Mùng một tháng Tư, thuyền Tô gia cập bến Đông lúc nước lên, và Tô Nguyệt Hà thấy một con voi đứng dưới mép bãi, đầu quay ra sông, như người gác bến không ai giao việc.
Nàng đứng ở mũi thuyền, tay vịn mạn, ngó con voi.
Con voi to, xám, da sần sùi, nếp chồng lên nếp. Nó đứng ở chỗ bãi đất thấp nhất, chân trước ngập nước tới khuỷu, đôi tai to quạt chậm. Thỉnh thoảng nó cuộn vòi hút một vòi nước sông, tưới lên lưng mình, nước chảy ròng ròng xuống hai bên sườn. Mấy đứa trẻ bến ngồi xổm trên bậc đá, cách nó một quãng xa, chỉ trỏ mà không dám lại gần.
Cách con voi mấy bước, một gã đàn ông ngồi trên bãi, lưng tựa vào một cây trụ buộc thuyền cũ. Gã to, ngồi bệt trên đất mà đầu vẫn tới ngực mấy người phu đi qua. Áo vải, chân đất, cây côn dài đặt ngang đùi. Gã cũng ngó ra sông. Nàng không biết gã là ai. Nàng chỉ thấy người với voi ngó cùng một hướng, như đã ngó thế từ lâu.
Lần trước nàng ở kinh, hồi Tết, bến Đông chưa có con voi nào.
Nàng không hỏi. Thuyền ghé vào. Mấy người phu bến chạy ra đỡ dây.
* * *
Từ bến biển nhà nàng lên tới đây mất mười mấy ngày.
Thuyền đi biển dọc bờ, gió nồm sau lưng, sóng không lớn. Mấy đêm phải neo trong vụng đảo. Một đêm gió trở, thuyền lắc tới sáng, mấy người phu mới say sóng nôn thốc nôn tháo. Tới cửa phía Tây, cái cửa hẹp có hai cột đá, thuyền vào sông qua Hạc Khẩu, ngược nước lên. Nàng đã đi đường này nhiều lần, nhiều tới mức nhắm mắt cũng biết khúc nào sắp quanh.
Từ cửa ấy ngược lên, hai bên bờ mỗi ngày một khác. Lúc đầu là rừng sú, bãi bùn, mấy cái làng chài nhỏ chen nhau trên doi cát. Lên nữa thì đồi đất đỏ, bãi mía, bãi dâu. Lên nữa thì làng lớn, bến lớn, chợ đông. Năm ngoái, đi ngang những làng ấy, nàng thấy người ta ngồi buồn trước cửa, ruộng bỏ hoang mấy thửa. Năm nay thì khác. Ruộng nào cũng có người cấy. Bến nào cũng có thuyền ghé. Có một bến, người ta thấy thuyền nhà nàng đi qua còn đứng lên vẫy, như vẫy người quen.
Lần này đi, nàng mang theo muối, vải, nồi đồng, chuyến nào cũng thế. Thứ nàng mang lên mà không chất trong khoang, là một tin.
Lão quản thuyền đứng sau lưng nàng.
Lão là người Tô gia, đi biển từ hồi cha nàng còn cầm thuyền. Lão già, da đen sạm, tay chai như vỏ hàu, ít nói. Cả chuyến đi lão chỉ nói với nàng mấy câu về gió, về nước. Bây giờ, thuyền vừa buộc dây, lão ghé lại gần nàng, hạ giọng.
– Bẩm tiểu thư, mấy chiếc neo ở góc bến hồi Tết là thuyền nhà Lư. Người bến bảo chúng đi từ chạng vạng hai mươi hai, đi vội tới mức bỏ quên một hòn neo dưới nước. – Lão quản thuyền nói.
Nàng không quay lại. Nàng ngó sang góc bến.
Hồi Tết, ở góc ấy có mấy chiếc thuyền buôn lớn, sơn đen, buồm nâu, neo sát nhau. Nàng thấy chúng mỗi lần đi ngang. Giờ ở chỗ ấy là một chiếc thuyền chở gạo của người dưới xuôi, mấy người phu đang khiêng bao lên bờ, tiếng hò nhịp nhàng. Không còn dấu gì của mấy chiếc thuyền kia. Chỉ có lão quản thuyền biết chúng là của ai.
