Cửa lớn vừa mở hết, Lý Thường Kiệt đã bước ra, kiếm vẫn trong vỏ, và hai mươi người áo chàm theo sau ông xuống con dốc trước cổng.
Hắn ở trên mép Bắc nóc cổng, ngay trên đầu họ. Phải nhoài người ra khỏi mép đá, hắn mới thấy được hai cánh cửa lớn mở toang bên dưới, gỗ bịt sắt áp sát vào hai bên vòm. Từ trong vòm tối, người áo màu đất bước ra ánh nắng trước tiên. Sau ông, hai hàng người áo chàm, giáo dựng, khiên mây trên lưng, đi đều, không ai nói.
Lúc đá chèn được dỡ tới hòn cuối, ông đã đợi sẵn ở chân cửa. Hắn thấy ông ngẩng lên nhìn mép nóc một lần, chỗ hắn ở, như người sắp ra đồng ngoái lại xem trời. Ông không chờ hắn gật. Ông chỉ nhìn, rồi quay ra cửa.
Trước đó, lúc người ta còn bẩy đá, ông đã ngồi xổm ở đầu dãy bếp, ăn một bát cháo gã lính trẻ thổi bếp múc cho. Ông ăn hết, chậm, không để sót hạt nào, đoạn tự mang bát ra vại nước tráng, úp lên mép vại. Gã lính trẻ đứng cạnh, hai tay chà vào vạt áo, không biết nên đỡ lấy cái bát hay không. Ông gật với gã một cái, như với một người cùng doanh đã lâu.
Nắng giữa buổi đã lên cao, rải xuống con dốc ngắn, rải xuống đồng trống. Gió từ phía đèo thổi xuống, nhẹ, lúc có lúc không. Trời trong, không một gợn mây.
Dưới chân dốc, quân bên kia vẫn ngồi như từ lúc mặt trời lên. Họ ngồi thành từng đám, giáo đặt ngang đùi hoặc nằm lăn bên cạnh, mũ da có người đã cởi ra, cầm trên tay. Thang mới nằm rải giữa họ, chỗ họ buông xuống lúc sáng. Khi người áo màu đất xuống tới chân dốc, những người ngồi gần nhất ngẩng lên.
Hắn đợi một người đứng dậy cản. Không người nào đứng dậy.
Ông đi qua giữa họ. Có chỗ đám người ngồi sát nhau, ông đi chậm lại, chừa cho người ta kịp co chân. Một gã trẻ, tóc còn lòa xòa dưới mũ, rụt hai bàn chân lại khi ông đi ngang, ngước nhìn theo lưng ông, há miệng mà không ra tiếng. Hai mươi người áo chàm đi sau ông, giáo vẫn dựng, mắt nhìn thẳng. Đám người ngồi dạt ra một lối hẹp, và lối ấy khép lại sau lưng họ, như nước khép lại sau mũi thuyền.
Hắn nhìn theo ông ra giữa đồng.
Ở đó, ông dừng lại. Ông giơ tay trái lên, không quay đầu. Hai mươi người áo chàm sau lưng ông dừng theo, cùng một bước, giáo hạ xuống chống đất.
Ông đi tiếp một mình.
Hắn không hiểu ngay. Hắn nhìn khoảng cỏ giữa hai mươi người dừng lại ấy với cái lưng áo màu đất đang đi xa dần, mỗi bước một nhỏ đi giữa đồng trống rộng. Bên kia đông gấp trăm lần. Bên kia có người ngồi ngay hai bên lối ông đi, tay chỉ cần với ra là chạm cán giáo.
Đoạn hắn hiểu.
Một người đi tới thì bên kia chỉ phải đáp một người. Hai mươi người đi tới thì bên kia có cớ đáp bằng hai trăm. Ông mang họ ra để bên kia biết sau lưng ông có người, rồi cho họ dừng lại để bên kia thấy ông tự đi đoạn cuối.
* * *
Con ngựa xám ở giữa đồng, chỗ nó đứng từ sáng.
