Sáng mười bảy, Phạm Ngũ Lão theo Đại vương xuống bến, đi sau một bước như những năm trước, và lần này hai tay y không phải cầm gì.
Y quen cái bước ấy. Ngày trước, những năm đi sau người ấy, y luôn có thứ gì trong tay: cây giáo, bó đuốc, cái túi đựng giấy tờ, có khi chỉ là chiếc nón của người ấy cởi ra đưa cho y cầm. Hôm nay không có gì. Hai bàn tay y buông thõng hai bên người, thấy lạ. Y nắm lại, rồi lại buông.
Gió nồm thổi ngược lên con dốc, ấm, ẩm, đẩy vạt áo hai người ra sau. Trời trong. Nắng sớm rải xuống mấy mái gianh dưới bản. Có tiếng gà, tiếng trẻ con gọi nhau. Có một bà già đứng trong ngõ, tay cầm nắm rơm, thấy hai người đi qua thì dừng tay, khom người một cái, không nói gì. Người ấy gật lại.
Đi được nửa dốc, người ấy hỏi y về vua.
– Vua là người thế nào? – Ông hỏi.
Y nghĩ một lúc mới đáp. Y không quen nói về vua sau lưng vua.
– Bẩm, bệ hạ không đánh. – Y nói. – Bệ hạ có võ mà không cầm binh khí ra trận. Bệ hạ ngồi trên nóc cổng, ngó. Có hôm bệ hạ xuống ngồi xổm giữa lính bên kia bị bắt mà hỏi chuyện như người cùng làng. Người bên kia bỏ trại sang, bệ hạ cho ăn. Quân bên kia rút, bệ hạ không đuổi.
– Không đuổi. – Ông nhắc lại.
– Bẩm, không đuổi. Tới cột đá trên đèo thì dừng.
Người ấy đi thêm mấy bước, không nói. Y không biết ông nghĩ gì. Ngày trước y cũng ít khi biết. Ông chỉ hỏi thêm một câu, ngắn, là vua đã bao giờ khóc trước mặt lính chưa. Y bảo chưa. Ông gật, như thế là đủ.
Qua hàng tre, bãi cát mở ra trước mặt.
Ở mép nước, chiếc thuyền lương nằm sát bờ, dây buộc căng, mũi hướng ra giữa dòng. Người lặn sông đã đứng dậy ở mũi từ lúc trông thấy hai người trên đường đất. Cái khăn của y vẫn buộc ở khuyên sắt đầu mũi, gói tròn một cục nhỏ. Trên bãi, người dắt voi ngồi xếp bằng, cây côn ngang đùi. Con voi đứng dưới sông, nước ngập tới bụng, cái vòi khua khua trên mặt nước như người nghịch nước.
Người ấy đi thẳng xuống mép nước. Ông không lên thuyền. Ông ngồi xuống mạn, chỗ mạn thuyền thấp nhất, một chân thõng ra ngoài, giày đã cởi để trên cát.
Người lặn sông ngồi xuống tấm ván mũi, quay về phía ông. Y đứng ở đầu bãi, không ngồi.
Trước khi hỏi sông, người ấy hỏi thuyền. Gã lặn sông đáp từng câu: thuyền chở lương, đáy bằng, nhẹ, mười hai mái chèo, chở được ba chục người hay trăm bao gạo; xuôi về kinh nước này thì ba ngày, ngược thì gấp đôi; mạn bên phải có một chỗ ván đã thay hồi mùa thu, chưa ăn sơn. Ông lần tay dọc mạn, tới chỗ ván mới thì dừng, gõ hai cái, nghe tiếng gỗ, rồi thôi.
– Nước sông mấy hôm nay thế nào? – Ông hỏi.
– Bẩm Đại vương, nước đầu nguồn về. – Người lặn sông nói. – Đục hơn mấy hôm trước, lên dần. Sáng nay tiểu nhân đo ở cây mốc gỗ lim kia, cao hơn hôm rằm một gang tay.
Y ngó theo tay người lặn sông. Cây mốc gỗ lim cắm ở mép nước, đen bóng, có mấy vạch khắc nông chi chít. Nước đục ngầu, màu đất, sủi bọt quanh chân.
– Ở đây nước có lên xuống theo ngày không? – Ông hỏi.
