Suốt đêm mùng mười, hắn ngồi ở mép Bắc nóc cổng, ngó những đốm đuốc bên kia nối nhau lên con đèo, không đốm nào quay xuống.
Hắn ngồi lên mép đá từ lúc chạng vạng, hai chân thõng ra phía ngoài, lưng không tựa vào đâu. Hắn chưa từng ngồi như thế trên nóc này. Mười bảy ngày qua, chỗ này là chỗ người ta đứng, chỗ người ta đẩy thang, chỗ người ta ngã. Đêm nay hắn ngồi, và không ai bảo hắn lùi vào.
Trăng lên từ trước khi tối hẳn, gần tròn, treo cao ở phía Đông Nam. Trời lặng, lạnh, trong. Đồng trống dưới chân hắn sáng mờ mờ, rõ từng cái lều bỏ lại, từng cây thang nằm trên cỏ.
* * *
Lúc chạng vạng, người áo màu đất lên nóc.
Ông đi lên một mình. Hai mươi người áo chàm ở lại dưới chân dốc trước cổng, ngồi xuống đất, giáo đặt ngang gối. Ông lên bậc chậm, không phải vì mỏi. Vệt sẫm trên vai trái áo đã khô, đen lại, lớp giáp da chỗ ấy bị xé toạc một đường. Hắn ngó vệt ấy. Ông thấy hắn ngó, khẽ lắc đầu, như bảo chỗ ấy không đáng để hắn bận tay.
Tới chỗ hắn ngồi, ông quỳ xuống một gối.
Hắn có một câu muốn hỏi. Vì sao không đâm. Hắn đã thấy mũi kiếm ông dừng ngang cổ người kia, thấy ông tra kiếm vào vỏ, thấy ông chỉ tay về phía đèo. Cả nóc cổng đã thấy. Cả nóc cổng lặng đi lúc ấy, rồi thở ra mà không ai hiểu.
Hắn không hỏi. Người quỳ trước mặt hắn đã quyết từ trước khi ra cửa, có lẽ từ trước khi đọc bốn câu. Hỏi thì ông sẽ đáp. Mà hắn nghĩ, việc người ta làm không phải lúc nào cũng cần người khác hiểu ngay.
– Bẩm bệ hạ, thần theo họ tới cột mốc, không qua. – Lý Thường Kiệt nói.
Ông không nói theo để làm gì. Hắn biết. Một đạo quân đang lui mà sau lưng không có ai thì đi chậm, đi rã, có khi quay lại. Có người theo sau thì đi một mạch. Hai mươi người với mấy ngọn đuốc, đi sau mấy nghìn người, không để đánh, chỉ để những người kia biết sau lưng họ còn có mắt.
Hắn nghĩ tới con đường đèo trong đêm. Đi theo một đạo quân thua, mà người cầm đầu đạo quân ấy vừa được tha. Nếu người ấy đổi ý ở lưng chừng đèo, quay lại, thì ở đó chỉ có hai mươi người.
Hắn nghĩ tới mũi kiếm dừng ngang cổ. Người đã tha người kia ở giữa đồng sẽ biết người kia có quay lại hay không.
– Tới cột mốc thì dừng. – Hắn nói.
Ông cúi đầu.
– Không đuổi. – Hắn nói thêm. – Không đánh vào lưng ai.
– Bẩm, thần biết. – Ông nói.
Ông đứng dậy. Ông xin cho hai mươi người áo chàm gạo đủ ba ngày, mấy bó đuốc. Hắn gọi lão trấn thủ. Lão đã sai người mang xuống trước cả khi hắn dứt lời, như lão đã đợi sẵn ở chân bậc.
Ông xuống. Hắn nhìn ông đi qua cửa lớn, xuống con dốc. Hai mươi người áo chàm đứng dậy, nhận gạo, nhận đuốc, xếp hàng sau ông. Đuốc thắp lên. Họ đi qua đồng trống, qua những cái lều bỏ trống, về phía chân đèo, cách đám đuốc cuối cùng của bên kia một quãng dài. Không nhanh hơn. Không chậm hơn.
* * *
Đồng trống trống dần.
