Chiều hai mươi lăm, hai người bộ thứ ba xuống tới bản, và người già trong hai người ấy chưa kịp ngồi đã nói với thủ lĩnh một tràng, mắt ngó Trưng Trắc.
Bà đang ngồi trên bậc thang gỗ trước nhà, cái nhà cao cột người ba bộ dựng cho hai chị em từ hồi tháng Hai.
Cả buổi chiều bà đã đi một vòng bản. Bà đi với thủ lĩnh, đi chậm, ghé từng chỗ. Ở bãi đất sau bản, đàn bà đang dệt vải dưới mái che, khung cửi kẽo kẹt. Ở bờ suối, mấy người đàn ông giã gạo, chày gỗ rơi xuống cối thình thịch. Ở rìa rừng, mấy ông già đang chỉ cho bọn trai trẻ những lối nhỏ dẫn vào sâu trong núi, những hang đá có nước, những chỗ khe hẹp người lạ không tìm thấy. Thủ lĩnh bảo bà, từ tháng Hai, mỗi tuần người bản lại tập đi những lối ấy một lần, đi trong đêm, không đuốc, cả người già lẫn trẻ con. Bà gật. Bà đã thấy những làng bị cháy vì người trong làng không biết chạy đi đâu. Mưa bụi vừa tạnh. Mây vẫn sà thấp, trùm lên đỉnh mấy ngọn đồi sau bản, bò chầm chậm qua những lùm cây. Nước trên mái còn rỏ từng giọt xuống bậc đá. Đất trong bản lầy, in chi chít vết chân trần, vết chân trâu.
Hai người ấy về theo con đường mòn từ phía Tây Bắc đổ xuống bản. Người trẻ đi sau, người già đi trước. Cả hai ướt sũng, áo chàm sẫm lại thành gần đen, xà cạp bê bết bùn tới gối. Người già chống một cây gậy tre, đi mà không chống, cứ cầm ngang như cầm giáo.
Bà nhận ra ông. Sáng hai mươi chín tháng Hai, ở khúc suối dưới đèo giữa, ông là người lớn tuổi trong hai người từ trên núi xuống báo tin. Mãi sau bà mới nghe A Lam kể: hồi trước Tết, khi người lạ mang muối mang sắt lên đất của bộ ấy hỏi mua đường, ông lão này là người ra đứng ở đầu bản họ, không nhận muối, không nhận sắt, không nói một chữ nào cho tới khi người lạ quay đi.
Thủ lĩnh từ nhà dưới đi lên, chân trần trên đất lầy, vạt váy giắt thắt lưng. Ông lão đứng lại trước mặt nàng, chưa đặt gậy xuống, chưa lau mặt, đã nói. Nói nhanh, nói một tràng dài, tiếng núi ríu vào nhau. Mắt ông lão không ngó thủ lĩnh. Mắt ông lão ngó bà.
Bà không hiểu một chữ. Mà bà hiểu cái ngó ấy. Cái ngó của người mang tin muốn biết người phải nghe tin có đứng vững không.
Bà đứng dậy, đi xuống bậc.
* * *
Chiều qua, tin từ dưới xuôi đã lên tới bản.
Tin đi mấy ngày đường, qua chợ biên, qua tay người núi, chuyền đỉnh đồi này qua đỉnh đồi kia. Tin ngắn: dưới xuôi đã biết đám kỵ binh không cờ là ai. Người ta gọi chúng là Thiết Kỵ. Vua dặn hễ thấy gì thì cứ báo xuống.
Bà đã nghĩ về cái tên ấy suốt đêm qua. Bà không biết nó. Đời bà không có nó. Mà vua đã biết, thì bà cũng phải biết.
Hôm nay, tin ngược lên.
Thủ lĩnh nghe hết, hỏi lại mấy câu, ông lão đáp. Nàng quay sang bà.
– Bà, dưới đèo xa nhất, phía bên kia, có trại. Ngựa nhiều hơn người. – A Lam nói.
Bà không đáp ngay.
