Sáng hai mươi ba, trước giờ chầu, Quách Trực thấy người lặn sông quỳ dưới thềm điện, hai tay nâng một cái khăn buộc nút.
Y tới sớm, như bao ngày có chầu. Trời mới hửng, hơi nồm chưa tan, gạch sân đọng nước, đi phải bước chậm kẻo trượt. Trong điện còn tối, chỉ có hai ngọn đèn dầu trước thềm. Y mang theo cái túi vải đựng sổ, nghiên, thỏi mực, bút. Y định vào góc quen, ngồi mài mực trước khi các quan tới. Điện lúc sớm thế này y thích nhất. Cột lim đứng hai hàng trong bóng tối, nền gạch mát lạnh dưới chân, mùi dầu đèn lẫn mùi gỗ cũ. Không có tiếng ai. Chỉ có tiếng chim sẻ ríu rít trên mái và tiếng chổi của người quét sân từ xa vọng vào, khe khẽ, đều đều, như tiếng ai thở trong giấc ngủ.
Mà dưới thềm đã có người.
Người ấy quỳ ở bậc dưới cùng, gầy, đen, áo vải ngắn, ống quần xắn cao, chân trần. Tóc buộc bằng một sợi dây gai. Y chưa thấy người này bao giờ. Người này không phải quan, không phải lính gác điện. Người này quỳ như người quen quỳ trên ván thuyền, hai đầu gối dạng ra một chút cho vững. Hai tay nâng một cái khăn vải cũ, buộc túm, ngang ngực.
Y không hỏi. Y đi vòng qua, lên thềm, vào góc của mình, ngồi xuống, mở túi.
Từ mùa thu y vào sử quán, y đã quen hỏi. Hỏi vua một việc nên chép hay không, nên chép thế nào. Mấy ông quan già cùng làm bảo y hỏi nhiều quá, người chép sử thì chép, không hỏi. Y vẫn hỏi. Vua chưa lần nào mắng y vì hỏi. Có lần vua bảo chép cho đủ, có lần vua bảo đừng chép, có lần vua ngồi im lâu rồi mới đáp. Y chép cả những lần vua ngồi im lâu, vì y nghĩ đời sau cũng nên biết có những việc vua phải nghĩ lâu.
Y mài mực. Tiếng thỏi mực xoay trên nghiên khe khẽ, đều. Y vừa mài vừa nhìn ra. Người ấy vẫn quỳ, không động, như đã quỳ như thế từ lúc gà gáy.
Lúc trời sáng hơn một chút, y thấy rõ hơn. Áo người ấy còn ẩm, mùi nước sông. Hai đầu gối người ấy đặt trên gạch ướt mà chẳng xê xích. Cái khăn trong tay buộc kiểu nút người làm thuyền buộc, chặt, gọn, kéo một đầu là tuột. Người ấy nhìn thẳng lên cửa điện, không nhìn y, không nhìn ai.
Trời sáng dần. Lính gác điện đổi phiên. Mấy viên quan đầu tiên tới, thấy người quỳ dưới thềm thì dừng lại, ngó nhau, rồi đi vòng qua, lên hàng của mình. Không ai hỏi người ấy là ai. Không ai đuổi.
Vua ra sớm hơn giờ chầu.
Vua đi từ phía gian bên điện, áo vải thường, chưa mặc áo chầu. Vua thấy người dưới thềm thì đi thẳng xuống, dừng lại trước mặt người ấy.
Người ấy cúi đầu sát xuống, rồi ngẩng lên, cởi nút khăn.
Trong khăn là một mảnh gỗ. Nhỏ, dài bằng ngón tay, mỏng như phiến lá lúa, màu sẫm. Y ở xa, chỉ thấy thế.
– Bẩm bệ hạ, cái này tiểu nhân giữ từ đêm rằm. Đại vương bảo đem nó về chỗ người ta lấy nó ra. – Yết Kiêu nói.
Vua cầm lấy mảnh gỗ.
Vua không nói gì với người lặn sông. Vua cầm mảnh gỗ, quay người, đi lên thềm. Đi qua chỗ y ngồi, vua không ngó y. Vua đi tới ngai.
