Rạng mười chín, Nông Bách mở cửa phía Nam cho cái Trống đi ra, cũng cánh cửa ấy lão đã mở cho nó đi vào hôm hai mươi sáu tháng Hai.
Lão không cần ai đỡ. Lão rút then, đặt nó dựa vào chân tường, rồi chống gậy lùi sang một bên, nhường lối. Hai cánh cửa đã để mở mấy đêm nay, chỉ khép hờ cho khỏi gió, nên chẳng còn kêu kẽo kẹt như hồi tháng Hai. Bản lề mới rèn lại, đen bóng.
Trời còn xám. Phía Tây, trên đỉnh vách, trăng mười chín treo thấp, mờ, méo một bên như cái bánh bị cắn dở. Gió đêm vẫn thổi từ phía đèo xuống, lùa qua sân, qua vòm cửa, lạnh se. Lão thở ra một hơi, thấy hơi thở mình trắng mờ trước mặt rồi tan. Còn ít hôm nữa là sáng sớm cũng không còn thấy hơi thở.
Lão nhớ hôm cái Trống vào. Chiều hôm ấy, con voi quỳ ngoài bãi, người ta khiêng nó qua cửa này, chậm, từng bước, và cả Ải lặng như tờ. Hôm ấy lão đứng đúng chỗ này. Hôm ấy lão chưa biết cái thứ phủ vải kia là gì. Bây giờ lão biết, mà biết cũng không hơn được bao nhiêu.
* * *
Người Ải đã đứng dọc hai bên sân từ trước khi trời rạng.
Lính Ải già, lính Vũ Thành, hai mươi người áo chàm của người áo màu đất, mấy gã lính bếp còn đeo tạp dề. Họ đứng như sáng hôm mười sáu, khi người lạ mặt đeo kiếm theo vua lên dốc. Có điều sáng nay lặng hơn. Không ai cầm đuốc. Không ai ngó nhau. Họ ngó về phía gian đá sát vách Đông.
Từ gian đá, cái Trống ra.
Mười mấy người khiêng, áo chàm có, áo lính doanh có, chia hai bên hai cây đòn. Cái Trống nằm giữa, phủ tấm vải chàm buộc dây chéo. Người ta đi chậm, chân đặt xuống nền đá cùng một nhịp. Chẳng ai cất tiếng. Lão già làm nỏ đi bên cạnh, tay đặt lên mép vải, như sợ nó trượt, mà nó không trượt. Lão già ấy đã như thế từ lúc cái Trống lên Ải: đi cạnh nó, ngồi cạnh nó, quay lưng lại nó mà giữ.
Họ đi qua sân. Hai hàng người đứng dọc hai bên cúi đầu xuống khi cái Trống đi ngang, không ai bảo. Có một gã lính Vũ Thành trẻ, cái gã vẫn quét gian đá mỗi sáng, cúi thấp quá, mũ rơi xuống đất, gã không dám nhặt.
Lão đứng ở cửa, chống gậy, đợi.
Lão nghĩ tới những đêm cái Trống nằm trong gian đá. Lão chưa lần nào vào hẳn trong gian. Lão chỉ đứng ở ngoài, ngó lão già làm nỏ ngồi chắn ngang ngưỡng cửa, lưng quay vào trong. Có một đêm, cái đêm mà gần sáng thì người áo màu đất hiện ra, lão đứng ở góc sân, thấy cái ngưỡng ấy bỗng đỏ lên như có ai nhóm lửa bên trong. Lão không hỏi. Ở Ải lâu năm, lão hiểu có những đêm chẳng nên gặng điều gì.
Qua vòm cửa, ra bãi đất, con voi đã quỳ sẵn. Người dắt voi đứng ở đầu nó, một tay đặt lên vòi, miệng nói khẽ gì đó với nó, tiếng nói lẫn vào tiếng gió. Cái giá gỗ trên lưng voi đã buộc chắc từ tối qua, lót rơm, lót chăn. Mười mấy đôi vai nâng hai cây đòn lên cao, chồm người, đẩy cái Trống lên lưng con voi. Một tiếng gỗ chạm gỗ, khẽ. Người ta luồn dây, buộc, kéo thử, buộc lại. Lão già làm nỏ trèo lên một bên sườn voi, kiểm từng nút một, từng nút, rồi mới tụt xuống.