Đèo xa nhất. Bà biết chỗ ấy, dù chưa đứng trên ấy bao giờ. Đèo cao nhất trong ba con đèo của đất ba bộ, sát cái mép mà người núi bảo bên kia là đất của người khác. Tháng Hai, người đi bộ cờ đen qua đèo ấy xuống. Giờ thì ngựa.
– Ngựa thế nào? – Bà hỏi.
Thủ lĩnh hỏi lại ông lão. Ông lão giơ tay lên ngang đầu mình, rồi giơ cao hơn một chút. Nàng nói lại: ngựa cao, chân dài, không phải ngựa núi. Mỗi người dắt hai ba con. Trại không đóng một chỗ mà lan dài theo thung lũng dưới chân đèo, khói bếp lên từ mười mấy chỗ.
– Họ có làm gì không? Hay chỉ ngồi?
Nàng hỏi. Ông lão nói. Nàng nói lại: họ chặt cây. Ở chân đèo phía bên kia, chỗ đường mòn hẹp, họ chặt cây hai bên, dọn đá, mở lối rộng ra. Mấy ngày nay ngày nào cũng chặt. Người canh nằm trên đỉnh đồi bên này nghe tiếng rìu vọng sang.
Bà gật.
Bà hỏi họ đông chừng nào. Ông lão giơ hai bàn tay ra, xòe, nắm lại, xòe ra, nắm lại, nhiều lần, rồi thôi, lắc đầu. Thủ lĩnh nói lại: đông như kiến, đếm không hết, chỉ biết trại dài từ đầu thung lũng tới cuối thung lũng, đi bộ mất nửa buổi.
Người chặt cây mở đường thì không phải người đi qua. Người đi qua thì đi. Người mở đường là người định cho nhiều thứ khác đi theo sau.
Ông lão nói thêm một câu nữa, ngắn hơn, giọng hạ thấp. Thủ lĩnh nghe, ngó bà, ngập ngừng một chút mới nói.
– Bà, ông ấy nói trong trại có mấy người mặc áo người buôn. Một người đã lên bộ thứ ba hồi trước Tết, mang muối với sắt, hỏi mua đường. – A Lam nói.
Ông lão gật đầu theo, gật mạnh, như sợ bà không tin.
Bà hỏi ông lão nằm trên đồi ấy bao lâu. Thủ lĩnh hỏi lại. Ông lão giơ ba ngón tay. Ba ngày, hai đêm, nằm trên đỉnh đồi trong lùm cây, mưa cũng nằm, đói thì đào củ rừng ăn sống, không dám nhóm lửa vì sợ khói. Người trẻ đi cùng ông nằm cách ông mười bước, suốt ba ngày hai người chẳng trao nhau lấy một lời, chỉ ra hiệu bằng tay. Sau ba ngày ấy, hai người lại đi ba ngày đường núi mới xuống tới đây. Ông lão kể chuyện ấy bằng một giọng bình thường, như kể chuyện đi rẫy.
Bà ngó ông lão. Ông lão đã thấy người ấy ở gần, đủ để không quên cái mặt, hồi trước Tết, ở đầu bản của ông. Giờ ông lại thấy người ấy, từ trên đỉnh đồi, ở dưới thung lũng bên kia, trong trại ngựa.
– Không mua được đường thì đi xem đường. Xem xong rồi thì dẫn người khác tới. – Trưng Trắc nói.
Thủ lĩnh chuyển câu ấy sang tiếng của người núi cho ông lão. Ông lão ngó bà lâu, rồi gật, chậm, một cái.
* * *
Em gái bà đã ra đứng sau lưng bà từ lúc nào.
– Tỷ tỷ, họ có lên không? – Trưng Nhị hỏi.
– Chưa. – Bà nói.
– Họ đợi gì?
Bà không đáp. Bà không chắc. Có khi họ đợi cỏ. Ngựa đông thế cần cỏ, mà cỏ trên núi cuối xuân mới bắt đầu lên. Có khi họ đợi người dẫn đường, người biết lối mòn qua mấy con đèo kia. Có khi họ đợi một cái gì khác, ở xa hơn, ở chỗ bà không thấy. Bà không nói ra cái nào. Nói ra cái nào thì em bà sẽ chỉ nghĩ tới cái ấy.
Bà quay sang thủ lĩnh.