Hắn nhìn nó trống. Lều để lại, cả dãy dài, có cái còn buộc cửa, có cái cửa tung ra phần phật. Thang nằm trên cỏ, nằm ngang, nằm dọc, có cây còn nằm vắt trên vai nhau như lúc người ta buông xuống. Mấy đống lửa trại chưa tàn hẳn, đỏ lên từng đốm khi có ai đi ngang khuấy, rồi không ai đi ngang nữa, đỏ một mình. Ở cuối đồng, một cỗ xe lương gãy trục nằm lại, càng xe chổng lên trời.
Khi trời tối hẳn, có mấy bóng nhỏ, thấp, lẩn từ bìa rừng chân đèo ra, mò vào giữa đám lều bỏ. Chó hoang. Hắn nghe tiếng nồi đồng lăn kêu loảng xoảng, tiếng gầm gừ tranh nhau, rồi tiếng sủa vang qua đồng. Trên nóc, chẳng ai buồn ném đá xuống đuổi chúng.
Lão trấn thủ lên nóc, thở dốc, dừng ở đầu bậc.
Lão hỏi cửa lớn đêm nay có đóng lại hay để mở.
Hắn nhìn xuống. Hai cánh cửa lớn vẫn mở, áp vào hai bên vòm, như lúc người áo màu đất đi ra. Phía trước, đồng trống không còn ai. Phía sau, dưới bản, vẫn còn mấy trăm người bên kia ngủ trong nhà người bản.
– Đóng. – Hắn nói. – Không chèn đá. Cài then.
Lão gật, xuống. Một lúc sau, hắn nghe tiếng bản lề rít, tiếng hai cánh cửa khép vào nhau, tiếng cây then ngang trượt vào ổ đá. Tiếng ấy chắc, gọn, không vội như hôm bên kia mới tới.
Gã lính trẻ thổi bếp ở dãy bếp bưng lên một bát cháo, hai tay giữ bát, đi từng bậc như sợ đổ. Gã quỳ xuống sau lưng hắn, đặt bát lên mép đá, rồi lùi ra, không dám nói gì. Hắn cầm bát lên. Cháo loãng, nóng, có mấy hạt muối. Hắn ăn hết, ngồi thõng chân trên mép nóc, cái bát ấm trong hai bàn tay. Ăn xong, hắn đặt bát xuống cạnh mình. Gã lính trẻ chờ ở đầu bậc, lại gần, cầm bát đi, cúi đầu tới mấy lần.
Hắn không xuống gian đá đêm ấy. Hắn không đặt tay lên Trống. Hắn ở đây, chỗ mắt thấy được.
Sau lưng hắn, Ải ngủ.
Lần đầu tiên từ ngày bên kia tới, Ải ngủ. Hắn nghe được nó ngủ. Tiếng ngáy từ dưới hiên dãy trại, đều, to, từ nhiều cổ họng cùng lúc. Tiếng một người trở mình trên chiếu kêu ken két. Ở dãy bếp, ngọn lửa đã tàn, chỉ còn một người ngồi canh nồi nước, gật gù. Đâu đó có tiếng ai hát khẽ, một câu, hai câu, giọng khàn, điệu hát ru, rồi tắt.
Trên mép Bắc, cách hắn mấy bước, người khổng lồ ngồi xuống. Người ta bảo hắn y ăn ngủ trên nóc từ ngày đầu. Đêm nay hắn mới thấy y ngồi xuống. Y tựa lưng vào chân cột cờ, cây thương gác ngang đùi, đầu ngả ra sau. Một lúc sau, hắn nghe hơi thở y dài ra, đều. Y ngủ ngồi như thế, tay vẫn đặt lên cán thương.
Lão già làm nỏ, ở góc Tây, tháo dây cây nỏ lớn. Lão tháo chậm, từng vòng, cuộn sợi dây lại thành một vòng tròn, buộc gọn, đặt vào cái túi da. Gã tiều phu giúp lão phủ tấm vải lên thân nỏ. Lão vỗ lên tấm vải hai cái, như vỗ lưng một con trâu vừa cày xong thửa ruộng.
Trên vòm, người áo nâu vẫn ở đó. Người ở bến ngồi cạnh ông, vai còn buộc dải vải trắng. Hai người không nói gì. Hắn thấy người áo nâu đưa cho người kia một cái gì, có lẽ là bát nước, và người kia uống.