Người dắt voi vỗ vào vòi. Con voi đứng dậy, từng chân một, chậm, cái bành lắc lư rồi đứng yên. Cái Trống trên lưng nó, cao hơn đầu người, phủ kín, im.
Sau con voi, mấy người lính khiêng những bó gỗ buộc dây gai. Những thanh gỗ dài, nhẵn, chỗ nào cũng có lỗ, có rãnh. Lão biết đó là cái nỏ lớn ở góc nóc phía Tây. Hôm qua lão già làm nỏ với gã tiều phu leo lên tháo cả buổi. Tháo ra rồi thì chỉ còn là mấy bó gỗ, ai không biết thì tưởng củi.
* * *
Vua ra sau cùng.
Vua đi bộ, áo vải thường, như hôm vua lên. Đi qua vòm cửa, vua dừng lại ở bãi đất, chỗ bốn nấm đất.
Trên nấm đất mới đã có nhang mới, ba nén, cắm từ sáng sớm, đầu nhang còn đỏ. Người dưới bản lên cắm từ khi trời còn tối, lão nghe tiếng chân họ ở chân dốc. Vua không cắm thêm. Vua đứng trước bốn nấm đất một hơi thở, ngó lần lượt từng nấm, từ nấm cũ nhất tới nấm mới. Đoạn vua quay sang lão.
Lão chống gậy bước tới, cúi người xuống.
– Cửa này cứ để mở. Người dưới bản lên lúc nào thì lên. – Vua nói.
Lão cúi thấp hơn nữa. Lão không nói gì. Lão đã nói câu ấy với vua mấy lần rồi. Lần này lão chỉ cúi.
Vua đặt tay lên vai lão một cái, ngắn, rồi đi xuống dốc, theo con voi.
Lão đứng thẳng lên, ngó theo vua. Lúc ấy, từ trong đám người đi sau vua, người cầm giáo dài tách ra, quay lại, đi thẳng tới trước mặt lão.
Y cao, vai rộng, cây giáo dài dựng bên mình. Mấy hôm nay lão thấy y ít nói hơn cả. Y dừng trước lão, tay trái luồn vào vạt áo trước ngực, lấy ra một gói vải nhỏ, buộc túm, nặng trĩu một góc.
– Lão trượng, Đại vương gửi trả cái này, bảo lão trượng biết nó của bản nào. – Người cầm giáo dài nói.
Lão không hiểu ngay. Lão đưa tay ra nhận. Gói vải nặng hơn lão tưởng, nặng một cái nặng quen tay.
Lão đặt cây gậy dựa vào người, dùng cả hai tay mà mở nút. Ngón tay lão vụng, nút thắt chặt. Lão kéo được một mép vải ra, thấy một góc màu xám.
Lão nhận ra nó trước khi mở hẳn bàn tay: hòn đá lão nhặt ở chân kho dưới bản mùa thu năm ngoái, sáu hôm sau khi kho cháy.
Lão mở hẳn ra. Nó nằm trong lòng bàn tay lão. Bằng nắm tay, xám, một mặt nhẵn, một mặt còn vệt tro đen bám vào khe đá, không rửa được. Lão lật nó lại. Chỗ góc sứt nhỏ lão vẫn nhớ, vì hôm nhặt lão đã lấy ngón cái miết vào chỗ sứt ấy suốt đường lên dốc.
Lão nhớ cái hôm lão trao nó cho vua. Dưới bản, cạnh cái kho mới dựng trên nền cũ, lão chìa ra bằng hai tay, không nói nó là gì. Vua cầm, cất đi. Từ hôm ấy lão không thấy nó nữa. Lão chưa bao giờ hỏi vua đã để nó ở đâu, làm gì với nó.
Giờ nó về. Nguyên vẹn. Không khác gì.
Lão ngẩng lên ngó người cầm giáo dài. Y không giải thích. Y cũng không biết nó đã ở đâu, lão đoán thế, từ cái cách y ngó hòn đá như ngó một hòn đá.
