Rạng mười ba, hắn rời Ải đi lên cột mốc, đi bộ, với người cầm giáo dài và mấy người lính Ải, không cờ, không kèn.
Lúc cửa lớn mở, trời còn xám. Gió lạnh từ phía đèo thổi xuống, lùa qua vòm cổng. Hai người lính Ải đẩy cánh cửa, then cài lại sau lưng họ. Lão trấn thủ chống gậy dưới vòm, hỏi có mang gạo theo cho người trên ấy không. Hắn bảo không. Đêm mười, lúc đi theo bên kia, người trên ấy đã xin gạo đủ ba ngày. Hôm nay là ngày thứ ba. Gạo ấy tính tới chiều nay là vừa hết, và tối nay họ sẽ có cơm ở Ải.
Hắn xuống con dốc trước cổng.
Đồng trống buổi sớm vắng tanh. Cỏ ướt, lạnh, thấm qua giày. Những dãy lều bên kia bỏ lại vẫn đứng đó, xiêu vẹo, có cái đã sụp một góc, vải lều bạc màu đập phành phạch trong gió. Ở chỗ đáng lẽ là mấy cái thang, chỉ còn hai cái nằm nguyên. Mấy cái kia người Ải đã kéo về, chẻ ra làm củi, chẻ được non nửa thì bỏ đó, những thanh gỗ chẻ dở chất thành đống bên đường. Mấy hôm trước còn có tiếng sủa vọng qua đồng lúc nửa đêm. Sáng nay không còn con nào. Chúng theo người bên kia về, hoặc đi đâu đó, hắn không biết.
Hắn đi qua giữa đồng, qua chỗ cỏ rạp thành một vạt tròn hôm mùng mười, giờ cỏ đã đứng lên quá nửa.
Ở mép đồng phía Tây, sát chân đồi, có mấy nấm đất.
Hắn dừng lại.
Nấm đất thấp, đắp vội, không đều. Không nhang. Không một que cắm. Có nấm đã bị mưa làm sụt một bên. Người bên kia chôn người của họ ở đó, những người ngã dưới chân cổng những hôm đầu, chôn trước khi đi. Hắn không biết bao nhiêu nấm. Hắn không đếm.
Một người lính Ải đi sau hắn bước lên, hỏi có cần cho người ra san phẳng chỗ ấy không, để mai kia dân dắt trâu qua cho khỏi vướng.
– Để đấy. – Hắn nói.
Người lính lùi lại. Hắn đi tiếp.
* * *
Con đường đá bắt đầu ở cuối đồng, chỗ chân đồi đổ dốc. Đường hẹp, đá lổn nhổn, mỗi khúc quanh lại cao thêm một tầng. Càng lên thì cỏ càng thưa, cây càng thấp, gió càng mạnh. Gió thổi ngược xuống mặt hắn, lạnh, mang mùi đá, mùi lá thông.
Người cầm giáo dài đi trước hắn ba bước. Y đi đều, không vội, thỉnh thoảng dừng lại ở một khúc quanh, chờ hắn lên tới mới đi tiếp. Y không quay lại nhìn hắn lúc chờ. Y nhìn lên con đường trước mặt.
Sáng nay lúc ra cửa, hắn thấy y vung cây giáo lên vai phải, gọn, không nhăn mặt. Chỗ vai áo rách đã có người khâu lại. Hôm qua bên nấm đất, dưới bàn tay hắn, cái vết sượt ấy khép lại. Y không nói gì về chuyện ấy. Y chỉ đi trước hắn ba bước, như thể việc của y từ giờ là đi trước hắn ba bước trên mọi con đường dốc.
Có một khúc đường lở. Mép ngoài sụt xuống vực một quãng, đất đá chỗ sụt còn tươi, chỉ còn một rẻo đá sát vách, rộng chừng hai bàn chân. Người cầm giáo dài qua trước, cây giáo cầm ngang, lưng ép vào vách. Qua rồi y đứng lại ở đầu bên kia, đưa cán giáo ra. Hắn không nắm. Hắn áp bàn tay trái vào vách đá lạnh, bước từng bước, chậm. Hắn qua được. Lúc đặt chân xuống chỗ đường liền, hắn nghe hơi thở mình nặng hơn hắn tưởng.
