Sáng mùng năm, trước giờ chầu, hắn kể cho ông tướng già nghe hết những gì hắn biết, từ tờ tin người núi tới mấy chiếc thuyền bỏ neo ở góc bến Đông, và ông nghe không ngắt một lần.
Hai người ngồi ở gian bên điện. Trời còn sớm, ánh sáng xám lọt qua song cửa. Đèn trên án chưa tắt. Ông tướng già về tới kinh tối qua, áo chiến còn dính bùn cửa sông ở gấu, giày chưa thay. Chén nước chè người hầu rót cho ông đã nguội, ông chưa đụng tới. Ông không ngủ. Hắn biết thế vì lúc hắn sai người đi gọi, người ấy về báo ông đã ngồi chờ ở hiên từ canh năm.
Hắn kể theo thứ tự. Tờ tin người núi gửi xuống hôm hai mươi chín. Cái trại dưới đèo xa nhất, ngựa nhiều hơn người, có người mặc áo người buôn đi cùng. Cô nương nhà buôn bên kia biển lên kinh mùng một, kể chuyện nhà thuyền mua gỗ, thuê thủy thủ, cháu bà chủ vắng nhà. Đám thuyền nằm lì một góc bến từ tháng Hai rồi bỏ đi chạng vạng hai mươi hai, bỏ quên một hòn neo có khắc dấu. Sứ vào kinh mùng ba, không xuống ngựa qua cổng. Kẻ nói thay họ có giọng người bên kia biển. Chầu hôm qua, sứ không quỳ, đòi mượn đường lên Ải, đòi cỏ, đòi lương, đòi hắn ra chợ biên gặp mặt.
Ông nghe. Ông ngồi thẳng, hai tay đặt trên đùi, mắt không rời mặt hắn. Ông không hỏi lại chỗ nào. Ông không gật. Ông không chen một câu. Ông nghe như người nghe nước chảy, để nó chảy hết rồi mới nhúng tay vào.
Hắn kể xong thì dừng.
Ông im một lúc. Đoạn ông hỏi ba câu, mỗi câu một hơi.
Trại ở đâu, cách cái khe dưới đèo giữa bao xa. Hắn đáp: người núi bảo người đi bộ mất ngày rưỡi, ngựa thì không biết.
Sứ đi lối nào xuống chợ biên. Hắn đáp: một lối tránh hết các bản người núi, người núi không thấy họ đi, chỉ thấy họ tới.
Kẻ dịch lời nói giọng gì. Hắn đáp: giọng người bên kia biển, ông coi kho nghe ra, mà ông coi kho không biết của nhà nào.
Ông gật một lần, sau câu thứ ba.
– Cái lối không qua bản nào. – Ông nói. – Có người dẫn.
Hắn không đáp. Hắn cũng đã nghĩ thế.
Ông hỏi thêm về hai cái cửa sông: ai giữ, giữ bằng gì. Hắn bảo cửa phía Tây có trạm thuế cũ, mấy chục lính, mấy chiếc thuyền tuần. Cửa phía Đông thì không ai giữ. Ở đó chỉ có dân chài. Ông gật, như thế là ông đã biết, ông chỉ hỏi cho chắc người ngồi trước mặt ông cũng biết.
Ông kể ngắn về cái cửa phía Đông. Bùn. Rừng sú. Mấy hòn đảo đá ngoài cửa. Con nước một ngày lên một lần, xuống một lần. Ông không nói ông định làm gì ở đó. Ông chỉ nói, ở cửa ấy, thuyền lớn mà vào lúc nước lên, ra lúc nước xuống, thì người lái phải thuộc cửa ấy như thuộc lòng bàn tay mình.
* * *
Ông tướng già không nói gì thêm. Hắn ngồi đó, nghĩ.
Khước thì người núi đứng trước. Ngựa ấy không qua được cái cổng Ải, thì qua núi. Qua núi là qua đất ba bộ, qua những cái bản trên sườn đồi, những người đã ngồi canh mấy ngày trên đỉnh đồi không dám nhóm lửa. Hai người đàn bà trên ấy, với người ba bộ và đàn voi của họ, sẽ là những người đầu tiên đứng trước ngựa.