– Đại vương bảo thế. – Y nói thêm, ngắn. – Hai hôm nay lão trượng chẳng lúc nào rảnh tay, nên mạt tướng đợi tới lúc cái Trống ra cửa.
Lão gật. Lão gói hòn đá lại, chậm.
Lão muốn hỏi Đại vương là ai mà biết hòn đá của bản nào. Ông tướng già ấy mới tới có mấy hôm. Lão chưa nói với ông được mười câu. Lão đoán người ta đã kể. Hoặc ông nhìn ra. Có những người cầm hòn đá lên là biết nó từ đâu tới, như người nông dân bốc nắm đất lên là biết ruộng ấy cấy được lúa gì. Lão không hỏi. Người cầm giáo dài đã đi xa.
Y chào lão một cái, rồi quay đi, rảo bước đuổi theo đoàn người đang xuống dốc.
* * *
Lão ra đầu con dốc đứng ngó.
Chân trái lão không xuống được tới bến. Lão biết thế. Lên xuống con dốc này một lượt là tối về chân sưng, nằm không ngủ được. Lão đứng ở đây thôi.
Đoàn người đi xuống, chậm. Con voi đi đầu, cái Trống trên lưng nó nhấp nhô theo bước. Người dắt voi đi bên cạnh đầu voi. Lão già làm nỏ đi sát sườn voi. Kế đó là mấy chục người áo chàm, lính khiêng những bó gỗ. Sau nữa là người áo nâu, bên cạnh người từng giữ bến mà vai còn quấn một dải vải. Người áo xanh, tay cầm cuộn giấy, lão chưa thấy ông lúc nào không cầm. Người đo ruộng. Gã tiều phu, cái búa giắt lưng. Người cầm giáo dài, đuổi kịp, đi cuối cùng, ngay sau vua.
Ông tướng già và người lặn sông đã xuống bến từ trước khi trời rạng. Lão nghe tiếng chèo khua nước từ dưới sông vọng lên lúc lão vừa ra mở cửa, xa, đều, nhỏ dần về phía xuôi. Họ đi trước.
Gió vẫn thổi từ phía đèo xuống, lùa qua lưng lão, xuôi theo con dốc, như đẩy đoàn người đi cho nhanh. Phải gần trưa nó mới đổi chiều.
Lão quay đầu ngó lên.
Trên mép Nam nóc cổng, người áo màu đất đứng một mình ngó theo cái Trống xuống dốc, và lão không thấy ông giơ tay lên lần nào.
Ông không động, dải vải trắng quấn ở vai trái phần phật trong gió. Ông đứng đó cho tới khi con voi đi khuất sau hàng tre đầu bản. Ông vẫn đứng.
Lão ngó người ấy. Lão nghĩ: từ hôm nay, cái cổng này là của người ấy. Lão đã giữ nó ba mươi năm. Giờ có người giữ nó với lão. Lão không biết nên vui hay không. Lão đứng thêm một lúc, rồi quay vào.
* * *
Ải vắng hẳn đi một nửa.
Lão chống gậy đi một vòng sân. Không vội. Lão muốn nhìn.
Dãy bếp chỉ còn một nồi đang nấu. Mấy cái nồi kia đã úp lên giá, sạch, khô. Gã lính trẻ thổi bếp ngồi trước cái nồi còn lại, quạt lửa, mặt không vui không buồn.
Lão ghé vào gian đá. Trong gian trống trơn. Cái bệ gỗ lim còn đó, chân bệ in một vòng sẫm, chỗ cái Trống nằm mấy tuần nay. Ngọn đèn nhỏ đã tắt. Gã lính Vũ Thành trẻ đánh rơi mũ lúc sáng giờ đang cầm chổi quét gian, quét chậm, quét cả những chỗ không có bụi. Thấy lão, gã dừng tay, đứng dẹp vào vách.
– Quét đi. – Lão nói.
