Chiều mười một, hắn xuống con dốc phía Nam lần đầu từ ngày cái Trống lên Ải.
Cửa phía Nam mở rộng. Đá chặn cửa đã dỡ hết từ sáng, chất thành đống bên vệ đường. Hắn đi bộ. Hai người lính Ải đi sau, cách mấy bước, giáo dựng. Hắn không bảo ai theo. Lão trấn thủ cắt họ đi, và hắn để thế.
Trước khi ra cửa, hắn đi qua sân. Người áo xanh ngồi dưới hiên dãy trại, tấm ván kê trên gối, đang viết. Thấy hắn, y đặt bút xuống, đứng dậy. Y bảo thư về kinh đã viết xong một nửa, chỉ đợi biết chuyện dưới bản. Hắn bảo y viết nốt, viết cả chuyện dưới bản, rồi gửi theo người hắn sẽ sai xuống kinh chiều nay. Y cúi đầu, ngồi xuống, cầm bút lên lại. Hắn thấy chữ y nhỏ, đều, ngay hàng, không một chỗ xóa.
Nắng nhạt rải xuống con dốc. Gió theo con dốc mà lên từ phía sông, ấm hơn hôm qua, có mùi rơm ẩm. Đá dưới chân hắn khô. Hắn nhận ra từng khúc quanh. Khúc này con voi phải dừng lại thở. Khúc kia mười sáu lính doanh kèm sát sườn voi, chực đỡ bành. Chỗ này người dắt voi gõ côn vào một hòn đá lỏng cho con voi tránh. Hòn đá ấy vẫn nằm đó, lệch sang một bên.
Lúc ấy con dốc đầy tiếng người. Giờ chỉ có tiếng chân hắn và tiếng chân hai người lính.
Ở chân dốc, cái chòi canh bỏ trống. Hai lính Ải người cầm giáo dài để lại sáng nay vẫn ngồi đó, thấy hắn thì đứng bật dậy. Hắn khoát tay. Họ ngồi xuống, mà không dám ngồi hẳn.
* * *
Ở đầu bản, hắn gặp cái cáng.
Nó đi xuống từ phía sườn đồi trọc, theo con đường mòn giữa những nương đã gặt. Bốn người áo chàm khiêng, đi chậm, đều, như sợ làm động người nằm trên ấy. Một tấm áo chàm phủ lên cáng, từ đầu tới chân. Cây đao cán dài nằm dọc theo mép cáng, buộc vào hai cây đòn. Sau cáng, mấy người áo chàm khác ôm trong tay những tấm áo chàm, ôm sát vào ngực, không ai gấp, không ai buông.
Người cầm giáo dài đi bên cáng. Vai phải áo y có một chỗ rách, vạt áo kéo khép lại, mà y đi thẳng lưng, mắt nhìn đường. Hắn thấy chỗ ấy. Hắn để đó, cho tới mai.
Thấy hắn, cả đoàn dừng lại.
Hắn đi tới. Hắn không nhìn vào chỗ tấm áo phủ. Hắn đặt bàn tay lên mép cáng, chỗ thanh tre đã được ai bào nhẵn, giữ ở đó một lúc. Thanh tre lạnh. Không có gì dưới tay hắn ngoài tre.
Hắn nhấc tay.
– Đưa lão tướng lên. – Hắn nói.
Y cúi đầu. Đoàn người đi tiếp, ngược con dốc hắn vừa xuống. Hắn đứng ở đầu bản, nhìn theo cái cáng lên dốc, tới khúc quanh đầu tiên, rồi khuất.
Hắn không theo lên. Việc của lão tướng, mai. Việc dưới bến, hôm nay.
* * *
Hắn đi qua bản.
Không một mái gianh nào bị đốt. Người lạ cần mái thì không đốt mái. Trong mấy cái sân, bếp nhóm giữa trời còn hơi khói, mấy cái nồi đồng của người bản úp nghiêng bên bếp. Có nhà cửa mở toang, chiếu trải dưới nền, như người ngủ vừa dậy. Có con gà sót lại đâu đó kêu một tiếng, rồi im. Mấy hôm nữa người bản về, họ sẽ thấy nhà mình có người khác đã ở.