Y đặt thỏi mực xuống, nhổm người lên ngó.
Vua không ngồi lên ngai. Vua đứng bên cạnh, cúi xuống tay vịn bên phải, chỗ chạm hình đầu rồng. Y biết chỗ ấy. Cả điện biết chỗ ấy. Đầu rồng ở tay vịn bên phải có một vệt sẫm loang vào thớ gỗ, vệt sẫm từ đời nào không ai nhớ, vua đã bảo để nguyên, đừng sơn lại. Đầu năm nay, có một buổi chầu, chỗ vệt sẫm ấy bỗng nứt ra một đường mảnh. Viên nội giám xin sửa. Vua lắc đầu. Từ hôm ấy, đường nứt vẫn nằm đó, nhỏ tới mức phải ghé sát mới thấy, khuyết một chỗ nhỏ.
Vua đặt mảnh gỗ vào chỗ khuyết trên tay vịn long ỷ, ấn nhẹ một cái, và nó nằm vừa khít như chưa từng rời ra.
Y ngồi im, tay cầm bút mà quên chấm mực.
Không có gì sáng lên. Không có tiếng gì. Mảnh gỗ nằm vào chỗ của nó, thế thôi. Từ chỗ y ngồi, y thấy đường nứt mảnh trên đầu rồng không còn nữa. Vệt sẫm liền lại thành một vệt, như chưa từng có ai tách nó ra. Vua rút tay về, đứng nhìn cái tay vịn một lúc.
Các quan đã tới đủ, đứng thành hai hàng hai bên điện. Họ nhìn vua, nhìn tay vịn, nhìn người lặn sông vẫn quỳ dưới thềm. Y thấy trên mặt họ cùng một vẻ: không ai hiểu. Một mảnh gỗ. Một người chân đất. Một cái tay vịn. Họ ngó nhau, rồi ngó xuống đất.
Y cầm bút lên. Bút chấm mực rồi mà tay y vẫn lơ lửng trên trang giấy. Chép thế nào, y chưa nghĩ ra. Chép rằng vua đặt một mảnh gỗ vào tay vịn ngai? Chép thế thì đời sau đọc sẽ cười. Không chép thì thiếu.
Y đứng dậy, ôm cuốn sổ trước ngực, đi tới chỗ thềm, quỳ xuống.
– Bẩm bệ hạ, việc này thần có chép vào sử không? – Quách Trực hỏi.
Vua quay sang ngó y. Y thấy vua không ngạc nhiên vì câu hỏi. Vua như đã đợi.
– Chép. Chép cả tên người đã giữ nó từ đêm rằm. – Vua nói.
Y dập đầu, lui về góc.
Y ngồi xuống, giở sổ. Y chép ngày, chép giờ: sáng hai mươi ba tháng Ba, trước giờ chầu. Y chép: vua đặt một mảnh gỗ vào chỗ khuyết tay vịn ngai bên phải, chỗ đầu rồng, mảnh gỗ vừa khít. Y dừng bút. Người giữ tên gì, y chưa hay.
Y đứng dậy lần nữa, đi xuống thềm, tới chỗ người lặn sông. Người ấy vẫn quỳ, đầu cúi.
– Ngươi tên gì? – Y hỏi khẽ.
Người ấy ngẩng lên, ngó y, như lạ vì có người hỏi tên mình.
– Bẩm, tiểu nhân là Yết Kiêu. – Gã nói.
Y gật, quay về góc, chép cái tên ấy vào sổ. Y viết chậm, nét nào cũng cẩn thận, như sợ viết sai thì cái tên ấy lại không còn là của người kia. Chép xong, y nhìn mấy chữ mình vừa viết. Một người chân đất. Tên vào sổ sử. Y nghĩ có lẽ đây là lần đầu từ khi có sử quán, một người như thế có tên trong sổ mà không phải vì có tội.
* * *
Buổi chầu ngắn.