Thủ lĩnh đứng im, hai tay chống lên hông, ngó về phía Tây Bắc. Nàng không hỏi bà có nên xin dưới xuôi gửi quân lên không. Bà biết nàng nghĩ tới. Bà cũng nghĩ tới. Hai người cùng không nói.
Dưới xuôi còn cái kinh phải giữ, còn cái cổng đá phía Bắc phải giữ. Vua vừa đánh xong một trận. Quân dưới ấy không nhiều. Xin quân lên núi lúc người ta chưa lên, là kéo người ta khỏi chỗ cần giữ để đứng chờ ở chỗ chưa có gì. Bà đã cầm quân. Bà biết cái giá của những người đứng chờ.
Bà báo. Bà không xin.
Thủ lĩnh cho gọi mấy người già của ba bộ tới. Họ tới khi trời sắp tối, ngồi thành vòng dưới gầm nhà, chỗ khô ráo. Họ nói với nhau bằng tiếng núi, lâu, có lúc to tiếng, có lúc im. Bà ngồi ở rìa vòng, không hiểu chữ, chỉ nghe giọng. Thủ lĩnh thỉnh thoảng nghiêng sang nói lại cho bà mấy câu. Họ bàn đặt thêm người canh trên ba đỉnh đồi gần đèo xa nhất, mỗi đỉnh hai người, đổi phiên nửa ngày. Họ bàn chuyện dồn thóc giống vào mấy cái hang sâu. Họ bàn chuyện người già, trẻ con của bộ gần đèo nhất nên dạt vào rừng từ bây giờ hay đợi thêm. Bàn tới chỗ ấy thì họ cãi nhau. Thủ lĩnh để họ cãi một lúc, rồi nói một câu, ngắn. Họ im. Nàng quay sang bà, bảo: chưa dạt; hễ đỉnh đồi gần đèo nhất có khói thì dạt ngay, không đợi ai bảo.
Bà không chen vào. Đất là của họ. Người là của họ. Bà chỉ ngồi đó cho họ thấy bà ngồi đó.
Em gái bà xin đi lên đèo xa nhất xem trại tận mắt. Bà bảo không. Em bà ngó bà, định nói, rồi thôi. Bà biết em bà muốn gì. Bà cũng muốn thế. Mà một người đàn bà cưỡi voi lên đỉnh đồi thì cả thung lũng bên kia sẽ thấy, và những kẻ đang đợi sẽ biết có người đang ngó họ.
Bà nghĩ tới vị vua trẻ dưới xuôi. Hôm chia tay ở chợ biên, người ấy chỉ dặn bà một điều: ở trên núi, gặp việc gì thì bà cứ tự liệu, liệu xong rồi hãy báo. Người ấy không dặn bà phải xin phép. Người ấy không bảo bà phải đợi lệnh. Đời bà, bà đã gặp nhiều kẻ cầm quyền. Kẻ nào cũng muốn người dưới đợi lệnh mình. Chưa kẻ nào dặn bà như thế. Bà nghĩ người ấy dặn thế vì người ấy biết mình ở xa. Hoặc vì người ấy biết bà. Bà không chắc là cái nào.
Bà đi lên bậc thang gỗ, ngồi xuống chỗ cũ. Hai bắp chân bà nặng trĩu như đeo đá, nặng từ hồi tháng Hai, từ khi lên núi, chưa đỡ hôm nào.
* * *
Đêm xuống. Trời trở lạnh, cái lạnh của núi, len qua áo, len vào tận xương. Người bản kéo chăn dệt khoác lên vai, ngồi xích lại gần nhau. Mây tan bớt. Trên đầu, giữa những đỉnh đồi đen, mấy vì sao lấp ló.
Người trong bản nhóm một đống lửa lớn ở bãi đất trước nhà. Lửa cháy đỏ, củi ẩm nổ lách tách, khói bay thấp, cay mắt. Người bản ngồi quanh lửa, ăn xôi nắm, uống nước chè. Hai người đưa tin được ngồi gần lửa nhất, áo đã thay, ông lão ăn chậm, mắt lim dim.