* * *
Gần nửa đêm, có tiếng chân lên bậc. Người cầm giáo dài.
Y quỳ ở đầu bậc, không tới gần. Y xin, rạng mai, dẫn người áo chàm xuống bản. Năm mươi người áo chàm, ba mươi lính Ải cũ. Và gã hàng binh trẻ người phương Bắc, cái gã nói được tiếng bên kia, để nói cho người dưới bản hiểu.
Hắn nghĩ tới mấy trăm người dưới ấy. Họ đi gờ xuống đây từ chiều mùng tám, đông, hăng, cắt đường sau lưng Ải. Đêm nay họ chưa biết quân của họ đã đi. Họ sẽ biết lúc trời sáng, khi tù và của họ thổi mà không ai đáp. Người biết mình bị bỏ lại thì hoặc hạ giáo, hoặc liều.
– Bắt sống. – Hắn nói. – Người nào chạy lên gờ thì để họ chạy. Đừng đuổi lên gờ.
– Bẩm, mạt tướng biết.
Hắn nhìn y thêm một nhịp.
– Xong dưới bản thì lên khe. – Hắn nói. – Đưa lão tướng về.
Y cúi đầu, lâu hơn một cái cúi thường. Y không nói gì. Y đứng dậy, xuống bậc.
* * *
Quá nửa đêm, người áo xanh lên nóc.
Y không quỳ. Y đi tới, dừng cách hắn một bước, rồi ngồi xuống mép đá cạnh hắn, cũng thõng chân ra ngoài như hắn. Y không xin phép. Hắn không bảo y ngồi.
Hai người ngồi một lúc lâu.
Hắn biết y biết bốn câu ấy. Sáng nay hắn thấy y đứng sững dưới sân. Hắn đợi y nói gì về nó. Y không nói. Y nhìn ra đồng trống, nhìn con đèo, nhìn những đốm đuốc trên đèo đang thưa dần.
– Bẩm bệ hạ, mai thần xin viết thư về kinh. – Y nói. – Người ở kinh chưa biết gì từ mùng tám tới giờ.
Hắn gật.
Người áo xanh ngồi thêm một lúc, đoạn đứng dậy, cúi đầu, đi xuống. Hắn nghe tiếng chân y trên bậc, chậm, nhẹ, tới tận chân bậc thì không nghe nữa.
Hắn nghĩ tới kinh. Tới em gái hắn. Tới cái điện có ngai gỗ. Từ chiều mùng tám, đường sau lưng Ải đứt, chẳng ngựa trạm nào lên, chẳng ai xuống. Hắn không biết ở đó giờ ra sao.
Hắn nghĩ tới cái khe dưới lối mòn. Lão tướng nằm ở đó từ rạng mùng tám. Ba đêm một mình trên đá, không ai lên được, không ai thắp cho lão một nén nhang. Mai người cầm giáo dài sẽ lên. Hắn đã dặn. Mà hắn vẫn nghĩ tới nó, như nghĩ tới một việc chưa làm mà người khác đã đợi quá lâu.
Hắn đứng dậy, đi dọc mặt nóc sang mép phía Nam.
Từ mép Nam, hắn nhìn xuống con dốc sau lưng Ải. Dưới chân dốc, chỗ cái chòi canh, có một đốm lửa nhỏ. Xa hơn, trong bản, mấy đốm lửa bếp đỏ qua khung cửa, ít hơn mấy đêm trước. Không tiếng hát. Không tiếng cười. Trên mặt tường phía Nam, tám mươi lính doanh đứng dọc, đuốc cắm cách quãng, có người tựa giáo mà ngủ đứng. Hắn không đánh thức họ.
Xa hơn nữa, ở đầu dòng sông, chỗ bến, hắn không thấy gì. Hắn chỉ hình dung ở đó có một con thuyền giữa dòng, và một người ngồi ở mũi.
Hắn quay về mép Bắc.
* * *
Canh tư, trăng khuất sau vách Tây.
Cả đồng tối đi. Chỉ còn mấy đốm lửa trại tàn, đỏ nhạt, và trên con đèo, những đốm đuốc cuối cùng. Chúng lên cao dần, nhỏ dần, nối nhau thành một sợi mảnh trên nền núi đen. Đằng sau chúng, cách một quãng, là mấy đốm đuốc khác, ít hơn, đi đều, không vội. Hai mươi người.