Tô Hiến Thành tâu kinh yên, mấy việc trong những ngày vua vắng đã có người lo, sổ sách đủ, xin bệ hạ xem khi rảnh. Vua gật.
Trịnh Khê tâu kho lương: thóc trong kho đủ ăn tới vụ, nếu không có việc gì lớn. Ông nói chữ “nếu” chậm hơn những chữ khác. Vua gật, không hỏi việc gì lớn.
Đoạn ông tướng già bước ra.
Y đã thấy ông hôm qua ở bến Đông, đứng trên bậc đá trên cùng. Tên ông thì y chưa được nghe. Y chỉ nghe người lặn sông gọi ông là Đại vương. Đại vương của đất nào, y chịu. Ông mặc áo chiến cũ, đeo kiếm, đứng giữa điện, không quỳ hai gối như các quan, chỉ cúi đầu.
Ông tâu xin xuôi xuống cửa sông dưới ấy, đi ngay trưa nay.
Vua nói vua đã cho từ hôm qua. Vua nói lại cho cả điện nghe. Các quan ngó nhau. Có người định bước ra, rồi lại thôi.
Một viên quan già ở hàng văn rốt cuộc cũng bước ra, cúi người, tâu xin bệ hạ cho biết người này là ai, chức gì, để triều thần còn biết đường mà xưng hô. Vua ngó viên quan ấy một lúc.
– Một người ta mời về. – Vua nói. – Các khanh cứ gọi như người ta gọi ông ấy.
Viên quan già lui về hàng. Không ai hỏi thêm. Y chép câu ấy vào sổ, nguyên chữ.
Nguyễn Trãi đứng sau vua một bước, ở bên trái ngai. Y thấy ông ngó ông tướng già, ngó lâu, như người đọc lại một trang sách đã thuộc lòng. Ông không nói câu nào cả buổi.
Vua cho bãi chầu.
Y ôm sổ về chỗ chép sử. Gian nhà dài, tối, mùi giấy cũ và mùi mực. Ba ông quan già ngồi ở ba cái án sát vách, mỗi người một chồng sổ. Y đặt cuốn sổ của mình lên án ông già nhất, giở tới trang sáng nay, đứng chờ.
Ông già đọc, đọc chậm, môi mấp máy theo chữ. Tới dòng mảnh gỗ, ông chau trán. Tới cái tên người chân đất, ông ngẩng lên.
– Việc nhỏ thế này mà chép vào sổ chính? – Ông hỏi. – Một mảnh gỗ. Một tên dân chài.
– Bẩm, bệ hạ bảo chép. – Y nói. – Bệ hạ bảo chép cả tên.
Ông già ngó y một hồi. Đoạn ông cúi xuống đọc lại dòng ấy lần nữa, lâu hơn. Ông không gạch. Ông đẩy cuốn sổ trả lại y, im luôn. Hai ông kia nãy giờ vẫn cúi đầu viết, mà y thấy ngòi bút của họ dừng lại từ lúc ông già nhất hỏi, tới lúc này mới chạy tiếp.
Y ôm sổ đi ra. Ra tới cửa, y nghe sau lưng ông già nói một câu, khẽ, như nói với chính mình: cái ghế ấy mấy đời vua ngồi rồi, tới nay mới thấy có một đời đem trả lại cho nó được một mảnh gỗ.
* * *
Quá trưa, y ra bến Đông.
Không ai sai y ra. Y tự ra. Y nghĩ vua đã bảo chép tên người giữ mảnh gỗ, thì việc người ấy đi đâu, đi với ai, có lẽ cũng nên biết. Y mang theo cuốn sổ, cái bút, nghiên mực gói trong túi.
Bến Đông nắng. Nước sông đục, lên cao, liếm tới bậc đá thứ ba. Người bến đi lại tấp nập, gánh hàng, kéo lưới, gọi nhau í ới. Đám thuyền buôn của người bên kia biển hôm qua còn neo ở góc bến, giờ chỗ ấy trống trơn, chỉ còn mấy cây trụ gỗ nghiêng nghiêng trơ ra giữa nước. Người bến bảo chúng nhổ neo lúc chạng vạng hôm qua, không chào ai, cũng chẳng trả nốt tiền bến. Chiếc thuyền của người lặn sông buộc ở đầu bến, thuyền lương nhẹ, dài, mũi nhọn. Mười người thủy binh đang khiêng gạo từ bờ xuống thuyền, từng bao, chuyền tay nhau, xếp vào khoang. Họ làm nhanh, không ai nói.