Hắn nghĩ tới bên kia, đêm mười, kéo nhau lên chính con đường này, hàng nghìn người, ngựa, xe, trong bóng tối. Chỗ này sụt có lẽ từ đêm ấy, dưới bánh xe, vó ngựa. Lúc nó sụt có ai đứng trên hay không, hắn chẳng rõ.
Mặt trời lên cao. Nắng chiếu xuống sườn núi, ấm trên lưng, mà gió thì vẫn lạnh. Lưng chừng dốc, hắn vượt qua đám hàng binh. Đêm qua họ ngủ trong mấy hốc đá ven đường, giờ mới lục tục đứng dậy. Thấy hắn, họ dạt vào sát vách, cúi đầu, để hắn đi qua. Hắn không dừng.
Gần trưa, hắn lên tới đỉnh.
Cột mốc ở chỗ cao nhất của con đường, chỗ đường đá thôi lên mà bắt đầu đổ sang phía kia. Một cột đá vuông, cao ngang ngực hắn. Quanh nó là mấy tảng đá lớn, nằm như những con trâu già nằm nghỉ.
Hai mươi người áo chàm đã thấy hắn từ dưới khúc quanh cuối. Họ đứng dậy, từng người, giáo trong tay, dàn ra hai bên con đường. Không ai nói. Gió thổi những tà áo chàm bay về một phía.
Người áo màu đất ngồi tựa lưng vào một tảng đá, sát chân cái cột. Ông đứng dậy chậm hơn những người kia một chút. Vai trái ông buộc một dải vải trắng ngoài lớp giáp da, buộc chặt, đã ngả màu.
Hắn đi qua hàng người áo chàm, tới trước cột đá.
Hắn đặt tay lên mặt cột mốc phía bên này, và những nét chữ dưới tay hắn đã mòn tới mức chỉ còn là những chỗ lõm nông.
Đá lạnh, nhám, đọng hơi gió. Hắn để bàn tay ở đó, đầu ngón tay dò qua từng chỗ lõm. Có một nét dài đi từ trên xuống. Có một nét ngang ngắn. Có một chỗ lõm tròn như một cái chấm. Hắn không đọc được chữ gì. Người khắc nó lên đã khắc từ bao giờ, hắn không biết. Lão trấn thủ cũng không biết. Lão chỉ biết cái cột ấy đứng đó từ trước lão, từ trước người giữ Ải trước lão.
Hắn đi vòng sang mặt bên kia. Mặt ấy cũng mòn. Hắn không đặt tay lên.
Hắn quay người về phía Nam.
Từ chỗ này, trông xuống được cả con đường hắn vừa đi. Sườn núi, những khúc quanh, cái đồng trống nhỏ lại thành một vạt xanh xám, và ở cuối vạt ấy, giữa hai vách núi, cái cổng. Từ trên cao thế này, nó bé tới mức hắn phải nheo mắt mới thấy được vòm cửa. Mười mấy ngày qua, hàng nghìn người đã đứng dưới chân cái cổng bé tí ấy.
Hắn quay về phía Bắc.
Núi. Núi nối núi, lớp này sau lớp kia, càng xa càng nhạt, nhòa dần vào trời, không thấy chỗ nào hết.
Người cầm giáo dài dẫn hắn tới khe giữa hai tảng đá lớn, chỗ mấy người lính canh đèo ngày trước vẫn ngồi. Hắn cúi xuống, ghé mắt qua khe.
Sườn bên kia đổ xuống dốc hơn sườn bên này. Con đường đá ngoằn ngoèo bám sườn núi đi xuống, mất hút sau một khúc quanh, hiện ra ở khúc dưới, rồi lại mất. Xa dưới kia, ở chỗ thung lũng mở ra, có một làn khói bốc lên, mảnh, xám, đứng thẳng trong chỗ không có gió. Một trạm quân, có lẽ, hoặc một cái xóm. Ngoài làn khói ấy, cả con đường không một bóng người, không một đốm lửa, không một lá cờ.
Bên kia chưa đứng lại.
Hắn rời mắt khỏi khe đá. Người áo màu đất đã ở ngay sau hắn, lặng lẽ.
