Rạng mười chín, cái Trống nằm giữa khoang chiếc thuyền lương lớn nhất ở bến, phủ tấm vải chàm, và Cao Lỗ ngồi ở đầu khoang, quay lưng ra sông.
Lão ngồi như lão vẫn ngồi ở ngưỡng gian đá: lưng không dựa, tay đặt trên đùi, mặt hướng vào trong. Chỉ khác là sau lưng lão bây giờ không phải cái sân Ải mà là nước. Nước đục, màu đất, chảy mạnh, đập vào mạn thuyền từng đợt ngắn. Thuyền lắc, lão không vịn vào đâu. Lão đã ngồi thuyền nhiều hơn những người trên thuyền này cộng lại, từ hồi còn trẻ, từ hồi những con thuyền còn là những thân gỗ khoét rỗng.
Người ta đẩy thuyền ra lúc trời vừa sáng. Mấy người lính giữ bến đứng dưới nước tới ngực, đẩy, rồi trèo lên. Mái chèo khua. Bến chân Ải lùi lại, bãi cát lùi lại, con dốc lùi lại, và trên cao kia, trên mép Nam nóc cổng, lão biết có một người đứng ngó. Lão không quay lại.
Chiếc thuyền thứ hai đi sau một quãng, chở năm mươi người áo chàm và những bó gỗ của cái nỏ. Gã tiều phu ở bên ấy, giữ mấy bó gỗ cho khỏi lăn.
Trước khi lên thuyền, lão đã đi một vòng quanh khoang, sờ từng lớp chăn lót, kéo thử từng sợi dây chằng cái Trống vào sườn thuyền. Lão bảo người ta chèn thêm hai bao gạo vào hai bên cho nó khỏi trượt khi thuyền nghiêng. Không ai cãi lão. Không ai biết cái Trống ấy hơn lão, và người ta biết thế.
* * *
Nước đầu nguồn đang lên. Thuyền xuôi nhanh hơn lão tưởng. Hai bên bờ, vách núi lùi dần, thấp dần, thành những quả đồi đất đỏ, cây cối lúp xúp. Gió nồm thổi từ dưới xuôi lên, ngược dòng, làm mặt sông gợn lên những vệt nhỏ chạy ngược lại với nước. Thuyền đi xuôi mà gió phả vào mặt.
Lão ngồi ngó cái Trống.
Tấm vải phủ kín, chỉ thấy cái hình tròn, dẹt, nằm trên mấy lớp chăn lót dưới khoang. Lão nhớ đêm hôm ấy. Đêm mùng chín, ở ngưỡng gian đá, Chủ công bảo lão quay lưng lại, lão quay lưng lại, và sau lưng lão có một thứ ánh sáng lão không được thấy. Rạng ra, người bước khỏi gian, lòng bàn tay trái có thêm một đường đỏ. Lão đã hỏi cái giá. Lão đã nghe. Lão đã cộng.
Giờ lão không nghĩ tới con số ấy nữa. Lão ngồi đây, quay lưng ra sông, quay mặt vào cái Trống, như bao đêm trước. Việc gì người ta làm nhiều quá thì thành chỗ dựa.
Chủ công ngồi ở giữa thuyền, trên một bao gạo, cạnh khoang. Người ít nói. Người ngó hai bờ. Bàn tay trái người đặt trên đầu gối, ngửa. Lão thấy lòng bàn tay ấy. Chỗ vết rạch đã liền da, chỉ còn hai đường mảnh, nhạt màu hơn da xung quanh, chéo nhau một chút. Đứng xa thì chẳng ai để ý. Lão ở gần, lão thấy.
Lão ngó đi chỗ khác.
Lão nghĩ tới những con thuyền ngày trước, rồi thôi. Chuyện đời trước, lão để nó nằm dưới đáy, như hòn đá nằm dưới lòng sông, nước chảy qua bao nhiêu thì nó vẫn nằm đó. Lão nghĩ tới cái Trống. Mấy tuần ở Ải, nó nằm trên bệ gỗ kê trên đá, đá không động. Giờ dưới nó là ván, dưới ván là nước, mà nước thì chẳng lúc nào yên. Mỗi lần thuyền nghiêng, lão thấy hai vai mình tự cứng lại, như chính lão là một sợi dây chằng.
