Sáng hai mươi bảy, mẹ Lục Sình thấy ông già giữ Ải chống gậy xuống con dốc một mình, đi một quãng lại dừng thở, và bà biết cột đền đã dựng đủ thì lão mới xuống.
Bà đang quét sân. Cái sân đất nhỏ trước nhà. Nhà bà nằm cuối bản, mé trên, lưng dựa vào chân dốc. Từ đây, ngẩng lên là thấy con dốc đá đổ xuống từ cửa phía Nam của Ải, cúi xuống là thấy cả bản nằm dưới chân đồi. Trời vừa hửng. Gió đêm còn thổi từ phía đèo xuống, lạnh se ở gáy, lùa qua mấy bụi chuối sau nhà.
Lão đi chậm. Chân trái kéo trên đá, cây gậy cắm xuống trước rồi người mới theo sau. Tới chỗ khúc quanh có tảng đá to, lão dừng, tựa vai vào đá, đứng thở. Đứng một lúc lâu. Xong lão lại đi.
Bà dựng cái chổi vào vách, ngó theo.
Bà nhớ mùa thu. Hôm cả bản đốt cái kho ở đầu bản rồi bỏ nhà lên Ải, lão ở lại dưới ấy. Lúc theo người ta lên dốc, bà ngoái lại, thấy lão vẫn đứng ở đầu bản, chống gậy, ngó đám lửa, im như một hòn đá. Người trên Ải kể quá nửa đêm lão mới về, leo dốc chậm, lưng gập xuống như vừa gánh hết cái kho trên vai.
Hôm nay lão xuống, một mình, không lính đi theo. Bà đoán lão xuống vì cái đền.
Bà bỏ chổi, đi xuống.
Đường xuống bản đi qua mấy nhà hàng xóm. Nhà nào cũng đã mở cửa. Đàn ông vác thuổng ra nương, đàn bà ngồi giã gạo dưới hiên. Mấy nhà còn đang sửa vách, vách đất bị nứt trong những ngày bỏ nhà đi, người ta trát lại bằng bùn trộn rơm, chỗ mới chỗ cũ loang lổ. Có nhà lúc về thấy vại gạo bị lật, ổ rơm bị bới, một góc vách bị dỡ ra làm củi. Người lạ đã ở. Người bản không chửi. Họ trát lại vách, dọn ổ rơm, như dọn nhà sau một trận lũ.
Bà nhớ những ngày trên thuyền. Đêm mùng bảy, cả bản xuống bến. Rạng mùng tám, người già, trẻ con lên thuyền, đàn ông dắt trâu men theo bờ mà đi. Bà ngồi ở mũi một chiếc thuyền lương, ôm gùi nhang. Thuyền xuôi tới một bến làng lạ, người làng ấy cho ở nhờ mấy ngày. Họ không hỏi bà ở đâu tới. Họ chỉ dọn cho bà một góc bếp. Bà nhớ góc bếp ấy, nhớ mùi khói của một nhà không phải nhà mình.
Về tới bản, việc đầu tiên bà làm là leo lên Ải. Bà không nói với ai. Bà đi một mình, gùi nhang trên lưng, vào cửa phía Nam, băng qua sân, tới chân cái cổng lớn. Lính trên ấy để bà đi. Bà thắp một nén, cắm vào kẽ đá chân tường phía trong, chỗ sáng mùng một nào bà cũng cắm, ngửa mặt lên cái nóc cổng nơi có tên con bà, đứng một chốc, rồi quay ra. Lúc bà ra tới cửa phía Nam, bà thấy ngoài bãi đất có thêm một nấm đất mới, đất còn đỏ, nằm cạnh ba nấm cũ. Gã lính gác cửa bảo bà đó là ông tướng già xuống giữ cái khe. Bà biết ông. Chính bà đã gùi cơm lên khe cho người của ông, đã hỏi ông giữ cái khe ấy được bao lâu. Bà cắm cho ông một nén. Sáng hôm sau bà rủ mấy người đàn ông trong bản lên, đắp nấm cho cao, cho chắc.
* * *
Nền đền cũ nằm giữa bản, dưới chân đồi, trên một khoảnh đất cao hơn mấy nóc nhà quanh đó.
