ải lên thắp nén đầu ở đền gỗ ngoài vòm cổng, sợi ấy ấm đều, chắc, như một cái dây thừng mới bện.
Một sợi dày lên. Một sợi mỏng đi. Hắn đứng giữa hai sợi ấy, không làm gì được cho sợi nào.
Ở ngưỡng, lão già làm nỏ vẫn ngồi xoay lưng lại phía Trống. Lão không hỏi. Lão nghe hắn đứng lâu hơn mọi đêm, nghe hắn thở, mà lão không quay lại.
Hắn rời tay khỏi mặt đồng.
Hắn nghĩ tới tờ báo Lý Thường Kiệt gửi từ Ải về, tới tay hắn hôm mùng tám. Tờ báo ấy còn nằm trong gian bên điện, dưới cái chặn giấy bằng đá. Hắn chưa cất nó đi. Hắn nghĩ tới nó một chốc, đoạn thôi.
Hắn đi qua lão già, lên bậc.
* * *
Đêm ấy hắn ngủ ít.
Trăng mười lặn vào khoảng canh tư. Trước đó, ánh trăng lọt qua song cửa gian bên, rọi xuống nền gạch thành mấy vệt dài. Hắn nằm, ngó mấy vệt sáng ấy chếch dần, ngắn dần, tới lúc tắt hẳn. Ngoài sân, côn trùng kêu rả rích. Không gió.
Có một lúc, từ phía bến Đông xa xa, hắn nghe con voi rống lên một tiếng. Tiếng rống trầm, dài, vọng qua mấy lớp mái, xong tắt. Con voi ấy đã theo hắn lên Ải, lại theo hắn về, từ cuối tháng Ba thì xuống ở hẳn dưới bến. Hắn không biết nó rống vì cái gì. Có thể vì oi. Có thể vì muỗi. Hắn nằm nghe, đợi nó rống thêm tiếng nữa. Nó không rống nữa. Bãi doanh lại im, kinh lại im, chỉ còn tiếng côn trùng.
Đàn voi của người ba bộ đêm nay đứng ở đâu, hắn không nghĩ ra được.
Gần sáng, trời nổi cơn.
Mưa rào đầu hạ tới nhanh, không báo trước. Tiếng mưa trên mái đổ xuống ào ào, nước tràn qua máng, dội xuống sân như ai đổ thùng. Gió theo mưa lùa vào song cửa, mát lạnh, mang theo mùi đất ướt. Hắn dậy, ngồi bên song, ngó mưa. Cả kinh chìm trong tiếng mưa.
Hắn nghĩ, trên núi chắc cũng mưa. Trên núi mưa hay nắng, hắn đoán không ra.
Trước giờ chầu, hắn cho mời ông tướng già vào gian bên.
Ông tới lúc trời còn tối, áo ướt một bên vai, tay cầm cái nón lá chưa kịp giũ nước. Ông đặt nón ở cửa, vào, chắp tay. Hắn bảo ông ngồi. Hắn kể cho ông nghe hai dòng chữ đêm qua. Hắn kể đúng như thế, không thêm. Hai dòng ấy nói người trên núi mất đèo. Hai dòng ấy không nói gì khác.
Ông tướng già nghe. Ông không hỏi chữ ấy từ đâu ra. Từ hôm ở Ải hắn kể cho ông nghe về những sợi dây, về cái kho chung, ông chưa hỏi lại lần nào. Ông chỉ ngồi im, hai tay chống lên đùi, mắt ngó ra song cửa, nơi mưa còn đổ.
Một lúc ông mới hỏi, từ chân núi của người ba bộ xuống tới đất Tây Lĩnh thì ngựa đi mấy ngày. Hắn nói, ba bốn hôm, nếu không ai cản. Ông gật. Ông hỏi tiếp, người hắn sai đi đường Tây đi được bao xa rồi. Hắn nói người ấy đi từ rạng mùng sáu, đi bằng ngựa thồ, chắc nay mai tới. Ông lại gật.
Ông bảo, vậy thì ở triều sáng nay thần xin nói một kế. Kế ấy không phải kế đánh. Ông không nói kế gì. Ông đứng dậy, lạy, ra cửa cầm cái nón, đi về phía điện trong mưa.
Hắn ngồi lại một mình, nghe mưa. Ông tướng già chẳng hỏi đèo nào, người mất bao nhiêu. Ông biết hắn cũng chẳng rõ. Ông chỉ hỏi những điều hắn biết, và những điều ấy đủ cho ông.
* * *
Sáng mười một, buổi chầu vào lúc mưa vừa ngớt.
Điện Cần Chính mở hết cửa. Gió nồm thổi vào, ẩm, nặng, hơi đất ướt từ sân bốc lên. Các quan đứng hai hàng, áo còn lấm tấm nước mưa ở vai, ở gấu. Ông quan đầu hàng văn đã có mặt. Sau ông là người áo xanh, ôm cuộn giấy. Ông quan coi kho ở quãng giữa. Dưới thềm bên phải, ông tướng già đứng một mình, áo chiến cũ.