– Lão biết chắc? – Nàng hỏi.
– Bẩm, tiểu nhân nhận ra cái mũi thuyền. Nhà ấy đóng mũi thuyền kiểu ấy từ mấy đời nay. Cả bến biển chỉ nhà ấy đóng thế. – Lão nói.
Nàng gật.
* * *
Nàng nhớ những gì nàng nghe ở bến biển trước khi đi.
Bến biển là chỗ người ta nói chuyện. Người buôn ngồi với người buôn, phu thuyền ngồi với phu thuyền, đàn bà ngồi với đàn bà ở chợ cá. Chuyện gì xảy ra ở bến này, tối hôm ấy cả bến biết. Nàng không cần dò. Nàng chỉ cần ngồi uống chè ở đầu bến một buổi chiều, là nghe đủ.
Ở bến biển, từ tháng Giêng, nhà Lư đã mua hết gỗ lim ở chợ gỗ, thuê thêm thủy thủ ở các đảo, và Lư Khâm, cháu bà Lư, vắng nhà từ đầu xuân, ai hỏi thì bà Lư bảo cháu bà đi buôn phương Bắc.
Mua hết gỗ ở chợ gỗ, người ta bảo nhà ấy định đóng thuyền mới. Mà nhà ấy không đóng thuyền mới, nàng biết. Mấy cái xưởng của nhà ấy ở cuối bến vẫn chỉ sửa thuyền cũ. Thuê thêm thủy thủ ở các đảo, người ta bảo nhà ấy sắp có chuyến lớn. Chuyến đi đâu, không ai nói được. Còn gã cháu ấy thì nàng có biết mặt. Gã trẻ, ăn nói hoạt, thạo cả tiếng người dưới xuôi lẫn tiếng người phương Bắc. Gã thường đi theo thuyền nhà gã, lên xuống các bến. Xuân này gã không ở bến nào.
Nàng nghĩ tới bà chủ nhà ấy. Bà già, nhỏ người, lưng thẳng, ngồi ở đầu bến mỗi sáng xem thuyền nhà mình ra vào, không bao giờ cười. Người ta bảo bà góa từ năm hai mươi, một tay gây dựng cả nhà thuyền, chưa bao giờ thua một mối buôn nào. Người ta bảo bà không bao giờ hỏi trong hàng có gì, chỉ hỏi bao nhiêu tiền. Nàng đã ngồi uống chè với bà hai lần. Cả hai lần bà đều hỏi nàng về vua của đất bên này, hỏi khéo, hỏi vòng, như hỏi chuyện giá gạo.
Còn một chuyện cũ. Năm ngoái, có người đứng ra hứa đón một ông hầu bỏ trốn khỏi đất này sang bên kia biển. Người ấy là người nhà thuyền. Nàng đã ngờ là nhà ấy, mà chưa bao giờ chắc. Giờ thì nàng gần chắc.
Thuyền nhà ấy neo ở kinh người ta từ tháng Hai. Không mua. Không bán. Không chở hàng lên, không chở hàng xuống. Chỉ neo. Hồi Tết, lúc nàng còn ở kinh, chúng đã ít bốc dỡ hàng, nàng đã thấy lạ. Người buôn không ai neo thuyền ở một bến mà không làm gì, vì mỗi ngày thuyền nằm không là mỗi ngày mất tiền. Trừ khi cái thuyền ấy đang làm một việc khác, việc không phải buôn.
Tới chạng vạng hai mươi hai, chúng đi. Đi vội. Bỏ cả neo.
Hôm ấy là hôm gì ở kinh này, nàng không biết. Nàng sẽ hỏi.
* * *
Nhà Lư là người cùng xứ với nàng, và nàng biết đem chuyện người cùng xứ nói với vua một nước khác thì ở bến biển người ta gọi việc ấy bằng tên gì.
Nàng đứng ở mũi thuyền nghĩ chuyện ấy lâu.