Mượn thì khác. Cho mượn đường lên Ải, ngựa đi qua, lên cái cổng, qua cột mốc, xuống đánh vào lưng bên kia. Bên kia đang lo lương, đang lo cái quan ải phía Tây Bắc. Bị đánh sau lưng thì bên kia đau. Bên này đứng xem. Đứng xem thì yên.
Cái yên của người đứng xem. Hắn biết cái yên ấy. Đứng xem người ta đánh nhau ngoài ngõ, mình ở trong nhà, đóng cửa. Yên cho tới lúc người thắng trận ngoài ngõ quay vào gõ cửa nhà mình.
Hắn không tin người thảo nguyên đánh xong bên kia thì về.
Trước khi lên điện, hắn xuống hầm, áp bàn tay vào cái Trống một lúc. Không hỏi gì. Hắn chỉ muốn cảm những sợi dây. Sợi phía Bắc ấm. Sợi trong kinh ấm. Sợi phía Tây Bắc vẫn mỏng, chạy về từ rất xa, từ những sườn đồi hắn chưa từng tới. Hắn giữ tay ở đó lâu hơn thường lệ, như người áp tay lên ngực một đứa trẻ đang ngủ để nghe nó thở. Nếu khước, sợi ấy sẽ là sợi đầu tiên bị giật.
* * *
Giờ chầu, trước khi sứ vào, hắn cho nghị.
Điện Cần Chính chỉ có mấy người được gọi. Hắn ngồi lên ngai. Dưới thềm, ông tướng già đứng bên phải, áo chiến cũ. Người đứng đầu hàng văn đứng bên trái. Người áo xanh đứng cạnh ông, cuộn giấy trong tay. Người áo nâu đứng xa hơn một chút, gần cột, hai tay chắp sau lưng, không nói gì từ lúc vào. Hắn không đòi ông nói. Có những người im là đã nói.
Hắn hỏi: cho mượn hay khước.
Người đứng đầu hàng văn bước ra trước.
– Bẩm bệ hạ, cho họ mượn thì đao của họ chém vào lưng Đại Hạo, không chém vào ta. Thần chỉ sợ chém xong cái lưng ấy, đao còn quay lại. – Tô Hiến Thành nói.
Ông nói chậm, rành rọt, như xếp gạch lên tường. Ông không bảo nên hay không nên. Ông đặt hai đầu cân ra cho hắn thấy, rồi lui về chỗ cũ.
Người áo xanh bước ra.
– Cỏ cho ngựa của họ, lương cho người của họ, là thóc của mấy trăm làng dọc đường lên Ải. Chưa ai hỏi dân câu nào. – Nguyễn Trãi nói.
Ông nói xong thì im. Hắn thấy ông siết cuộn giấy trong tay.
Hắn nghĩ tới những làng ấy. Làng ven quan lộ, làng ven sông. Những mái nhà thấp sau mấy bụi tre, những bồ thóc còn từ vụ trước, những cái giếng đầu làng. Một đám ngựa đông hơn người, mỗi con một gánh cỏ mỗi ngày. Người của họ, mỗi người mấy bát cơm. Đi một con đường mấy chục ngày. Làng nào ở dọc con đường ấy, mùa này sẽ không còn thóc giống.
Hắn quay sang ông tướng già.
Ông tiến lên, chắp tay.
– Bẩm bệ hạ, đường cho mượn một lần thì thành đường của người mượn. Lần sau họ không hỏi nữa. – Trần Hưng Đạo nói.
Cả gian lặng đi.
Hắn ngồi im. Hắn không cần nghĩ lâu. Hắn đã nghĩ từ đêm mùng một, từ lúc ghép ba cái đầu với nhau. Hắn đã nghĩ từ tối qua, lúc người ta vào báo ông tướng già vừa lên bến đã tới thẳng tàu ngựa quán sứ, ngó đám ngựa cao chân ấy rất lâu. Hắn chỉ đợi người khác nói ra những gì hắn nghĩ, để biết mình không nghĩ sai.