Hôm đền cháy, cả bản đứng xem mà không làm gì được. Mái gianh khô, lửa liếm một hơi là lên tới nóc. Sáng ra chỉ còn mấy cây cột cháy đen chĩa lên trời, nền đất phủ tro. Người bản xuống bến, đi thuyền xuôi, đi năm hôm mới về. Về tới nơi, việc đầu tiên đàn ông trong bản làm, chưa kịp sửa nhà mình, là dọn nền đền.
Giờ cột đã dựng đủ.
Chiều qua người ta dựng cây cuối. Tám cây cột gỗ mới, còn trắng, còn thơm mùi nhựa, đứng thành hai hàng trên nền đất đã nện phẳng. Chân mỗi cây cột kê một tảng đá to, đá suối, mặt phẳng. Trên đầu cột chưa có gì. Chưa có kèo, chưa có mái. Trời rọi thẳng xuống nền.
Bên cạnh nền đền, chỗ bãi đất trống, gã đội trưởng lính doanh với mười tám người lính đang đẽo kèo. Họ ở lại bản từ hôm dân về, giúp dân dựng nhà, dựng đền. Cái đêm xuống bến, chính gã đội trưởng đã cõng một bà già trượt chân suốt nửa con đường tối. Tiếng rìu chát chúa, đều. Vỏ cây, dăm gỗ bắn tung tóe. Đàn bà gánh những bó gianh mới cắt trên đồi về, xếp thành đống cao cạnh bãi. Trẻ con chạy quanh đống gianh, bị mẹ quát thì chạy ra xa, rồi lại chạy về.
Lão tới nơi lúc nắng vừa lên khỏi vách Đông.
Lão đứng ở đầu nền đền, ngó tám cây cột một lượt. Đoạn lão đi tới một khúc gỗ người ta để thừa ở mép nền, ngồi xuống, cái chân đau để thẳng, gậy gác lên đùi. Lão thở mấy hơi. Xong lão lần trong vạt áo trước ngực, lấy ra cái gói nhỏ bọc vải.
Người trong bản thấy lão thì dừng tay. Tiếng rìu thưa dần, rồi im. Gã đội trưởng chống rìu, mắt không rời lão. Đàn bà đặt gánh gianh xuống.
Ông trưởng bản đi từ phía nhà ông tới. Ông già rồi, già gần bằng lão, tóc bạc trắng, lưng còn thẳng. Ông là người hôm ấy cầm bó đuốc, châm vào mái kho. Bà nhớ ông châm xong thì lùi lại mấy bước mà xem, rồi là người quay đi trước, lên dốc.
Ông tới trước mặt lão, khom người xuống.
– Lão trấn thủ xuống sớm. – Ông nói. – Tiểu nhân không biết để ra đón.
Lão không đáp. Lão mở gói vải trên đầu gối. Trong gói là một hòn đá. To cỡ nắm tay, màu xám, một mặt bám vệt đen.
Bà đứng gần, chỉ cách mấy bước, bà thấy rõ. Một hòn đá. Bà chẳng thấy nó khác gì mấy trăm hòn đá dưới suối.
– Đá này ta nhặt ở chân kho cũ, sáu hôm sau cái hôm ông châm lửa. – Nông Bách nói.
Ông trưởng bản đứng im.
Lão nói tiếp, chậm. Lão nói sáu hôm sau, lửa nguội hẳn, lão xuống bới tro, thấy hòn đá ấy nằm ở chân cái cột góc kho, chỗ cột đã cháy hết chỉ còn cái hõm. Lão nhặt lên, không vì cái gì. Lão giữ nó từ hôm ấy. Có một lúc nó không ở với lão. Bây giờ nó về.
Lão không nói nó đã đi đâu. Bà cũng không nghĩ tới chuyện hỏi. Một hòn đá thì đi đâu được.
Ông trưởng bản cúi xuống, cầm hòn đá lên. Ông lật nó một lần, ngó mặt đá có vệt tro, rồi thôi. Ông không hỏi. Ông đứng cầm nó trong lòng bàn tay, ngó về phía đầu bản, chỗ cái kho dựng lại trên nền cũ, mấy hòn đá kê dưới chân nó vẫn còn đen khói.