Ở bến biển, người buôn có luật của người buôn. Không ai bán tin của người cùng bến cho người ngoài. Nhà nào phá luật ấy thì nhà ấy hết làm ăn. Không ai bán hàng cho, không ai thuê thuyền, không ai cho vay. Cha nàng đã dạy nàng luật ấy từ năm nàng mười bốn tuổi, ngày đầu tiên nàng theo thuyền.
Mà cha nàng cũng dạy nàng một điều khác. Đã đặt bút ký với ai, phải giữ chữ với người ấy. Nàng đã ký giấy năm năm với vua này. Ước miễn thuế trên sông, ước bến, ước kho. Năm năm. Mới được hơn một năm.
Nhà ấy làm gì, nàng chưa rõ. Nàng chỉ biết nhà ấy làm một việc không phải buôn, ở ngay trên bến của người nàng đã ký giấy. Nàng không nói thì nàng giữ được luật của bến biển. Nàng nói thì nàng giữ được lời đã ký.
Nàng không giữ được cả hai.
Nàng nghĩ tới chuyện về sau. Nếu người bến biển biết nàng nói, thuyền nhà nàng sẽ không còn ai thuê. Mấy người buôn vẫn mua muối của nhà nàng sẽ quay sang mua của nhà khác. Bà già ấy sẽ không cần làm gì. Bà chỉ cần ngồi ở đầu bến, không cười, và cả bến sẽ biết. Nàng nghĩ tới mấy chục người trên thuyền nhà nàng, những người ăn cơm nhà nàng, sống bằng thuyền nhà nàng.
Nàng lại nghĩ tới bến Đông, tới mấy chiếc thuyền neo không mua không bán, tới cái hòn neo bỏ quên dưới nước. Người ta bỏ quên neo khi người ta sợ một cái gì đó hơn là sợ mất tiền.
Trước khi quay vào, nàng đi dọc mép bến ra tới góc kia. Ở đó có mấy đứa trẻ con người bến đang tắm, lặn ngụp dưới nước đục. Nàng hỏi một đứa có thấy hòn neo nào dưới ấy không. Thằng bé ngoi lên, vuốt nước trên mặt, chỉ tay xuống chỗ nước sâu dưới mấy bậc đá cuối. Nó bảo có, một khối đá cỡ cái cối giã gạo, có lỗ xỏ dây, nó lặn xuống sờ rồi. Trên mặt đá có khắc một cái dấu, nó không biết dấu gì. Nó bẻ một cọng sậy ven bờ, vạch thử cái dấu ấy xuống lớp bùn mép nước. Nàng ngó cái dấu. Một vòng tròn, giữa có một nét ngang.
Nàng biết cái dấu ấy. Nàng đã thấy nó khắc trên đầu mấy cái xưởng ở cuối bến biển.
Nàng cho thằng bé mấy đồng tiền, bảo nó đừng kể với ai. Thằng bé nhận, lại lặn xuống, như chuyện ấy chẳng có gì đáng kể.
Nàng quay vào, bảo lão quản thuyền cho người dỡ hàng.
* * *
Kho Tô gia nằm dưới chân cửa Đông, một dãy nhà gỗ dài, mái ngói, cửa sắt. Ước năm năm cho nhà nàng giữ kho ấy làm kho riêng, đổi lại kho không bao giờ được để trống gạo. Người trông kho là ông lão người kinh, tóc bạc trắng, thấy nàng lên thì mừng rỡ, chạy ra mở cửa.
Phu dỡ hàng từ thuyền lên. Muối trước, từng bao, vác trên vai, đi một hàng dài từ bến lên kho. Vải sau, từng cây, ôm trước ngực. Nồi đồng sau cùng, xếp chồng trong mấy cái thúng lớn, hai người khiêng một thúng.
Một thằng bé phu, chừng mười ba mười bốn tuổi, gầy nhom, vác bao muối lên tới cửa kho thì vấp bậc. Bao muối rơi xuống, bục một góc, muối trắng đổ ra trên nền đất. Thằng bé đứng sững, mặt tái mét. Mấy người phu lớn đứng gần quay lại ngó, có người lắc đầu.