Gã quét tiếp. Lão đứng ở ngưỡng ngó gã quét một lúc. Cái chổi lướt qua lướt lại trên nền đá đã sạch, đều tay, như gã sợ dừng lại thì phải nghĩ tới chuyện gian này từ nay không còn ai để canh. Lão không bảo gã thôi. Lão quay đi.
Lão đi lên bậc, lên mặt tường, chậm, từng bậc. Tới góc nóc phía Tây, lão dừng. Chỗ cái nỏ lớn nằm mấy tuần nay giờ chỉ còn mặt đá trơn. Trên đá có bốn cái lỗ đục sâu, chỗ người ta đóng chốt giữ giá nỏ. Bốn cái lỗ, đen, đáy còn đọng chút nước mưa cũ. Lão ngó bốn cái lỗ ấy một lúc lâu.
Người khổng lồ ngồi ở mép Bắc nóc như những ngày trước, cánh tay gãy đeo trên dây quàng cổ, mắt để ra đồng trống. Y không quay lại khi lão đi ngang. Lão cũng không gọi.
Ở hiên trại bên Đông, Diêu Cửu ngồi khâu lại cái vai áo rách, mũi kim thoăn thoắt. Gã ngẩng lên thấy lão, định đứng dậy, lão xua tay. Gã cúi xuống vá tiếp.
Viên phó trấn thủ Lê Mẫn đứng ở chân vòm cửa lớn, nói chuyện với mấy lính Ải về chuyện xếp lại lượt canh. Lão nghe được mấy câu. Bớt người thì bớt phiên. Lão để y lo.
Lão xuống bậc, đi ra cửa phía Nam.
* * *
Quá trưa, lão ra bãi đất ngồi.
Lão ngồi xuống cạnh nấm đất mới, trên một hòn đá to người ta lăn tới làm ghế từ hôm chôn. Chân trái duỗi ra, cây gậy dựng bên cạnh. Gió từ sông lên, ấm. Mấy nén nhang người bản cắm sáng nay đã tàn hết, chỉ còn chân.
Lão nói mấy câu với người nằm dưới ấy.
Lão không nói to. Lão nói rằng cái Trống đi rồi. Rằng người áo màu đất ở lại giữ cổng. Rằng dưới bản người ta đang dựng lại đền, mấy cây cột đã đứng. Rằng lão vừa nhận lại một hòn đá. Lão không biết người nằm dưới ấy có nghe không. Lão nói như người ta nói với một người bạn già đang ngủ trưa, không cần người ấy dậy.
Lão sờ lên ngực áo. Gói vải còn đó, nằm đó, nặng.
Lão nghĩ tới cái kho dưới bản. Mùa thu năm ngoái, người bản tự tay đốt nó, đốt cả thóc giống, cho bên kia khỏi có gì mà ăn. Lão đứng xem lửa cháy. Sáu hôm sau lửa nguội, lão xuống bới tro, nhặt lên hòn đá này ở chân cột kho, chẳng vì cái gì, chỉ vì thấy nó nằm đó. Giờ người bản đang dựng đền mới, không xa chỗ cái kho cũ.
Lão biết hòn đá nên về đâu.
Người bản dựng đền mới ở đúng chỗ cũ, giữa bản, dưới chân đồi. Chân cột nào cũng phải có một hòn đá kê, cho gỗ khỏi ngấm nước mà mục. Người ta sẽ đi nhặt đá ở suối, đá ở chân đồi. Lão nghĩ, có một hòn đá đã nằm dưới chân một cái kho của bản, đã cùng bản ấy chịu lửa, thì nên nằm dưới chân cột đền của bản ấy. Lão không nghĩ hòn đá làm được gì. Một hòn đá thì làm được gì. Lão chỉ nghĩ nó nên về chỗ ấy.
Mà không phải hôm nay. Hôm nay cột đền mới dựng được mấy cây. Chưa có mái, chưa có chân cột kê đá. Lão xuống bây giờ thì cũng chỉ đứng đó cầm hòn đá trong tay, không biết đặt vào đâu.
Chiều ấy, lão bọc hòn đá vào một mảnh vải sạch, cất trong ngực áo, và dặn gã lính gác rằng hôm nào người bản dựng xong cột đền thì lão tự xuống.