Ở khoảng đất cao đầu bản, chỗ nền cái kho cháy, hàng binh ngồi. Ba trăm người, ngồi bệt trên đất, quanh đống giáo cao tới ngực người. Lính Ải đứng canh quanh họ, giáo dựng. Gã hàng binh trẻ người phương Bắc đứng giữa, đang nói gì đó với một người bên kia.
Khi hắn đi ngang, đám người ngồi ấy ngẩng lên.
Họ không biết hắn là ai. Hắn mặc áo vải thường, không giáp, không mũ. Mà họ thấy lính Ải quanh họ cúi đầu khi hắn đi qua, thấy gã hàng binh trẻ quỳ xuống. Ba trăm khuôn mặt ngó theo hắn. Có người nhìn lâu. Một người ngồi ở đầu, mặt có vệt sẹo, nhìn hắn không chớp.
Hắn dừng lại. Hắn gọi gã hàng binh trẻ tới, hỏi mấy người này đã ăn gì chưa. Gã bảo từ sáng tới giờ chỉ uống nước, bếp người bản còn ít gạo, không đủ. Hắn ngó đám người ngồi. Ba trăm cái miệng. Họ đã cắt đường sau lưng Ải ba ngày, đã ở trong nhà người bản, ăn gạo người bản. Họ cũng đã hạ giáo.
Hắn bảo người lính Ải đứng gần nhất lên Ải, nói với lão trấn thủ cho khiêng xuống mấy bao gạo, nấu ở bếp người bản, cho họ ăn tối nay. Ăn xong rửa nồi, úp lại chỗ cũ. Người lính chạy đi.
Gã hàng binh trẻ nói lại với đám người ngồi. Mấy khuôn mặt ngẩng lên. Người mặt sẹo không đổi sắc, mà gã cúi đầu xuống, rất khẽ.
Hắn đi qua cái nền đền cháy giữa bản. Có ai đặt một cái bát gỗ úp trên nền tro. Hắn ngó cái bát một nhịp, đi tiếp.
* * *
Con đường đất từ bản đổ xuống bến, chạy giữa hai bờ tre. Cuối đường, bãi cát hiện ra, rộng, vàng nhạt, và mặt sông xám bạc dưới nắng.
Con voi đang nằm trên bãi cát, cách chân cọc bến chưa tới mười bước, bụng nằm sát mặt cát. Người dắt voi ngồi tựa vào chân trước nó, cây côn nằm ngang đùi. Thấy hắn, gã đứng dậy. Gã đứng dậy chậm, như người đã ngồi quá lâu, hai đầu gối kêu một tiếng. Gã vẫn to như thế, mà mặt gã hốc hác, râu ria mọc kín cằm, mắt trũng xuống. Gã cúi đầu. Gã không quỳ, vì bãi cát ướt, hay vì gã quên. Hắn không để ý.
Con voi mở mắt, nhìn hắn, quạt tai một cái, rồi nhắm mắt lại.
Ngoài sông, giữa dòng, một chiếc thuyền lương neo bằng một sợi dây dài. Sợi dây lướt sát mặt nước dẫn vào bờ, buộc vào chân cây cọc gỗ lim cắm ở mép bến. Trên mũi thuyền, có một người ngồi. Hắn đã thấy người ấy từ trên nóc, chiều mùng tám, một chấm nhỏ ở mũi chiếc thuyền cuối cùng. Ba ngày ba đêm, chấm nhỏ ấy vẫn ở đó.
Thấy hắn trên bãi cát, người lặn sông đứng dậy ở mũi thuyền, rồi nhảy xuống nước, kéo dây đưa thuyền vào bờ.
Y nhảy xuống không do dự. Nước ngập tới ngực. Y nắm sợi dây, kéo, từng sải tay, người ngả về phía bờ, chân đạp xuống đáy. Chiếc thuyền chậm chạp xoay mũi, trôi theo y vào gần. Người dắt voi đã đi ra chỗ cọc, nắm đầu dây trên bờ, kéo đỡ. Hai người không nói gì. Họ kéo cùng nhịp, như đã kéo cùng nhau nhiều lần ở đâu đó.
Mũi thuyền chạm đáy cát cách mép nước mấy bước, khựng lại.