– Khước. – Hắn nói. – Ta không ra chợ biên.
Người đầu hàng văn cúi đầu. Người áo xanh cúi đầu. Ông tướng già không cúi. Ông ngó hắn, gật, một cái.
Người áo nâu ở chỗ cột vẫn chắp tay sau lưng. Hắn thấy vai ông chùng xuống một chút, như người vừa trút được một gánh.
Hắn biết cái giá. Khước là người núi đứng trước. Khước là ngựa ấy sẽ tìm đường khác, đường qua núi, xuống những thung lũng phía Tây. Khước là những làng ấy, những làng không phải cho cỏ cho lương, rồi cũng sẽ có ngày thấy ngựa ấy đi qua, mà không ai hỏi họ câu nào nữa.
Hắn biết. Hắn vẫn khước. Cái giá ấy hắn không để người núi trả một mình, cũng không để những làng phía Tây trả mà không hay biết gì.
* * *
Tan nghị, người đầu hàng văn nán lại sau cùng. Về việc khước, ông không bàn thêm. Ông chỉ hỏi hắn, khẽ, sứ ở kinh thêm mấy ngày. Hắn bảo mai họ đi. Ông gật, bảo kho phải cấp cho họ đủ cỏ đủ gạo tới chợ biên, không thiếu một gánh. Đất này khước họ thì khước, mà không để ai nói khách tới đất này bị bỏ đói. Hắn bảo ông cứ làm thế. Ông cúi đầu rồi đi. Hắn ngó theo cái lưng gầy của ông, nghĩ người như ông không ham đánh trận, mà lo cho kẻ đánh trận thì không ai bằng.
Hắn sai việc ngay.
Một người lính ngựa nhẹ phải đi trong ngày, về đồn chợ biên, chuyển tin lên núi bằng người núi: bên này khước. Không viết dài. Viết đúng ba chữ: Lạc Việt khước. Người trên núi đọc ba chữ ấy thì hiểu. Tin lên tới bản trên núi phải mất mấy ngày, mà đám ngựa kia thì không đợi tin của ai.
Hắn sai người đi gọi người lo đường hậu. Người đàn ông ấy ở gian nhà cuối xóm chài, bên đường hậu, nơi tin từ các nơi đổ về. Hắn dặn người đi gọi nói lại: tối nay ông về đây, ta có việc.
Hắn không nói việc gì. Hắn đã biết việc gì. Đường từ chợ biên xuống những thung lũng phía Tây phải có người đi trước ngựa, tới từng làng mà bảo. Bảo cái gì, hắn chưa nghĩ xong. Hắn chỉ biết không phải bảo đốt nhà, không phải bảo bỏ ruộng. Bảo người ta biết, để người ta tự chọn.
* * *
Quá trưa, hắn xuống bến Đông.
Hắn đi một mình, không gọi ai theo. Hắn đi bộ qua mấy con phố, qua chợ Đông giờ trưa vắng, qua mấy gian hàng đã đóng cửa nghỉ. Một bà hàng nước gà gật dưới mái lều, cái quạt nan rơi xuống chân. Hắn đi qua bà, nhẹ chân. Trời oi, nắng hầm hập, nồm. Bến Đông giờ này vắng. Người bến nghỉ trưa dưới mái lều, trên mấy chiếc thuyền buộc dây.
Con voi ở dưới mép bãi, đứng ngâm hai chân trước dưới nước. Nước sông đục, mát, ngập tới đầu gối nó. Nó đứng yên, thỉnh thoảng nhấc một chân lên rồi đặt xuống, nước quanh chân đục ngầu. Đôi tai lớn phe phẩy, đuổi ruồi.
Người dắt voi ngồi trên bãi cỏ ven bờ, cắt cỏ bằng một cái liềm. Gã cắt từng nắm, bó lại, xếp thành đống bên cạnh. Gã thấy hắn thì đặt liềm xuống, định đứng dậy. Hắn xua tay. Gã ngồi lại, cắt tiếp.
Hắn ngồi xuống một hòn đá ở mép bãi, ngó.