* * *
Người áo nâu ngồi ở mũi, người áo xanh ngồi ở lái, và suốt ngày đầu hai người chưa nói với nhau một câu.
Lão ngồi giữa, lão thấy cả hai.
Người áo nâu ngồi xếp bằng ở mũi thuyền, mặt hướng ra trước, phía nước đổ xuống. Ông ngồi im, có lúc nhắm mắt, có lúc mở ra ngó hai bờ. Người áo xanh ngồi ở lái, cạnh người cầm lái, cuộn giấy để trên đùi, quay mặt về phía sau, phía nước đã qua. Hai người cách nhau cả chiều dài con thuyền, mà lão thấy giữa họ còn xa hơn thế.
Vì sao thì lão không rõ. Lão chỉ thấy từ lúc rời bến, chưa lần nào hai người ngó nhau.
Người ở bến ngồi giữa thuyền, cạnh khoang, vai còn buộc vải. Gần trưa, gã lấy trong bọc ra mấy củ khoai luộc từ tối qua, bóc vỏ. Gã bẻ một củ làm đôi, đứng dậy, đi ra mũi, đưa cho người áo nâu nửa củ. Xong gã đi ra lái, đưa cho người áo xanh nửa kia. Gã quay về chỗ cũ ngồi xuống, bóc củ thứ hai cho mình. Gã không mở miệng. Hai người kia nhận, cũng im. Hai người ăn hai nửa của một củ khoai, mỗi người một đầu thuyền.
Lão nhìn gã. Gã nhai, mắt để trên mặt nước, như không làm gì cả.
* * *
Người đo ruộng không ngồi yên được.
Ông lấy từ đâu ra một sợi dây gai dài, đầu dây buộc một cục chì nhỏ. Ông thả cục chì xuống nước, để nó chìm, đếm sải dây trôi qua tay, tới khi dây chùng thì dừng, nhấc lên. Ông lấy đầu ngón cái ấn một vạch vào lòng bàn tay kia. Thuyền đi thêm một quãng, ông lại thả.
Lão nhìn ông làm suốt buổi chiều. Ông thả dây ở chỗ sông hẹp, ở chỗ sông rộng, ở chỗ nước xoáy, ở chỗ nước lặng. Vạch trước chưa kịp mờ, vạch sau đã nằm cạnh, cái nông cái sâu. Ông nhớ bằng đầu; lòng bàn tay chỉ để đếm cho khỏi lạc. Ông không giảng ông đo cái gì. Không ai hỏi.
Lão đoán. Lão từng có một người học trò đo nước như thế, ngày xưa, ở một con sông khác, để biết thuyền lớn đi được tới đâu. Lão không kể. Người đo ruộng không cần lão kể.
* * *
Đêm mười chín, thuyền neo ở một bãi bồi dưới chân đồi.
Không ai lên bờ. Người ta ăn cơm nắm trên thuyền, uống nước sông đun sôi. Chiếc thuyền thứ hai neo sát bên. Gã tiều phu lội nước sang, ngồi xuống cạnh lão ở đầu khoang.
Gã to, ngồi xuống thì thuyền nghiêng đi một cái. Gã đặt hai bàn tay to bè lên gối.
– Bẩm lão, dây cái nỏ ấy, lão cất ở đâu? – Gã hỏi. – Gỗ thì tiểu nhân giữ bên kia. Dây thì không thấy.
Lão vỗ vào cái túi da treo ở cạnh khoang, sau lưng mình.
– Ở đây. – Lão nói. – Dây nỏ không để chung với gỗ. Gỗ ướt thì phơi lại được. Dây ướt thì hỏng.
Gã gật, như ghi nhớ. Gã ngồi thêm một lúc, rồi lội về thuyền bên kia.
Chủ công nghe hết. Người ngồi trên bao gạo, nghiêng đầu về phía lão.
– Nỏ ấy về kinh, lão dựng ở chỗ nào? – Chủ công hỏi.
Lão nghĩ. Ở kinh, lão làm nó dưới địa thất, đem ra bờ hào cửa Bắc mà thử, nhắm về phía quan lộ, vì người ta đánh kinh thì đánh từ phía Bắc. Hồi kinh bị vây là thế. Mà giờ lão không chắc nữa.