Đứa em con chú của thủ lĩnh ngồi ở rìa đống lửa, ôm cái sừng thổi hiệu trên đùi. Gã lấy một miếng mỡ, xoa đều lên thân sừng, xoa đi xoa lại cho nó bóng lên dưới ánh lửa. Xoa xong, gã đưa đầu sừng lên môi, ngó quanh một cái, rồi thổi một hơi rất khẽ, chỉ nghe như hơi gió thổi qua miệng một cái bầu rỗng.
Thủ lĩnh quay phắt lại, mắng gã một câu bằng tiếng núi, gắt. Gã hạ cái sừng xuống, cúi đầu, mặt đỏ lên, mà miệng còn toét ra. Mấy người ngồi gần cười theo.
Bà không hiểu câu mắng. Mà bà biết nó nói gì. Cái sừng ở đất này không phải để thổi chơi. Thổi lên một tiếng, cả mấy ngọn đồi xung quanh phải nghe, phải đáp.
Mấy đứa trẻ ăn no, ngủ gục bên đống lửa, đầu gối lên đùi mẹ. Một đứa con trai chừng bảy tám tuổi chưa chịu ngủ, cầm một khúc gậy, vung vẩy.
Em gái bà đứng dậy, đi tới chỗ đứa trẻ. Nàng cúi xuống, nắm lấy tay nó, chỉnh lại cách nó cầm khúc gậy: tay phải ở trên, tay trái ở dưới, mũi gậy chĩa ra trước, hơi chếch lên. Nàng đứng sau lưng nó, cầm tay nó, đưa khúc gậy ra một đường, rút về, đưa ra một đường nữa. Đứa trẻ cười khanh khách. Nàng cũng cười.
Bà ngồi trên bậc thang ngó em mình. Bà nghĩ tới những đứa trẻ ở làng cũ, ngày trước, cũng cầm gậy tập như thế, lớn lên cầm giáo thật, theo hai chị em đi. Nhiều đứa không về. Bà gác ý ấy lại. Đứa trẻ trước mặt em bà còn nhỏ lắm, chưa tới tuổi cầm thứ gì thật.
Gần khuya, thủ lĩnh gọi đứa em con chú tới, dặn gã mấy câu. Gã cúi đầu đáp một tiếng ngắn, buộc lại xà cạp, giắt dao vào lưng, khoác cái sừng lên vai. Gã sẽ đi ngay trong đêm, lên đỉnh đồi phía Đông; rạng sáng gã thổi, cho các đỉnh dưới kia chuyền nhau mà biết có tin, rồi gã đi tiếp, tới chỗ ông lão râu bạc, để ông đem tin xuống đồn chợ biên mà chuyển về kinh. Gã ngó bà một cái, lần này không cười, rồi đi ra khỏi vòng lửa, khuất vào bóng tối dưới chân đồi.
Bên chân cột nhà, chỗ cột gỗ đen bóng, con voi đầu đàn da bạc đứng một mình, không nằm. Từ khi hai người đưa tin xuống tới bản, nó cứ đứng, đầu quay về phía Tây Bắc, đôi tai to quạt chậm. Lúc nãy người dắt voi mang cho nó một bó lá chuối, nó không ăn.
Bà ngó con voi một lúc lâu. Con voi không ngó bà.
Thủ lĩnh đi lên bậc, ngồi xuống cạnh bà, cách một gang tay. Nàng không nói gì một lúc. Hai người ngồi ngó đống lửa đã lụi xuống, chỉ còn than đỏ. Đoạn nàng nói, khẽ, không quay sang:
– Bà, người bộ ấy sợ.
– Ta biết. – Bà nói.
– Họ không nói. Mà ta biết họ sợ. – Nàng nói. – Ông lão ấy cũng sợ. Ông ấy nằm ba ngày trên đồi mà không chạy.
Bà gật. Bà không bảo nàng đừng lo. Bà không nói câu nào để người ta yên lòng mà chính bà không tin. Bà chỉ ngồi đó, cạnh nàng, cho tới khi than lụi hẳn.
Đêm ấy bà gửi tin xuống dưới xuôi, chỉ kể những gì người bộ thứ ba đã thấy, và không xin một người lính nào.