Người lặn sông lội lên. Nước chảy ròng từ áo y xuống. Y gầy hơn hắn nhớ, má hóp, hai mắt đỏ quạch vì gió sông. Y quỳ xuống trên cát ướt, cách hắn mấy bước.
Hắn bảo y đứng lên. Y đứng lên.
Hắn hỏi y ba ngày nay ăn gì. Y bảo còn mấy nắm cơm trong khoang, với nước sông. Hắn hỏi y có ngủ không. Y nghĩ một chút.
– Bẩm, có ngồi. – Y nói.
Người dắt voi đứng sau y, cầm đầu dây. Gã kể, giọng trầm, ngắn: chạng vạng mùng tám có hơn chục người bên kia xuống tới đầu bến, thấy con voi thì lui, từ đó không ai xuống nữa. Sáng nay gã dắt con voi lên đầu bản chặn đường ra bến, tới trưa thì về. Gã kể xong thì thôi, không nói thêm gì về mình.
Hắn nhìn chiếc thuyền. Gỗ thuyền đã cũ, sẫm màu, mạn có mấy chỗ vá. Ở mũi, chỗ người lặn sông vừa ngồi, tấm ván mũi mòn nhẵn, sáng hơn mọi chỗ khác.
Hắn lội ra mấy bước. Nước lạnh ngấm qua ống quần, tới gối.
Hắn đặt bàn tay lên gỗ mũi thuyền, và gỗ hửng ấm dưới tay hắn, như da người.
Không phải hơi nắng. Nắng chiều nhạt, chưa đủ hong ấm được một tấm ván ngâm nước. Không phải hơi tay người vừa ngồi. Cái ấm nằm sâu trong thớ gỗ, ngay dưới lòng tay, chậm, đều, như có mạch đập ở đâu đó rất sâu.
Chữ hiện ra trước mắt hắn.
【Hồn Ấn: 3/3 – đủ. Anh linh: Trần Hưng Đạo.】
【Suất Sử Thi trở lên: 6/6 — không đủ.】
Hắn đọc một lần.
Hắn nhớ hòn đá ở chân kho, lúc lão trấn thủ đặt vào tay hắn, ấm, dù kho đã cháy sáu hôm. Hắn nhớ cái ngai gỗ trong điện, chỗ vệt sẫm ở đầu rồng, ấm dưới tay hắn một buổi chầu. Cái ấm dưới tay hắn bây giờ cùng một thứ ấm ấy. Hắn nhận ra nó như nhận ra giọng một người quen.
Cái tên ấy, hắn biết. Chính hắn đã nói nó ra, ở cửa Đông dưới kinh, năm ngoái, khi hỏi ba người ấy thắp nhang cho ai. Người cầm giáo dài đã quỳ trên mặt thành mà đáp phải. Chủ tướng của cả ba người.
Hắn không ngẩng lên. Hắn không quay lại nhìn người lặn sông đang đứng sau lưng mình, người dắt voi đang cầm đầu dây. Hắn biết họ đang nhìn hắn. Hắn biết, từ chiều mùng tám tới giờ, hai người ở đây vì cái gì. Người ta không ngồi ba đêm ở mũi một chiếc thuyền chỉ vì có ai dặn giữ thuyền. Cái tên ấy nói ra bây giờ thì phải nói luôn vì sao người ấy chưa tới, mà câu sau hắn chưa có.
Dòng thứ hai hắn không cần đọc lại. Đủ mảnh. Không đủ chỗ. Cái Điện của hắn đã đầy.
Hắn nhấc tay khỏi gỗ, và hắn không nói với hai người ấy cái tên vừa hiện ra.
* * *
Hắn lội vào bờ.
Người dắt voi nhìn hắn. Gã không hỏi lại câu gã đã hỏi hắn từ năm ngoái. Gã chỉ nhìn, rồi nhìn xuống bàn tay hắn vừa đặt lên gỗ, rồi nhìn ra mũi thuyền.
– Buộc thuyền sát cọc. – Hắn nói. – Giữ nó ở đây tới rằm.
Người lặn sông cúi đầu. Y không hỏi. Người dắt voi cũng thế.
Hắn quay sang người lính Ải đi theo.
– Ngươi lên Ải, lấy ngựa, xuống kinh. – Hắn nói. – Báo: quân bên kia đã lui qua đèo. Ải còn. Đường đã thông.