– Bẩm Chủ công, lão phu chưa biết. Lão phu đợi xem người ta tới từ phía nào đã. – Cao Lỗ nói.
Chủ công để thế. Người gật, quay ra ngó mặt sông tối.
Lão không nói điều lão đang nghĩ. Lão nghĩ người ta sẽ không tới từ cái đèo. Cái đèo có cổng, có người giữ, có người áo màu đất. Kẻ biết đánh trận thì chẳng dại gì húc đầu vào cổng. Họ đi vòng. Phía Tây kinh là núi, núi nối núi, lên tới chỗ mấy bộ người núi ở. Lão đã nghe người ta kể đám kỵ binh không cờ đứng dưới núi Tây Bắc. Lão không nói. Đoán đúng hay sai, cũng chưa tới lúc lão nói.
* * *
Ngày hai mươi, sông rộng ra.
Hai bờ thấp hẳn. Đồi lùi xa, đất bằng hiện ra, bãi mía, bãi dâu, rồi những làng nằm sát mép nước, mái gianh lô nhô dưới những bụi tre. Mấy bến đất nhỏ, mấy chiếc thuyền nan buộc ở cọc, đàn bà giặt giũ dưới nước, trẻ con tắm truồng.
Thấy hai chiếc thuyền lớn đi qua, người ta dừng tay.
Họ chẳng rõ thuyền chở gì. Lão biết thế. Họ chỉ thấy một khối tròn phủ tấm vải màu chàm sẫm nằm giữa khoang, mấy chục người mặc áo chàm đứng trên thuyền sau, giáo dựng. Có một bà già đang giặt dưới bến quỳ xuống trong nước, chắp tay. Có mấy đứa trẻ chạy theo dọc bờ, chạy mãi, chạy qua hết bờ làng, tới chỗ bờ tre chắn thì đứng lại, vẫy. Có một ông lão đứng trên bờ đê, bỏ nón ra, đứng yên đó cho tới lúc thuyền khuất.
Gần chiều, thuyền đi ngang một bãi có mấy chiếc thuyền chài lớn kéo lên cạn, lườn quét nhựa cây đen bóng. Người cầm giáo dài hỏi người cầm lái thuyền ấy của ai. Người cầm lái bảo của dân làng, chở cá xuống chợ dưới xuôi, có chiếc đi tận ra cửa biển. Người cầm giáo dài hỏi chiếc lớn nhất chở được bao nhiêu người. Người cầm lái nghĩ ngợi, bảo chừng hai chục. Người cầm giáo dài gật.
Y đứng ở mũi thuyền suốt cả ngày ấy, cạnh chỗ người áo nâu ngồi. Y không ngồi xuống. Y ngó những chiếc thuyền chài ven bờ, ngó từng chiếc một, như đếm. Y đếm để làm gì, lão chịu. Có lẽ y chỉ quen thế.
* * *
Đêm hai mươi, thuyền neo ở bến một làng.
Làng không lớn. Một bến đất, mấy bậc đá, một cây đa to xõa rễ xuống mép nước. Trời tối hẳn. Trăng chưa lên. Trong làng, chó sủa mấy tiếng, ai đó gọi con về ngủ, đoạn im.
Một lúc sau, có tiếng sào chống nước.
Một chiếc thuyền nan nhỏ đi ra từ chân cây đa, một bà cụ đứng chống sào. Bà cụ ghé sát mạn thuyền lớn, chẳng hỏi han, nhấc lên một cái rổ, giơ lên. Trong rổ là trứng vịt, đầy, mấy chục quả, trắng mờ trong bóng tối.
Người ở bến đứng gần nhất, cúi xuống đỡ lấy. Gã ngó Chủ công.
Chủ công đứng dậy, ra mạn. Người ngó bà cụ. Bà cụ không ngó người. Bà cụ ngó cái khối phủ vải giữa khoang, ngó một lúc, rồi cúi đầu.
– Bà cho thì ta nhận. – Chủ công nói. – Lấy cho bà một bao muối.
Một người áo chàm khiêng một bao muối nhỏ đặt xuống thuyền nan. Bà cụ ngó bao muối, ngó Chủ công. Bà không cảm ơn. Bà cũng chẳng hỏi ai là ai. Bà chống sào, quay về, chiếc thuyền nan lẩn vào bóng cây đa.