Hắn ngồi lên ngai. Hắn để các quan tâu việc thường. Đê, kho, thuế, chợ. Hắn nghe, gật, cho làm.
Tâu xong việc thường, hắn nói.
– Người trên núi đã mất đèo. – Hắn nói.
Cả điện im.
Hắn không nói vì sao hắn biết. Tin người núi chưa xuống, tin đồn chợ biên chưa về. Các quan biết thế. Hắn thấy có người ngó nhau, có người ngó lên ngai, có người cúi đầu ngó nền gạch. Không ai hỏi hắn biết từ đâu. Hắn cũng không nói đèo nào, ngựa bao nhiêu, người mất bao nhiêu. Hắn không biết, và hắn không bịa ra cho các quan nghe.
Hắn nói tiếp, chậm: ngựa đã qua núi. Đường từ núi xuống là con đường phía Tây, qua đất Tây Lĩnh, xuống trung du, xuống kinh.
Một ông quan già ở cuối hàng văn bước ra khỏi hàng. Ông nhắc lại chuyện hồi đầu năm, chuyện có người bàn dời ra Hoành Châu cho xa núi, gần sông. Ông nói khẽ, như nói cho phải nói, xong thì lui về.
Hắn không đáp. Người đứng đầu hàng văn cũng không đáp. Điện lại im.
Ở hàng võ, Lê Lợi bước ra. Ông xin đem quân doanh lên chặn ở đường Tây, chỗ con đường chui qua mấy quả đồi hẹp trước khi xuống trung du. Ông nói giọng đều, như người đã tính kỹ từ trước. Ông bảo quân không đông, mà chặn ở chỗ hẹp thì một người cũng đỡ được mười người.
Hắn nghe. Hắn quay sang phía ông tướng già. Ông tướng già không nói gì, chỉ lắc đầu, rất khẽ, một cái. Người xin quân thấy cái lắc đầu ấy. Ông không cãi. Ông đứng lại ở chỗ của mình, đợi.
Ông tướng già bước ra giữa thềm.
Ông chắp tay, cúi đầu, đoạn ngẩng lên. Mặt ông không đổi. Giọng ông trầm, đều, như những lần ông nói chuyện sông nước.
– Bẩm bệ hạ, đường phía Tây phải để người ta đi qua mà không có gì ăn, không có nước uống. Đốt hay không đốt, để dân tự chọn. – Trần Hưng Đạo nói.
Ông giảng cho triều nghe. Ông giảng ngắn. Ngựa đông thì ăn nhiều. Người đông thì ăn nhiều. Họ đi nhanh vì không mang lương theo, họ ăn của đất mình đi qua. Đất ấy không có gì cho họ ăn, thì họ phải dừng, phải chia ra đi tìm, phải lùi. Làng nào có thóc thì gánh đi, giấu đi. Gánh không kịp thì đốt. Giếng thì lấp. Trâu bò thì dắt vào rừng. Làng thì để trống. Ông gọi cách ấy là vườn không nhà trống. Ông không nói ông biết cách ấy từ đâu. Hắn thì biết: ông đã làm thế rồi, ở một đời khác, hơn một lần, với những đạo quân khác.
Ông nói xong, đứng im, đợi.
Sau ông, người đứng đầu hàng văn ra khỏi hàng. Ông tâu ngắn, giọng khô: đường Tây mà để trống thì dân đường Tây phải đi. Người đi lên núi thì núi giữ. Người đi xuống xuôi thì xuống tới kinh. Kinh phải mở kho mà nuôi. Ông chỉ nói tới đó. Phải hay không, ông để hắn định. Nói xong, ông lui về chỗ. Hắn gật. Hắn bảo ông quan coi kho tính trước số thóc phải mở, từ giờ.
Người áo xanh bước lên. Ông xin được chép lời ông tướng già thành lời dễ hiểu, để người ngựa mang tới từng làng dọc đường phía Tây, đọc cho dân nghe. Hắn gật. Người áo xanh lui về, mở cuộn giấy, cúi xuống viết ngay bên thềm.
Ông quan coi kho bước ra. Ông tâu: làng dọc đường Tây còn thóc vụ trước, bồ nào cũng đầy, vụ chiêm sắp gặt. Ông không nói thêm. Ông tâu số thóc, xong lui về. Hắn hiểu ông muốn nói gì. Bồ nào cũng đầy. Đốt đi thì tiếc. Để lại thì ngựa ăn.
Có viên quan ở hàng văn nói, nếu để dân tự chọn thì sẽ có làng không đốt. Có làng không nỡ. Có làng tin ngựa đi qua thì đi, không động tới mình. Viên quan ấy xin vua ra một lệnh, một lệnh chung cho cả con đường, làng nào cũng phải làm như làng nào.
Hắn nghe hết. Hắn ngồi im một lúc.
– Ta không ra lệnh đốt nhà ai. Nhà của ai thì người ấy tự quyết. – Hắn nói.