Hắn nhìn theo cả hai dải đuốc.
Tới một chỗ, dải đuốc đằng trước đi vào bóng núi và tắt dần, từng đốm một, như người ta lần lượt bước qua một cánh cửa. Từ nóc cổng, hắn không thấy được chỗ ấy là chỗ nào trên đèo. Hắn chỉ thấy đuốc mất đi. Ít lâu sau, dải đuốc đằng sau cũng tới đó, và mất.
Đèo tối.
Hắn vẫn ngồi.
Gần sáng, lạnh nhất. Hắn kéo vạt áo khép lại trước ngực. Người khổng lồ bên cạnh trở mình, mở mắt, nhìn quanh như không biết mình đang ở đâu, thấy hắn, thấy đồng trống, thấy đèo, và nhắm mắt lại.
* * *
Rạng mười một.
Trời xám dần, không trăng. Gió đổi chiều. Không còn thổi từ đèo xuống mà thổi nhẹ từ phía sau lưng hắn, từ phía sông, ấm hơn, có mùi nước, mùi bùn bãi. Hắn ngửi thấy mùi ấy, và nhận ra từ ngày lên Ải, hắn chỉ ngửi thấy gió bấc.
Dưới chân tường, lớp sáng mỏng vẫn nằm đó. Hắn phải nheo mắt mới thấy. Nó đã mỏng hơn hôm qua nhiều, chỉ còn như hơi nước trên mặt ruộng lúc sáng sớm. Nó mỏng thêm. Mỏng thêm nữa.
Chữ hiện ra trước mắt hắn.
【Quân xâm lược lui khỏi bờ cõi: Quốc Vận +12.】
【Quốc Vận: Thịnh (5 → 17/100)】
Hắn đọc một lần. Hắn thở ra một hơi dài, và lúc ấy mới biết hai vai mình đã gồng lên từ bao giờ. Hắn không thấy chỗ cột mốc. Từ nóc cổng không thấy được. Mà hắn biết, ở đó, trên đèo, người sau chót của bên kia vừa đặt chân qua.
Hắn không đọc lại. Hai dòng tan.
Cùng lúc ấy, lớp sáng dưới chân tường tắt.
Không phải tan dần. Tắt, như người ta thổi một ngọn đèn. Một nhịp trước nó còn đó. Một nhịp sau, chân tường chỉ còn là chân tường, đá xám, cỏ úa, và trước vòm là cái nền đền đã cháy, đen, mấy khúc cột còn thò lên khỏi tro.
Hắn nhìn cái nền đền ấy. Mấy cây thang người ta bỏ lại nằm ngay cạnh, một cây còn dựng nghiêng vào chân tường, đầu thang chưa chạm tới đâu.
Sau lưng hắn, Ải thức dậy. Người từ dưới hiên đi ra, dụi mắt, ngẩng lên nóc, rồi từng người leo lên bậc. Họ ra mép tường, nhìn xuống đồng. Đồng trống không còn một ai. Có gã lính trẻ đứng nhìn rất lâu, đoạn ngồi bệt xuống mặt đá, ôm đầu gối, không nói được gì. Dưới chân cửa lớn, hắn nghe gã tiều phu lắc thử cây then mấy cái, như để chắc nó vẫn ở đó.
Dưới sân, ở phía cửa phía Nam, người cầm giáo dài đã cho xếp hàng từ lúc trời còn tối. Năm mươi người áo chàm, ba mươi lính Ải cũ, giáo trong tay, đứng thành bốn hàng trước cánh cửa còn chặn đá. Gã hàng binh trẻ đứng lẻ ở đầu hàng, hai tay không, mặt trắng bệch. Y đi một lượt dọc theo bốn hàng ấy, nhìn từng mặt người, không nói, đoạn quay mặt về phía cánh cửa.
Hắn nhìn cái nền đền lâu. Hắn không nghĩ gì. Hắn chỉ nhìn.
Rạng mười một, lớp sáng trước cổng tắt, và từ phía sau lưng Ải, dưới bản, tiếng tù và của người bên kia thổi một hồi dài, rồi không ai đáp.