– Bẩm không. Ở đây xa biển lắm. Nước chỉ chảy một chiều. Phải xuôi xuống mãi dưới kia, quá kinh, quá mấy cái châu dưới xuôi, nước mới bắt đầu lên xuống theo ngày.
Người ấy gật. Ông ngó xuôi dòng, chỗ con sông uốn qua chân núi rồi khuất.
– Con sông này ra tới biển thì có mấy cửa? – Đại vương hỏi.
– Bẩm Đại vương, hai cửa. Cửa phía Tây hẹp, có trạm thuế cũ. Cửa phía Đông rộng, nước triều lên xuống mạnh, người dưới ấy gọi là Bạch Giang. – Yết Kiêu nói.
Y thấy người ấy lặng đi.
Không động. Mặt ông vẫn thế. Chỉ có đôi mắt nheo lại hơn, như người ngó vào nắng, mà nắng thì ở sau lưng ông. Ông ngồi trên mạn thuyền, chân thõng trong nước đục, ngó xuôi về phía khúc sông khuất, lâu, rất lâu, như không còn nghe thấy tiếng con voi khua nước, tiếng gà dưới bản.
Y biết vì sao. Y không nói.
Y đã đứng trên một bờ sông như thế, một tháng Ba, sau lưng người ấy, khi nước triều rút xuống và mặt sông lộ ra những thứ người ta đã chôn dưới đó từ trước. Y nhớ cái bùn đặc quánh, cái mùi nước lợ, tiếng hò reo ở hai bờ. Y nhớ người ấy đứng im giữa tiếng hò reo, không reo.
Người lặn sông cũng im. Y đoán gã cũng nhớ. Gã đã ở dưới nước hôm ấy.
Một hồi, ông lên tiếng lại, giọng bình thường.
– Hai bên bờ cửa ấy là gì? Bãi bùn hay bãi cát?
– Bẩm, bùn. Bùn lầy, rộng, lúc nước ròng thì lộ ra cả một vạt lớn. – Người lặn sông nói. – Tiểu nhân đã xuống đó một lần hồi tháng Chạp, sau việc ở Hạc Khẩu. Lạch sâu chạy sát bờ phía Bắc, chỗ có mấy cái đồi thấp.
– Ven sông mọc cây gì?
– Bẩm, sú, vẹt, đước, mọc dày tới mép nước. Lên đồi thì có lim, có sến.
Ông gật, từng câu một, ghi vào chỗ nào đó trong đầu. Ông hỏi thêm: nước ròng tới đâu, mấy ngày một lần con nước lớn, dân ven cửa sống bằng gì. Người lặn sông đáp được cái biết, cái chưa biết thì nói thật là chưa biết. Y đứng nghe, không chen vào. Những câu hỏi ấy y đã nghe người ấy hỏi, ở những bờ sông khác, với những người lái thuyền khác. Lần nào cũng thứ tự ấy. Lần nào cũng chậm như thế.
* * *
Mặt trời lên cao, nắng đổ xuống bãi cát, nóng dần.
Một lúc, người ấy đứng dậy, xắn quần, lội xuống. Nước lên tới gối, tới đùi. Ông lội ra chỗ lạch sâu, dừng ở mép, nơi nước bắt đầu xiết, đứng im, hai tay buông, để dòng nước đẩy vào chân. Ông ngó xuống mặt nước, như nghe nó.
– Yết Kiêu. – Ông gọi, không quay lại. – Chỗ này sâu bao nhiêu?
Người lặn sông không đáp. Gã cởi áo ngoài, đứng dậy trên tấm ván mũi, nhún một cái, lao xuống, gần như không bắn nước. Mặt sông khép lại. Y đứng trên bãi, đếm thầm. Mười. Hai mươi. Bốn mươi. Người dắt voi đứng bật dậy. Người ấy vẫn đứng dưới nước, không động. Sáu mươi. Mặt nước vỡ ra cách mũi thuyền mấy sải, đầu người lặn sông nhô lên, tóc dán xuống trán.
– Bẩm, sâu quá đầu hai người. – Gã nói, thở chưa gấp. – Đáy cát, có mấy chỗ đá. Nước dưới đáy chảy mạnh hơn trên mặt.