Hắn biết cái giá của câu ấy. Làng nào để lại thóc thì ngựa có ăn. Ngựa có ăn thì đi được xa hơn, nhanh hơn. Hắn biết, và hắn vẫn nói. Hạt thóc ấy là của dân. Nhà ấy là của dân. Người dân trồng lúa ấy, dựng nhà ấy, phải là người quyết đốt hay không đốt. Ông tướng già cũng nói thế, trước hắn.
Viên quan kia cúi đầu, lui về.
Hắn nghĩ tới Đinh Bộ Lĩnh. Ông đã đi từ rạng mùng sáu, tới nay là năm hôm, chắc đã gần tới đất Tây Lĩnh, đã đi qua bao nhiêu làng dọc đường, đã nói với dân những điều ông được dặn nói. Lời của người áo xanh chép hôm nay sẽ theo sau ông, chậm hơn ông mấy ngày.
Hắn cho bãi chầu.
Các quan ra hết, người áo xanh còn nán lại bên thềm. Ông ngẩng lên, hỏi hắn một câu: lời chép mang tới các làng thì đề là lệnh vua hay lời triều. Hắn nghĩ một chốc. Hắn bảo, đề là lời triều bày cho dân biết, làm hay không, dân tự định. Người áo xanh cúi đầu, ghi thêm một dòng ở cuối cuộn giấy. Ông không hỏi gì nữa. Ông biết câu ấy nặng chỗ nào.
* * *
Trưa, mưa tạnh hẳn.
Hắn ra đứng ở hiên điện. Nắng chưa lên, trời còn xám, ẩm. Mái điện còn ướt, nước đọng trong máng đổ ra từng giọt, rơi xuống bậc đá dưới hiên. Tách. Tách. Tách. Mỗi giọt rơi xuống một chỗ, đúng một chỗ, đã mòn thành một vết lõm nhỏ trên mặt đá.
Hắn ngó những giọt nước ấy.
Trên thềm còn vệt chân ướt của người lính mang thư vừa đi qua lúc sáng. Vệt chân to, bùn đỏ, kéo dài từ cổng sân lên tới chân bậc, đoạn quay ra. Người ấy mang tới thư gì, hắn chưa đọc. Thư đã đưa vào gian bên. Thư ấy không phải từ núi xuống. Hắn biết.
Dưới sân, Thanh Vân đi qua, tay ôm một thúng áo, dọc theo mép hiên phía bên kia. Nàng ngó lên hiên, thấy hắn đứng đó. Nàng không dừng. Nàng cúi đầu một cái, đi tiếp, khuất sau góc điện.
Hắn đứng thêm ít lâu. Giọt nước trên máng thưa dần. Tách. Một lúc lâu, lại tách.
Trong sân, mấy cây đại rụng đầy hoa sau cơn mưa. Hoa trắng nằm trên gạch ướt, cánh dập, thơm nồng. Một người hầu cầm chổi ra quét. Quét xong một góc, người hầu ngẩng lên, thấy vua đứng ở hiên, vội cúi đầu, lui vào.
Hắn nghĩ tới những làng dọc đường phía Tây. Hắn chưa đi con đường ấy bao giờ. Hắn chỉ nghĩ ra được mấy nếp nhà thấp, một cái sân phơi thóc, một cái giếng đầu làng có người đàn bà cúi xuống kéo nước. Mấy hôm nữa, người ngựa tới, đọc lời của người áo xanh chép. Người đàn bà ấy nghe xong sẽ về nhà, ngồi trước bồ thóc của mình. Bà sẽ quyết. Hắn không biết bà quyết thế nào. Hắn không ở đó để biết. Có thể bà gánh thóc lên núi. Có thể bà châm lửa. Có thể bà ngồi đó mãi, không làm gì, tới lúc nghe tiếng vó ngựa.
Hắn không gọi ai. Hắn đứng đó, tới lúc nắng chiều lên, chiếu xiên qua mái, rọi xuống mặt bậc đá ướt, sáng loá.
* * *
Buổi chiều, hắn ngồi ở gian bên, đọc lá thư mang về lúc sáng. Thư từ một quan châu phía Nam, tâu việc đê, việc thuế. Hắn đọc, phê, đặt sang bên.
Chạng vạng, người áo xanh mang lên bản chép lời ông tướng già. Lời ngắn, chữ to, câu dễ hiểu, người mù chữ nghe đọc một lần là nhớ. Hắn đọc. Hắn không sửa chữ nào. Hắn gật. Người áo xanh lui ra, giao bản chép cho người ngựa. Đêm nay người ngựa đi.
Đèn thắp. Hắn ngồi một mình.
Gió đêm lại thổi, nồm, ấm. Ngoài kia, trăng mười một lên từ phía Đông Nam, gần tròn, vàng. Ánh trăng lại lọt qua song cửa, rọi lên góc án, lên cái chặn giấy bằng đá.
Hắn nhấc cái chặn giấy lên.
Đêm ấy hắn đọc lại tờ báo từ Ải tới hôm mùng tám, tới mấy chữ “không có bóng” thì dừng, như lần nào đọc cũng dừng đúng chỗ ấy.