Lão ngồi ở đầu khoang, ngó mặt nước đen. Bà cụ đi rồi mà trên mặt nước còn mấy vòng sóng nhỏ từ mái sào lan ra, chậm, tới mạn thuyền thì tan. Lão nghĩ tới những người làng đã nấu cơm cho lính lúc lão còn trẻ. Họ cũng không hỏi. Người làng ven sông bao giờ cũng thế, thấy thuyền lớn đi qua thì biết có việc lớn, mà việc gì thì để người trên thuyền lo.
Ở mũi thuyền, người áo nâu đã ngủ, ngủ ngồi, đầu gục xuống ngực, ngáy khẽ, đều. Lão nghe tiếng ngáy ấy, thấy lạ. Người ấy ngủ được.
Ở lái, người áo xanh còn thức. Một ngọn đèn dầu nhỏ cháy cạnh ông, che bằng một tấm ván cho khỏi gió. Ông cầm bút, viết gì đó lên một tờ giấy đặt trên đùi. Viết được mấy dòng, ông dừng, đọc lại, rồi gấp tờ giấy lại, gấp làm tư, cất vào trong cuộn giấy. Ông thổi tắt đèn. Ông viết gì, lão không rõ, cũng chẳng gặng. Lão chỉ thấy, trong bóng tối, ông ngồi im rất lâu sau khi đèn đã tắt.
Lão ngồi giữa hai người ấy, một người ngủ, một người thức, và cái Trống phủ vải nằm ngay trước mặt lão.
Lão đã thấy nhiều người đứng cạnh một ông vua. Lão đã thấy họ thân nhau, rồi xa nhau, rồi có người phải bỏ đi vì cái xa ấy. Lão không biết hai người này đã có chuyện gì với nhau ở đời trước của họ. Lão chỉ thấy cái im lặng giữa họ không phải cái im của người giận. Là cái im của người đã nói hết rồi, mà chưa nói được câu cuối.
Khuya, trăng lên, đã khuyết một mép, sáng nhạt trên mặt sông. Ánh trăng rọi lên tấm vải phủ cái Trống, lên đôi vai người áo nâu đang ngủ gục, lên mái tóc bạc của người áo xanh vẫn ngồi im ở lái. Lão khép vạt áo trước ngực, sửa lại thế ngồi.
* * *
Ngày hai mươi mốt, trời hửng.
Nắng rọi xuống sông, nước đục mà lấp lánh. Thuyền đi qua nhiều làng hơn. Người ra bờ đông hơn. Có làng người ta đứng chật cả bờ đê.
Gần trưa, Chủ công hỏi người cầm lái đoàn đi bộ dọc bờ tới đâu rồi. Người cầm lái lắc đầu. Người dắt voi với con voi và mấy chục lính doanh đi đường bộ từ bến chân Ải, đi chậm, đường vòng qua đồi. Không ai biết họ đã tới đâu. Thuyền xuôi nước lớn, đã bỏ họ lại xa phía sau.
Chủ công gật, thôi không nói nữa.
Chiều, thuyền vào một khúc sông lão nhớ. Lão nhận ra một mỏm đất, một ngọn đồi trọc. Kinh không còn xa.
Chủ công đứng dậy khỏi bao gạo, ra mũi, đứng cạnh người cầm giáo dài. Người áo nâu đã thức, xích sang một bên nhường chỗ. Ba người đứng đó, ngó xuôi. Lão không đứng dậy. Lão ngồi yên ở đầu khoang. Lão không cần thấy kinh. Kinh có ở đó hay không, lão đều ngồi đây.
Người ở bến lấy cái rổ trứng vịt của bà cụ đêm qua ra, đếm, chia đều cho mỗi người một quả, luộc trên cái bếp đất nhỏ ở đuôi thuyền. Quả trứng nóng trong tay lão. Lão bóc chậm, ăn chậm, bóc được mảnh vỏ nào thì thả mảnh ấy xuống sông, ngó nó trôi.
Đêm hai mươi mốt, thuyền neo cách kinh nửa ngày nước, và dọc bờ phía dưới, lão thấy những đốm lửa nhỏ thắp lên từng đốm một, như có người ra đứng đợi từ trước.