Nàng đi tới.
– Đừng sợ. – Nàng nói. – Nhặt lên. Muối rơi xuống đất thì vẫn là muối.
Thằng bé ngước lên ngó nàng, không tin. Nàng cúi xuống, vốc một nắm muối bỏ lại vào bao. Thằng bé vội quỳ xuống, vốc theo. Hai người vốc một lúc thì hết. Ông già trông kho mang ra một sợi dây, buộc chỗ bục lại. Thằng bé vác bao muối vào kho, đi mà chân còn run. Nàng đứng dậy, phủi tay. Nàng nhớ năm nàng mười bốn tuổi, cũng đánh rơi một bao hàng trên bến biển, cha nàng không mắng, chỉ bảo nhặt lên.
Ông lão trông kho chưa đi, đứng lại cạnh nàng. Ông kể nàng nghe chuyện kinh mấy tháng qua, kể không đầu không đuôi, như người lâu lắm mới có ai để kể. Hồi vua đi vắng, có mấy đêm người trong kinh sợ lắm, đêm nào cũng có người kéo nhau tới chỗ thắp trước cổng nơi đặt vật thiêng, thắp tới khuya. Đến khi tin Ải về, người ta mới dám ngủ. Kế đó vua về. Ông kể tới đó thì cười, cái cười móm mém, bảo cô nương lên đúng lúc, kinh đang vui.
* * *
Chiều, nàng ăn cơm với người trên thuyền, ngồi ở mũi.
Mâm cơm đơn giản: cơm, cá kho, rau muống luộc, một bát nước mắm. Người trên thuyền ngồi quanh mâm, ăn, nói chuyện. Họ đã lên bờ cả buổi chiều, đi chợ, uống nước, nghe ngóng. Họ kể nàng nghe những gì người kinh đang nói.
Người kinh nói vua đi Ải về rồi. Về bằng thuyền, xuôi sông, cập bến Đông trưa hai mươi hai. Người ra đón đông tới mức không còn chỗ đặt chân trên bãi. Người kinh nói trên Ải đánh to lắm, bên kia đông lắm, mà bên này thắng. Người kinh nói có một người lạ theo vua về, mặc áo lính cũ, đeo kiếm, người ta gọi bằng một tước vương, mà không ai biết là vương nước nào. Người kinh nói con voi dưới bến là con voi đã cõng cái vật thiêng của vua lên Ải.
Nàng nghe. Nàng không hỏi thêm. Hai mươi hai. Cái ngày mấy chiếc thuyền mũi lạ nhổ neo. Thuyền vua cập bến buổi trưa, chạng vạng thì chúng đi. Chúng đã đợi đúng tới lúc ấy.
Nàng ăn xong, đặt đũa xuống.
Mặt trời đã ngả về phía Tây, sau những mái nhà của kinh. Ánh nắng chiều nhạt, vàng, rọi xiên qua mặt sông. Con voi vẫn đứng dưới mép bãi, đầu vẫn quay ra sông. Gã to lớn ngồi cạnh nó đã đứng dậy, cắt một ôm cỏ ven bờ, đặt trước vòi nó.
Nàng vào khoang, thay áo. Áo vải lam, không thêu, không hoa. Nàng chải tóc lại, búi gọn. Nàng ngó mình trong mặt nước chậu thau một lúc, rồi đổ nước ấy xuống sông.
Nàng đi bộ từ bến lên. Không gọi kiệu, không dắt người theo. Phố xá lúc chạng vạng đông người. Hàng quán thắp đèn. Mùi khói bếp, mùi bánh nướng, mùi dầu lạc. Trẻ con chạy ngang, có đứa cầm cái bánh nặn hình con gì đó, cắn dở. Nàng đi giữa những người ấy, không ai biết nàng là ai. Ở bến biển, nàng là tiểu thư nhà Tô. Ở đây, nàng chỉ là một người đàn bà đi bộ lên phố.
Chạng vạng, nàng một mình đi lên cửa cung xin vào gặp vua, và tới bậc cuối thì nàng dừng lại sửa vạt áo, như người sắp bán một món hàng mình không muốn bán.