– Bẩm bệ hạ, cho thần qua bên kia. Họ chưa kịp đứng lại, thần đánh tới Vọng Nam. – Lý Thường Kiệt nói.
Ông nói không to. Giọng ông bình thường, như người hỏi xin một việc đã nghĩ kỹ từ lâu. Ông không chỉ tay về phía khe đá. Ông đứng thẳng, hai tay buông, dải vải trắng trên vai trái bay một mép trong gió.
Hắn không đáp ngay.
Hắn nhìn ông. Ông ngồi ở chỗ này đã ba ngày. Ba ngày ông ngó xuống con đường bên kia, ngó những đốm đuốc cuối cùng của bên kia khuất dưới thung lũng, ngó làn khói kia mỗi sáng bốc lên. Ba ngày ấy ông không ngồi không. Hắn đọc được thế trong mắt ông.
Ông đánh tới được. Hắn tin thế. Người này đã đánh tới được những chỗ xa hơn, trong một đời khác. Bên kia đang rã, đang về, quân lính còn mải nghĩ tới nhà. Ông đi xuống với hai mươi người, đi nhanh, đi đêm, đánh vào chỗ họ chưa dựng lại được hàng rào. Có khi ông lấy được cả cái trấn dưới kia.
Đánh xong thì sao.
Ông đi thì chỉ có hai mươi người này theo. Cả Ải gộp lại, người áo chàm, lính doanh, lính Ải, chưa bằng một cánh quân bên kia. Vận nước vừa mới ngóc đầu lên sau một tháng nằm sát đất. Kinh vừa mới yên lại. Cái kho của hắn mỗi ngày ra nhiều hơn vào, nuôi những người hắn đã có còn chưa xong, không nuôi thêm ai được nữa. Đánh xuống bên kia, ông thắng một trận thì bên kia gửi xuống hai trận. Đất bên ấy lớn hơn đất này nhiều lắm. Họ thua ở đây một lần, họ còn đủ chỗ để thua thêm nhiều lần.
Và dưới kia không phải đất của hắn. Người dưới ấy sống ở dưới ấy, ruộng ở dưới ấy, mồ mả ở dưới ấy. Hắn giữ cái cổng vì cái cổng là cửa nhà. Ra khỏi cửa nhà mà đánh sang nhà người, thì hắn không còn là người giữ cửa nữa.
Hắn nghĩ những điều ấy lâu hơn hắn muốn, trong khi ông đứng chờ.
– Không. Ta dừng ở đây. – Hắn nói.
Ông không nói ngay. Ông nhìn hắn. Đôi mắt sâu, đuôi mắt hằn nếp ấy không giận, không tiếc. Ông nhìn lâu, rồi thôi, như người đã nghe đúng câu mình đoán.
Đoạn ông cúi đầu.
– Thần chịu. Lần sau, xin bệ hạ để thần đi trước. – Lý Thường Kiệt nói.
Hắn gật.
Lần sau. Ông nói như người biết chắc sẽ có lần sau. Hắn cũng biết thế.
Ông quay lại khe đá, cúi xuống ngó qua một lần nữa, đoạn đứng thẳng lên.
– Làn khói kia, ba sáng nay mỗi sáng mỏng hơn một ít. – Ông nói. – Người ở đó đang dọn đi.
Hắn gật. Hắn không hỏi họ dọn đi đâu. Ông cũng thôi. Hai người cùng biết một điều mà không cần nói ra: bên kia đang lùi xa thêm, và càng lùi xa thì lần sau càng phải đi xa.
* * *
Một người lính Ải mở túi gạo rang, chia mỗi người một nắm. Hắn nhận phần mình, ngồi xuống, tựa lưng vào cột mốc.
Đá sau lưng hắn lạnh, cứng. Gió trên đỉnh thổi mạnh, thổi qua mấy tảng đá, rít lên khe khẽ. Nắng trưa chiếu thẳng xuống mà hắn vẫn phải kéo vạt áo che cổ. Hắn bỏ một nhúm gạo rang vào miệng. Gạo giòn, thơm khét, khô khốc trên lưỡi. Hắn ăn hết nắm gạo, chậm, không nghĩ gì nhiều.