Người trên ngựa đã thấy ông từ lúc ông ra khỏi vòm. Hắn biết, vì đầu con ngựa xoay theo ông, từng chút, như người cưỡi khẽ nắn cương. Quanh con ngựa, mấy chục người mũ sắt ngồi thành vòng, gần hơn những đám khác. Tinh binh. Đêm qua chính đám ấy đã đuổi theo người ở bến dọc chân tường.
Có kẻ thúc ngựa chạy tới bên y, cúi sát, nói gì. Người trên ngựa xám không quay đầu. Kẻ kia lui ra.
Con ngựa xám cúi đầu xuống cỏ. Từ sáng tới giờ nó không chịu bước lên, thúc mấy cũng chỉ hất đầu, lùi. Giờ nó đứng yên, dây cương chùng, gặm một nhúm cỏ khô dưới chân, như chẳng có gì quanh nó đáng để ý.
Người áo màu đất dừng cách con ngựa chừng mấy tầm thương. Ông không nói gì. Ông chờ, tay buông xuôi, kiếm vẫn trong vỏ bên hông trái.
Người cưỡi ngựa xám xuống ngựa, cầm cây thương cán sắt đi ra, và những người ngồi quanh y lùi lại, chừa cho hai người một khoảng cỏ.
Họ lùi bằng hai tay, bằng gót chân, lết trên cỏ, như những người đã mất sức đứng mà vẫn còn sức tránh. Khoảng cỏ trống ra, tròn, rộng chừng một cái sân đình. Ở giữa, hai người.
Hắn không nghe được gì. Từ mép Bắc ra tới chỗ ấy xa quá. Hắn chỉ thấy. Người cưỡi ngựa xám to hơn, vai rộng hơn, giáp da cũ, cây thương cán sắt cầm một tay, đầu thương còn chĩa xuống đất. Người áo màu đất cao hơn mà gầy hơn, thẳng như cây cột chống mái, hai chân không dạng, hai tay không động.
Giữa hai người không có lời nào. Họ không cùng một tiếng nói. Mà hắn nghĩ, có cùng tiếng nói, họ cũng chẳng cần.
Lý Thường Kiệt rút kiếm và đánh trước, khi mũi thương của người ấy còn chưa kịp hạ xuống ngang ngực.
Hắn không thấy ông rút kiếm. Hắn chỉ thấy một vệt sáng lóe ra khỏi bên hông ông, và ông đã ở trước mặt người kia, lưỡi kiếm chém chéo từ dưới lên. Người kia giật cán thương lên đỡ. Tiếng sắt va sắt dội về tới nóc cổng, mỏng, tới tai hắn sau cái hắn thấy một nhịp.
Khắp đồng trống có tiếng gì như một hơi thở dài, từ hàng trăm cái miệng cùng lúc. Những người đang ngồi quay cả về phía khoảng cỏ. Người ngồi xa thì nhổm lên. Người ngồi gần thì lết thêm ra sau. Đâu đó có tiếng một người gọi tên ai bằng thứ tiếng lạ, gọi hai lần, rồi im.
* * *
Hắn đã thấy người cưỡi ngựa xám đánh một lần, đêm qua, trên chính mặt nóc này. Đêm qua người ấy như một tảng đá lăn từ trên đèo xuống: nặng, thẳng, cái gì chắn trước mặt thì vỡ.
Sáng nay không phải thế.
Cây thương cán sắt vẫn nặng. Mỗi lần nó quét ngang, cỏ dưới chân hai người rạp xuống một vệt. Mà người áo màu đất không đỡ thẳng mũi thương. Kiếm của ông chạm vào cán thương ở chỗ nào đó hắn không thấy rõ, gạt nó lệch đi, và ông đã sang một bên khác, chém tiếp. Cây kiếm dài mà nhẹ trong tay ông, đi ra đi vào như con thoi trên khung cửi.
Người kia đỡ được. Lần nào cũng đỡ được. Mà mỗi lần đỡ, người ấy lại lùi.