Người lính Ải chạy đi, ngược về phía bản. Hắn gọi với theo: lấy thư của người áo xanh mang theo, và bảo người dưới bếp gói cơm xuống bến cho hai người này, với mấy ôm lá chuối cho con voi.
Hắn đứng lại trên bãi cát thêm một lúc.
Người lặn sông lội ra, tháo sợi dây dài khỏi khuyên mũi, buộc sợi dây ngắn vào, kéo mũi thuyền sát vào cọc lim, buộc chặt. Sợi dây dài y cuộn lại, từng vòng, đặt lên mạn. Người dắt voi về chỗ con voi, ngồi xuống, lưng tựa vào nó. Con voi duỗi vòi ra, chạm khẽ vào vai gã, rồi cuộn vòi lại, đặt lên cát.
Trên bãi cát, chỗ sợi dây dài nằm ba ngày, còn một vệt hằn chạy từ chân cọc ra tới mép nước, thẳng, như ai lấy que vạch. Nước sông liếm lên, xóa đi một đoạn, rút xuống, xóa thêm đoạn nữa.
Hắn nhìn xuôi dòng, về phía khúc quanh dưới kia. Rạng mùng tám, mấy chiếc thuyền chở người bản đã khuất ở đó. Mấy hôm nữa, chúng sẽ ngược về, chậm, nặng người, và bà già gùi nhang sẽ lại tự leo qua mạn mà lên bờ. Bản của họ còn mái. Đền của họ thì không.
Gió từ phía sông lên, ấm. Mặt nước gợn từng vệt nhỏ, xô vào mạn thuyền. Trên bờ, mấy bụi lau đã ngả màu, rì rào.
Hắn nghĩ tới hai mảnh kia. Hòn đá nhặt ở chân kho dưới bản. Mảnh gỗ tách ra từ cái ngai trong điện. Cả hai giờ nằm trong cái túi vải buộc vào khung Trống, trên Ải, trong gian đá. Và mảnh thứ ba ở đây, dưới bàn tay một người đã ngồi ba đêm không rời.
Phải làm sao cho đủ chỗ, hắn chưa biết. Việc ấy để sau.
* * *
Gần chạng vạng, hai người lính bếp từ trên Ải xuống, gánh một gánh: cơm gói lá, một vò nước, mấy ôm lá chuối tươi. Người dắt voi nhận ôm lá chuối, bẻ từng tàu chìa ra trước vòi. Con voi cuốn lấy, đưa lên miệng, nhai, tai quạt chậm. Người lặn sông nhận cơm, đặt lên mạn thuyền, chưa ăn. Y ngó theo hai người lính bếp đi khuất lên bản, đoạn trèo lên thuyền, ngồi xuống chỗ cũ ở mũi.
Hắn ngó y ngồi xuống. Ngó y đặt bàn tay lên tấm ván mũi, chậm, như đặt tay lên lưng một con vật đang ngủ. Y không nhìn về phía hắn.
Lúc trời sẫm lại, trăng đã lên khỏi vách Đông, gần tròn, vàng nhạt, treo cao phía Đông Nam.
Hắn quay đi. Gió từ sông thổi theo sau lưng hắn, ấm, đẩy nhẹ vào vai, như giục hắn về.
Hắn đi qua bãi cát, lên con đường đất giữa hai bờ tre. Tới bìa bản, hắn ngoái lại một lần. Con voi nằm trên cát, người dắt voi tựa vào chân nó. Chiếc thuyền buộc sát cọc, mũi quay ra sông.
Qua giữa bản, mùi cơm chín bốc lên từ mấy cái bếp người bản. Lính Ải đứng canh bên nồi, hàng binh ngồi thành vòng, mỗi người một nắm cơm trong tay, ăn cúi đầu. Người mặt sẹo ngồi ở đầu vòng, nắm cơm chưa cắn, ngó hắn đi qua. Lần này gã đứng dậy, cúi đầu một cái, thấp, đoạn ngồi xuống, bắt đầu ăn.
Chạng vạng, hắn đi ngược lên dốc, và sau lưng hắn, người lặn sông vẫn ngồi ở mũi thuyền, bàn tay đặt đúng chỗ tay hắn vừa nhấc ra.