Bà thấy hai bờ vai ông rung khẽ. Chỉ một lần.
– Thế thì nó nằm dưới cột cái. Ở đấy nó đỡ cả mái. – Ông trưởng bản nói.
Không ai cãi. Không ai hỏi cột cái là cây nào. Cả bản biết. Cây ở giữa hàng phía trong, to nhất, thứ gỗ tốt nhất trên núi, đàn ông trong bản phải đi ba ngày lên rừng sâu mới chọn được, phải hai mươi người kéo mới về tới bản.
* * *
Bà nhớ tới con mình.
Nó từng ngồi trên cái nền đền cũ này, hồi còn bé, nghịch đất, bị bà kéo tai lôi về. Lớn lên nó lên Ải đi lính, khoe với bà được cầm cờ. Tên nó bây giờ khắc dưới chân cái cột trên nóc cổng Ải, chỗ bà chưa lên bao giờ. Bà lên thắp cho nó mỗi tháng một lần, cắm nhang dưới chân tường. Bà gác chuyện ấy lại, ở đây, giữa bao nhiêu người.
Ông trưởng bản quay sang đám đàn ông, nói mấy câu.
Đàn ông trong bản kéo tới chỗ cây cột cái. Họ buộc dây quanh thân cột, dây thừng to bằng cổ tay, bốn sợi, mỗi sợi một nhóm người kéo. Gã đội trưởng gọi lính tới phụ. Đàn bà cũng tới. Cả bản xúm vào bốn sợi dây.
Ông trưởng bản hô một tiếng.
Cây cột nghiêng đi. Chậm. Chân cột rời khỏi tảng đá kê, trượt, người ta ghì dây cho nó khỏi đổ ập. Cây cột hạ xuống, nằm dài trên nền đất, đầu gác lên mấy khúc gỗ kê. Người ta thở, lau mồ hôi.
Mấy người đàn ông lăn tảng đá kê sang một bên. Dưới tảng đá là cái hố nông, đất nện. Họ cầm thuổng đào xuống thêm. Đất đỏ, ẩm, lẫn sỏi. Đào sâu thêm một gang tay thì ông trưởng bản giơ tay bảo dừng.
Người ta hạ cây cột cái xuống, đào sâu thêm một gang dưới tảng đá kê, và chính tay ông trưởng bản đặt hòn đá vào đáy hố trước khi lấp đất.
Ông quỳ xuống mép hố, cúi người, đặt hòn đá vào giữa đáy hố, mặt có vệt tro quay lên. Ông đặt xong, không đứng dậy ngay. Ông quỳ thế một lúc, hai tay đặt trên đầu gối. Bà không biết ông nghĩ gì. Bà đoán ông nghĩ tới cái đêm cầm bó đuốc.
Lão ngồi trên khúc gỗ, không đứng dậy, không bước tới. Lão chống gậy, ngó. Lão không đặt tay vào. Lão không xin đặt. Lão để ông trưởng bản làm.
Người ta lấp đất. Lấp từng lớp, nện từng lớp. Lăn tảng đá kê về chỗ cũ, đặt lên trên. Buộc lại dây. Cả bản lại xúm vào bốn sợi dây, kéo. Cây cột cái từ từ đứng dậy, lắc lư, rồi đứng thẳng, chân cột ngồi lên tảng đá như chưa từng rời ra.
Có tiếng ai reo lên một tiếng, rồi im, như sợ reo to quá.
Lão chống gậy đứng dậy.
Ông trưởng bản đi tới, khom người.
– Lão trấn thủ ở lại. Chiều nay lợp xong mái, mai thắp nén đầu. Lão thắp trước. – Ông nói.
Lão lắc đầu.
– Đền của bản thì người bản thắp trước. Lão về. – Nông Bách nói.
Ông trưởng bản không nài. Ông cúi đầu thấp hơn.
Lão quay đi, chống gậy đi về phía con dốc. Bà ngó theo. Lão đi chậm, chân trái kéo. Tới chân dốc, lão dừng, ngẩng lên ngó con dốc trước mặt, như người đếm từng bước phải đi. Đoạn lão bắt đầu leo. Lên được một quãng, lão lại dừng, tựa vai vào tảng đá ở khúc quanh, thở.