Người ấy gật, lội vào. Ông không khen. Ngày trước ông cũng chưa bao giờ khen gã ở dưới nước. Y biết ông không khen vì gã ở dưới nước là việc của gã, như cá.
Ông thôi hỏi về sông. Ông ngó lên khuyên sắt ở đầu mũi thuyền, chỗ cái khăn buộc.
– Cái gì trong ấy? – Ông hỏi.
Người lặn sông ngó cái khăn, rồi ngó ông. Gã đứng dậy, cởi nút khăn, mở ra trên tấm ván, cạnh đầu gối ông.
Hai thứ nằm trong khăn. Một hòn đá bằng nắm tay, xám. Một mảnh gỗ mỏng, dài chừng một ngón tay, sẫm màu.
– Bẩm, đêm rằm, hai thứ này nằm trên ván, chỗ Đại vương đứng. – Gã nói. – Tiểu nhân không biết làm gì với chúng, nên buộc lại đó.
Người ấy nhặt hòn đá lên trước. Ông lật nó trong lòng bàn tay. Một mặt đá nhẵn, một mặt có vệt đen, cáu, như tro bám đã lâu không rửa được. Ông đưa lên mũi ngửi, rồi đặt xuống. Đoạn ông nhặt mảnh gỗ. Gỗ mỏng, nhẹ, một mặt bóng lên như chỗ tay người vuốt đã nhiều đời. Ông miết ngón cái lên mặt bóng ấy, chậm.
– Đá này nằm dưới một đống thóc cháy. Mùi ấy ta biết. – Ông nói. – Gỗ này là lim, mòn tay mấy đời người. Ta từng đứng hầu cạnh một cái ngai mòn tay như thế.
Y không biết những thứ ấy từ đâu ra. Y chỉ biết đêm rằm vua cầm chúng trong tay đi xuống. Người lặn sông cũng không biết. Gã ngồi im.
Người ấy cầm hai thứ ấy, mỗi tay một thứ, ngồi một lúc. Ông không nói chúng là gì. Ông không hỏi chúng đã làm gì. Ông chỉ ngó chúng, như người ngó hai đứa trẻ lạc nhà.
– Đá của bản nào thì trả về bản ấy. Gỗ của nhà vua thì trả về nhà vua. – Đại vương nói.
Ông chìa hòn đá về phía y.
Y bước tới, xòe tay ra nhận.
Hòn đá nằm trong lòng bàn tay y, nguội, xám, một mặt còn vệt tro, và y không thấy nó khác gì những hòn đá dưới chân mình.
– Ngũ Lão. – Ông nói. – Mang lên cho ông già giữ cổng. Ông ấy biết đá này của bản nào. Để ông ấy trả.
– Mạt tướng mang. – Y nói.
Y gói hòn đá vào vạt áo trước ngực, thắt lại. Nó nằm đó, nặng một chút trên ngực, như một nắm đất. Y nghĩ tới lão trấn thủ, cái chân trái kéo lê, cái gậy, ba mươi năm trên cổng. Y nghĩ lão sẽ cầm hòn đá này lên mà biết ngay nó ở đâu ra, như người làng nhặt được hòn gạch vỡ thì biết ngay của nhà nào. Người lặn sông nhận lại mảnh gỗ, gói vào cái khăn, buộc lại lên khuyên sắt như cũ.
– Cái này, tiểu nhân đợi dâng bệ hạ. – Gã nói.
Người ấy gật.
* * *
Gần trưa, mười người thủy binh từ dưới bản xuống, gánh cơm và một vò nước. Họ là người gã lặn sông dẫn từ kinh lên, đã ở dưới bản từ hôm dân về. Tới đầu bãi, họ thấy người ngồi trên mạn thuyền thì khựng lại, đặt gánh xuống. Đêm rằm, họ ngủ ở bản, không ai thấy ánh cam dưới bến, chỉ nghe người ta kể lại sáng hôm sau. Họ đứng thành một hàng lệch trên cát, lúng túng, không biết nên làm gì.
Người lặn sông bảo họ một câu, ngắn. Cả mười người quỳ xuống trên cát, cùng lúc, lộn xộn, có người quỳ hai gối, có người một gối. Người ấy nhìn họ, nhìn lâu từng người, kiểu người cầm quân xem mặt lính mới tới đồn. Đoạn ông bảo họ đứng dậy, ăn cơm đi. Họ đứng dậy, mà cả bữa trưa ấy không ai dám ngồi quay lưng về phía mũi thuyền.