Một bước. Thêm một bước nữa. Khoảng cỏ trống tròn ban nãy giờ méo đi, kéo dài về một phía, phía người ấy lùi. Đám người ngồi ở phía ấy lại phải lết ra xa thêm.
Bên cạnh hắn, có người tới.
Hắn không quay đầu, mà biết là ai. Bóng y đổ lên mép đá cạnh tay hắn, che mất một mảng nắng. Người khổng lồ dừng ở đó, tay phải đặt trên cán thương dựng bên mình, bàn tay ấy, cái bàn tay đêm qua còn buông thõng trên mặt đá. Y nhìn ra đồng, không chớp. Y đã nhìn như thế từ lúc cửa lớn mở.
– Bẩm bệ hạ, người ấy chậm hơn đêm qua. – Lý Ông Trọng nói.
Nói xong, y mím môi. Vì sao, y không nói. Có lẽ y cũng không biết.
Hắn nhìn lại. Người khổng lồ nói đúng. Đêm qua, mũi thương ấy tới trước cả khi hắn kịp thấy nó rời tay. Sáng nay hắn thấy được nó đi. Thấy được nó lùi về. Chậm hơn. Nặng hơn. Như người đánh dưới nước, mỗi nhát vung lên lại nặng thêm một chút.
Vì sao, hắn không rõ. Có điều hắn biết người áo màu đất đã biết từ trước, từ lúc đứng ở mép Bắc này mà đọc bốn câu.
* * *
Một người lính Ải chạy lên bậc, thở hồng hộc, quỳ xuống sau lưng hắn.
– Bẩm bệ hạ, người cầm giáo dài xin cho thêm người ra. – Gã nói. – Năm mươi người áo chàm đã đứng sẵn dưới vòm.
Hắn nhìn xuống. Dưới vòm, sau hai cánh cửa mở, quả có một khối áo chàm dày, giáo dựng, ngay đầu hàng là cái dáng cao gầy của người cầm giáo dài, mặt ngửa lên phía hắn.
Hắn nghĩ tới đám tinh binh ngồi quanh con ngựa xám. Năm mươi người ra thì đám ấy đứng dậy. Đứng dậy thì cái khoảng cỏ kia không còn là chỗ của hai người nữa.
– Không. – Hắn nói. – Bảo y giữ cửa. Ông ấy ra một mình thì để ông ấy đánh một mình.
Gã lính chạy xuống. Hắn thấy người cầm giáo dài nghe xong, đứng im một lúc, rồi quay lại, dang tay, đẩy khối áo chàm lùi vào trong vòm một bước.
* * *
Mặt trời lên tới đỉnh đầu.
Trận đánh dưới kia không dừng. Có lúc hai người tách ra, cách nhau mấy bước, thở. Hắn thấy ngực người cưỡi ngựa xám phập phồng dưới lớp giáp da. Người áo màu đất giữ kiếm chúc xuống, không thở gấp, hay là thở mà hắn không thấy. Đoạn một người lại lao vào.
Trên vòm, người áo nâu đứng với người ở bến, cả hai nhìn ra đồng, không ai động.
Ở góc Tây của nóc, cây nỏ lớn vẫn để chùng dây từ sáng. Lão già làm nỏ ngồi bệt bên nó. Lão không lên dây lại. Lão không hỏi có cần lên dây không. Hắn cũng không bảo. Ông đã ra một mình, thì từ trên này không ai được bắn một mũi nào. Gã tiều phu ngồi cạnh lão, cán búa dựng giữa hai gối, cằm tì lên đầu cán.
Người áo xanh lên nóc lúc nào hắn không biết. Y dừng cách hắn mấy bước, sau lưng người khổng lồ, hai tay buông, mắt nhìn ra đồng. Y không nói gì. Y không nhìn hắn.
Gian đá ở dưới kia, cái Trống ở dưới kia. Hắn không xuống. Cái hắn cần biết đang ở ngoài kia, giữa đồng, trong tầm mắt.