Bãi cỏ ven sông này rộng, cỏ tốt. Người dắt voi cắt cả buổi sáng mà chỗ cắt chỉ là một vạt nhỏ. Một con voi ăn một ngày được bao nhiêu cỏ. Một con ngựa ăn được bao nhiêu. Một trại ngựa đông hơn người thì bãi cỏ này nuôi được mấy ngày. Hắn không tính ra số. Hắn không giỏi số. Hắn chỉ thấy một con voi đứng giữa sông, và nghĩ tới cả một trại ngựa đứng trên một bãi cỏ, ăn hết bãi này thì đi sang bãi khác, ăn hết bãi khác thì đi sang làng.
Ngựa đi tới đâu, cỏ hết tới đó.
Người dắt voi buộc xong bó cỏ cuối, ôm ra mép nước. Con voi vươn vòi ra quấn trọn bó cỏ, nhét vào miệng, nhai chậm rãi. Gã đứng cạnh nó, quay sang hắn, nói một câu, giọng trầm đục, như nói một chuyện ai cũng biết: ngựa chưa thấy voi bao giờ thì thấy voi là lồng lên. Ngựa thồ ở kinh mấy hôm đầu cũng thế. Giờ thì quen.
Hắn ngó gã. Gã không nói thêm, cúi xuống nhặt cái liềm.
Hắn nhớ câu ấy.
Hắn nghĩ tới đàn voi của người núi. Hắn mới thấy một con, con voi da trắng của thủ lĩnh ba bộ, một lần ở chợ biên. Cả đàn thì hắn chỉ nghe kể: con đầu đàn da bạc, những con khác theo sau, chở người, chở đồ, đi được những lối ngựa không đi được. Hắn không biết ngựa của đám người kia đã thấy voi bao giờ chưa. Nếu chưa, thì lần đầu tiên chúng thấy, sẽ là ở trên núi, ở những khúc đường hẹp, và người cưỡi chúng sẽ không có thì giờ dạy chúng quen.
Hắn không nói ý ấy ra. Ý ấy còn non. Mà hắn giữ lại, như người ta nhặt một hòn sỏi lạ bỏ vào túi, chưa biết để làm gì.
Con voi nhai xong, vươn vòi về phía gã, khều khều vạt áo gã như đòi thêm. Người dắt voi gạt cái vòi ra, lại cúi xuống cắt.
Hắn ngồi thêm một chốc rồi đứng dậy.
* * *
Xế chiều, sứ vào điện. Nắng đã ngả, hắt xiên qua cửa điện, trải một vệt vàng dài trên nền gạch tới tận chân thềm.
Người cầm đầu đi giữa, gã mặt trắng đi sau một bước. Họ đứng ở giữa điện như hôm qua, không quỳ. Các quan đứng đủ hai hàng. Ông tướng già đứng bên phải thềm, gần ngai.
Hắn ở trên ngai, ngó người cầm đầu. Người ấy cũng ngó hắn, mắt sâu, không chớp. Hắn thấy gã mặt trắng đi sau không ngó hắn. Gã ngó sang bên phải thềm, chỗ ông tướng già, ngó lâu, như cố nhớ ra mình đã gặp người ấy ở đâu. Hắn đoán gã đã thấy ông tối qua, ở tàu ngựa quán sứ, một ông già áo chiến cũ ngó ngựa trong tàu. Giờ gã mới biết ông già ấy đứng ở chỗ nào trong triều.
Hắn nói. Không cao giọng. Không lời mở đầu.
– Về nói với người sai các ngươi: đất này có đường cho người buôn, cho người đi chợ, không có đường cho ngựa đi đánh nhà người khác. – Hắn nói.
Gã mặt trắng dịch. Hắn nghe gã dịch, nghe cái thứ tiếng lạ cuộn trong cổ họng, nghe nó dài hơn câu hắn nói. Hắn không biết gã dịch đúng không. Hắn đoán đúng. Gã không có lý do gì để dịch sai.
Người cầm đầu nghe xong, im một nhịp.
Sứ giả cười, và người thông ngôn dịch tiếng cười ấy bằng một câu: tướng tiên phong đã biết câu trả lời từ trước khi sai họ đi.