Bà muốn chạy lên đỡ lão. Bà không chạy. Lão không cần ai đỡ. Cả bản biết thế.
Ông trưởng bản đứng cạnh bà, cũng ngó lên con dốc.
– Lão ấy giữ cái cổng trên kia đã ba mươi năm. – Ông nói, không quay sang. – Cả bản này, ai chết, ai sinh, lão đều biết.
Bà gật. Bà không nói gì. Bà biết lão biết con bà. Chín tháng sau cái đêm nó chết, ngồi cạnh bà dưới hiên trại trên Ải, lão mới mở miệng nói được với bà một câu về nó.
* * *
Buổi chiều, người ta lợp mái.
Gió đã đổi, thổi từ phía sông lên, ấm, mang theo mùi bùn bãi. Đàn ông leo lên kèo, ngồi vắt vẻo trên những thanh gỗ mới. Đàn bà đứng dưới chuyền gianh lên, từng bó một, tay này qua tay kia. Trẻ con chạy đi nhặt lạt, ôm từng nắm về, đưa cho mẹ. Gã đội trưởng và lính doanh trèo lên mái phía Bắc, lợp nhanh như người đã lợp cả đời.
Mẹ Lục Sình không leo được. Bà xuống bếp nhà ông trưởng bản, nhóm lửa, nấu một nồi cơm to cho người lợp. Nồi cơm sôi, bà mở vung, khói trắng bốc lên. Bà xới cơm ra lá chuối, nắm thành từng nắm, xếp lên cái nia. Một người đàn bà xóm dưới vào giúp bà, nhóm thêm bếp, luộc một nồi rau.
Lúc bà bưng nia cơm ra, mái đền đã lợp được nửa.
Người trên mái tụt xuống ăn. Ăn đứng, ăn ngồi, cầm nắm cơm mà ngó lên mái. Gã đội trưởng vừa ăn vừa bảo ông trưởng bản: mai lính lên Ải, việc đền xong rồi, lão trấn thủ cần người. Ông trưởng bản gật, bảo để dân gói cho mấy nắm cơm nếp mang lên.
Một đứa nhỏ ngồi cạnh bà, ôm nắm cơm, ngước lên hỏi:
– Bà ơi, đền này thờ ai?
Bà ngẫm ngợi. Bà không biết tên ai trong đền. Đền cũ thờ ai, bà cũng không biết hết tên. Người bản chỉ gọi là đền.
– Thờ những người giữ bản. – Bà nói.
Đứa nhỏ gật, như thế là đủ, cắn một miếng cơm to.
* * *
Mặt trời xuống thấp sau vách Tây. Bóng đền đổ dài trên nền đất.
Người ta lợp nốt mấy hàng gianh cuối ở nóc. Một người đàn ông trẻ đứng trên đỉnh nóc, buộc nút lạt cuối cùng, rồi đứng thẳng lên, giơ hai tay. Bên dưới, cả bản ngẩng lên ngó. Không ai reo.
Ông trưởng bản đi quanh đền một vòng, chống gậy, ngó từng góc mái, từng chân cột. Tới cây cột cái, ông dừng lại, đặt bàn tay lên thân gỗ, giữ đó một lúc, rồi đi tiếp. Mấy người đàn bà bàn nhau mai ai thắp trước. Có người bảo ông trưởng bản. Có người bảo mấy bà già nhất bản. Ông trưởng bản nghe thấy, quay lại, bảo ai có người nhà chết trong mùa thu và mùa xuân này thì thắp trước, rồi mới tới người khác.
Mấy người đàn bà ngó nhau. Có mấy người ngó bà.
Bà cúi xuống, không nói gì. Bà nghĩ tới bó nhang trong gùi, bó nhang bà đã gùi theo xuống thuyền, lên thuyền, về bản, mà chưa thắp nén nào dưới bản từ đêm đền cháy.
Chạng vạng, mái đền đã lợp kín, và mẹ Lục Sình ôm bó nhang về nhà, để dành tới sáng mai, vì ông trưởng bản bảo đền mới thì thắp nén đầu lúc mặt trời lên.