Trước mặt hắn là con dốc hắn vừa leo. Từ chỗ ngồi, hắn thấy khúc đường lở, rẻo đá hẹp sát vách, chỗ hắn đã áp tay vào mà bước. Nhỏ tí. Từ đây nhìn xuống, ai mà ngờ có lúc chỗ ấy làm tim người ta đập mạnh.
Người cầm giáo dài ngồi cách hắn mấy bước, cây giáo đặt ngang gối, ăn phần gạo của mình. Người áo màu đất không ngồi. Ông đứng ở khe đá, nhìn xuống sườn bên kia, lưng quay về phía hắn.
Quá trưa, có tiếng chân lên từ phía Nam.
Hàng binh. Đám người hắn vượt qua lúc sáng giờ mới lên tới. Họ đi thành một dòng dài, tay không, chậm, người nọ theo người kia. Người đi đầu thấy hai mươi người áo chàm trên đỉnh thì khựng lại. Người áo màu đất quay lại, ngó họ, đoạn bước sang một bên, chừa lối. Hai mươi người áo chàm cũng lùi ra hai bên.
Họ đi qua. Từng người. Tới cột đá, mỗi người đi vòng qua nó, xuống bên kia, không ai dừng. Hắn vẫn ngồi tựa lưng vào đá, và họ đi ngang qua hắn, cách hắn một sải tay. Có người cúi mặt. Có người liếc hắn một cái rồi vội quay đi.
Người mặt sẹo đi sau cùng. Tới chân cột, gã dừng lại một nhịp. Gã nhìn cột đá, nhìn hắn ngồi dưới chân nó. Đoạn gã cúi đầu, thấp, không nói một lời. Gã đi vòng qua cột đá, xuống con đường bên kia, theo những người kia.
Hắn không ngoái lại nhìn theo.
* * *
Lúc mặt trời ngả về phía Tây, hắn đứng dậy.
Hắn gọi mấy người lính Ải lại gần, bảo họ ở lại đây, canh ở khe đá, như những người lính canh đèo ngày trước. Thấy gì ở dưới bên kia thì một người chạy về báo. Họ gật. Một người già trong số đó đã từng ngồi ở khe này hồi mùa thu. Ông lão không cần ai chỉ chỗ.
Hắn xuống dốc.
Người áo màu đất đi sau hắn. Sau ông là hai mươi người áo chàm. Sau cùng là người cầm giáo dài. Không ai nói gì suốt đường xuống. Qua khúc đường lở, lần này hắn đi nhanh hơn.
Lúc tới chân dốc, trời đã ngả chiều. Đồng trống nằm trong nắng vàng, những dãy lều bỏ đổ bóng dài trên cỏ. Phía trước, cái cổng đã lớn lại, đã ra hình một cái cổng. Và ở phía sau cái cổng, sau lưng Ải, có mấy làn khói bếp bốc lên. Khói từ bản. Nhiều hơn khói bếp của mấy người lính canh dưới ấy. Nhiều làn, mỗi làn một chỗ, thẳng lên trong chiều lặng.
Người dưới bản đã về.
Hắn đứng lại một chốc, ngó mấy làn khói. Đoạn hắn đi tiếp qua đồng.
Cả tốp áo chàm theo sau hắn, đi qua những dãy lều bỏ. Có một người tách ra, cúi xuống nhặt một cái mũ da nằm lăn trong cỏ, lật lên xem, rồi đặt lại xuống cỏ, đúng chỗ cũ. Người áo màu đất không bảo gì. Ông đi qua chỗ cỏ rạp tròn giữa đồng, chỗ ông đã đánh hôm mùng mười, mà không ngoái lại.
Lúc hắn về tới chân cổng thì trời tối. Trên mặt tường, mấy ngọn đuốc đã thắp, và có người đứng ở mép nóc ngó xuống đồng, thấy đoàn người về thì quay vào gọi. Hắn nghe tiếng then cửa lớn kéo ra, nặng, quen tai. Trăng vừa lên khỏi vách Đông, chưa tròn hẳn, vàng nhạt.
Tối mười ba, về tới chân bậc Ải, hắn thấy đứa em con chú của A Lam ngồi đợi, và câu đầu tiên nó nói là ở thung lũng xa phía Tây Bắc có kỵ binh lạ, không cờ.