Người lặn sông ở dưới nước, nước tới thắt lưng, đang kiểm sợi dây neo. Gã lần tay dọc sợi dây, từ đầu buộc trên mũi xuống tới chỗ cái neo đá chìm dưới nước, lần đi lần lại, chỗ nào xơ thì gã dừng, vê vê giữa hai ngón, rồi lần tiếp. Gã không ngó lên bờ.
Ông tướng già ngồi trên bậc đá bến, ở bậc giữa, cạnh một ông lão chài.
Ông lão chài già lắm, da đen như gỗ cháy, lưng gù xuống, chân trần. Ông lão đang vá lưới, cái lưới vắt trên đầu gối. Ông tướng già ngồi cạnh, không giúp, chỉ hỏi. Y đứng cách mấy bước, sau lưng hai người, nghe được mấy chữ.
“Nước ròng.” “Mồng một.” “Rằm.” “Dưới ấy nó lên nhanh lắm, nhanh hơn ngựa chạy, ông bạn.”
Ông lão chài nói chuyện như nói với một người hàng xóm, giọng khàn, tay vẫn đưa cái kim vá lưới không ngừng. Người ngồi cạnh mình là ai, ông lão chẳng rõ. Ông lão chỉ thấy một ông già mặc áo lính cũ, hỏi chuyện sông, thì kể. Kể cái gì ông lão biết. Cái gì không biết thì ông lão bảo không biết, rồi kể sang chuyện khác.
Ông tướng già nghe, gật, thỉnh thoảng hỏi lại một câu. Có lúc ông lấy ngón tay kẻ lên mặt bậc đá ướt một nét uốn như khúc sông, rồi hỏi ông lão chài chỗ này nước sâu hay nông. Ông lão chài nhìn cái đường cong ấy, nghĩ một lúc, chỉ vào một chỗ trên đường, bảo chỗ này bùn, lún tới gối, thuyền nặng không qua được lúc nước xuống.
Y không chép những chuyện ấy. Chép vào trang nào, y không nghĩ ra. Y chỉ đứng nghe.
Một lúc sau, gạo đã xếp xong. Người lặn sông lội lên bờ, đứng dưới chân bậc, không nói gì, đợi. Ông tướng già đứng dậy. Ông vỗ nhẹ lên vai ông lão chài một cái, rồi đi xuống bậc. Ông lão chài ngẩng lên ngó theo, miệng còn há, như chưa kể hết.
Trước khi xuống thuyền, người lặn sông đi ngang chỗ y đứng. Y hỏi gã thuyền đi đâu. Gã đáp gọn: xuống Hoành Châu, qua Hạc Khẩu, ra tận cái cửa phía Đông tên Bạch Giang. Gã nói xong mới ngó y, ngó cái túi sổ trên vai y, rồi gật đầu một cái, như cảm ơn một việc y đã làm mà y chưa kịp nghĩ là mình đã làm.
Người lặn sông tháo dây. Mười người thủy binh chống sào. Chiếc thuyền rời bến.
Y mở sổ ngay trên bậc đá, chấm bút, viết thêm một dòng dưới dòng sáng nay. Y viết ngày, viết giờ, viết thuyền đi về đâu, ai ở trên thuyền. Tới chỗ ông tướng già, y dừng bút. Y không biết tên. Y viết: một người được mời về, người lặn sông gọi bằng hai chữ tôn xưng. Hai chữ ấy, y không tự tay viết vào sử. Y đọc lại, thấy cũng được.
Quá trưa, chiếc thuyền của người lặn sông rời bến Đông xuôi về phía Hoành Châu, và Đại vương đứng ở mũi, không ngoảnh lại ngó kinh lần nào.