Quá trưa, người ấy rời thuyền, đi dọc bãi cát tới chỗ con voi.
Người dắt voi đứng dậy. Gã to hơn ông nhiều, đứng cạnh ông thì như cái cây đứng cạnh hòn đá, mà gã cúi đầu xuống, cúi thấp, thấp hơn cả lúc gã ngồi.
Con voi đã lên bờ. Nó đứng trên cát, ướt, hai tai quạt chậm. Ông đi tới trước mặt nó, đưa tay lên vỗ vào cái vòi. Một cái, hai cái. Con voi cuộn vòi lại, rồi duỗi ra, chạm khẽ vào vai ông, hơi nước còn mát.
– Nó tên gì? – Ông hỏi.
– Bẩm, gọi là Mộc. – Dã Tượng nói. – Tên ấy của người nuôi nó trước, tiểu nhân giữ lại. Nó theo bệ hạ từ mùa xuân năm ngoái.
– Đêm rằm nó quỳ. – Ông nói.
– Bẩm, nó tự quỳ. Tiểu nhân không bảo. – Gã nói, và gã ngó con voi, mắt mở to như chính gã cũng chưa hết lạ. – Từ hôm ấy, nó ngủ quay đầu ra sông.
Ông không nói gì nữa. Ông đi tới chỗ bờ tre sát mép bãi, bẻ một khúc tre khô dài chừng một sải tay, lôi ra khỏi bụi. Ông đi ra mép nước, chỗ dòng chảy mạnh nhất, nơi lạch sâu chạy sát bãi. Ông thả khúc tre xuống nước.
Khúc tre nổi, xoay một vòng, rồi đi. Đi nhanh hơn y tưởng. Nó trôi qua mũi thuyền, qua cây mốc gỗ lim, ra giữa dòng, nhỏ dần.
Ông đứng ngó nó trôi. Ông không đếm ra miệng, mà y thấy môi ông mấp máy, như người đếm nhịp. Ông nhìn khúc tre, rồi nhìn một cái gò đất ở bờ bên kia, rồi lại nhìn khúc tre. Lúc khúc tre ngang tới cái gò ấy, môi ông thôi mấp máy.
Ông không nói ông đo cái gì. Y biết ông đo cái gì.
Người dắt voi đứng sau lưng y, ngó theo, miệng hơi há. Người lặn sông ngồi trên mũi thuyền, không ngó khúc tre. Gã ngó người ấy.
Người dắt voi đã nhóm một bếp nhỏ trên cát từ lúc nào. Gã nướng mấy con cá gã bắt ở chỗ nước quẩn ven bãi, xiên bằng nan tre vót, cắm quanh đống lửa. Gã đưa con to nhất cho người ấy trước, hai tay. Người ấy nhận, ngồi xuống cát, ăn bằng tay, nhè xương ra lòng bàn tay rồi vứt xuống nước. Người lặn sông lội vào, ngồi xuống cạnh. Y cũng ngồi. Bốn người ăn, im lặng, nghe lửa tí tách và tiếng con voi giật cỏ.
Ăn xong, người dắt voi lau tay vào ống quần, ngó xuống đất, nói nhỏ:
– Tiểu nhân đã hỏi mãi một câu, hỏi người lặn sông, hỏi bệ hạ, hỏi cả con dốc.
– Ta nghe rồi. – Người ấy nói.
Gã không hỏi ông nghe ở đâu, nghe từ bao giờ. Gã chỉ gật đầu, ngồi im, hai tay úp trên gối, vai chùng xuống, tựa hồ vừa đặt được xuống một gánh mang đã lâu.
Chiều xuống. Ở chỗ này núi cao, mặt trời khuất sớm. Bóng vách Tây đổ dài qua mặt sông, qua bãi cát, mát dần. Gió nồm thôi. Mặt nước đục dần sẫm lại.
Lúc mặt trời khuất sau vách Tây, Đại vương vẫn ngó theo khúc tre đã trôi khỏi tầm mắt, và bảo Yết Kiêu rằng ông muốn theo con nước này xuống tận cái cửa ấy.