Có một lần, mũi thương quét sát vai ông. Ông nghiêng người, mà không nghiêng kịp hết. Hắn thấy trên vai trái áo màu đất có một vệt sẫm dần, chỗ lớp giáp da bị xé. Máu. Từ xa thế, hắn không biết vết sâu hay nông. Vệt ấy không loang thêm. Ông không đưa tay lên sờ. Ông không lùi.
Người khổng lồ bên cạnh hắn siết tay trên cán thương. Hắn nghe tiếng gỗ kêu khẽ trong lòng bàn tay y.
Hắn nghĩ tới gian đá lúc gần sáng. Cái giá hắn trả ở đó, hắn đã trả cho người đang đánh dưới kia. Nếu người ấy ngã giữa đồng chiều nay, cái giá ấy không ai trả lại. Hắn biết thế từ lúc lưỡi dao chạm da. Biết rồi, mà giờ nhìn xuống, tay hắn vẫn bấu chặt mép đá.
* * *
Nắng trưa đổ xuống mép đá, rát. Gió từ đèo tắt hẳn. Không còn một hơi gió nào lùa qua nóc cổng. Trên cột, lá cờ rũ, không động.
Hắn áp hai lòng bàn tay xuống mép đá. Đá ấm, ấm vì nắng, cái ấm khô và đều của đá phơi cả buổi. Hắn để tay ở đó.
Dưới chân dốc, trong những đám người bên kia, có người đứng dậy. Không cầm giáo. Đứng chỉ để nhìn cho rõ chỗ hai tướng đánh nhau, kiễng chân, vươn cổ. Nhìn một lúc, người ấy lại ngồi xuống, như chân không đỡ nổi mình lâu. Chỗ khác lại có người đứng lên, rồi lại ngồi. Cả đồng trống như mặt ao lúc trời sắp mưa, chỗ này cá ngoi lên một cái, chỗ kia một cái, rồi lặn.
Hai mươi người áo chàm ở giữa đồng vẫn giữ nguyên chỗ ông bảo dừng. Không người nào bước lên. Giáo chống đất, mắt nhìn theo lưng ông. Nắng trưa rọi thẳng xuống đầu họ, không người nào đưa tay lên lau mồ hôi.
Dưới vòm, lão trấn thủ vẫn ở cạnh một cánh cửa mở, bàn tay áp lên gỗ, như sợ cánh cửa tự khép lại. Lão giữ cái cửa này đã nửa đời người. Hắn đoán, chưa lần nào lão thấy nó mở ra cho một người đi đánh một mình, còn cả Ải thì đứng sau lưng người ấy mà nhìn. Bàn tay lão trên cánh cửa không nhấc ra lần nào.
Hắn nghĩ tới đêm qua. Cái tiếng khô khốc trên mặt nóc, người khổng lồ quỵ một gối, cây thương rơi khỏi tay. Đêm qua người khổng lồ không có ai ra trước mình. Hôm nay có.
Dưới kia, nhịp đánh đổi đi.
Hắn không biết đổi từ lúc nào. Chỉ thấy người áo màu đất không còn chờ mũi thương tới mới gạt. Ông vào trước. Mỗi lần ông vào là một lần người kia phải đưa cán thương lên đỡ ở một chỗ khác, cao hơn, thấp hơn, lệch hơn, mỗi lần một xa chỗ người ấy muốn đỡ. Như người đánh cờ đi trước một nước, rồi trước hai nước, cho tới lúc người ngồi bên kia bàn chỉ còn chạy theo.
Người cưỡi ngựa xám lùi tới mép khoảng cỏ. Sau lưng y, đám tinh binh đã nhổm cả dậy. Mấy cây đao rút ra khỏi vỏ một nửa. Giữa đồng, hai mươi người áo chàm cùng nhấc giáo khỏi mặt đất, tiến lên một bước, chỉ một bước thôi. Đám tinh binh dừng lại, đao vẫn nửa trong nửa ngoài vỏ, không ai bước tiếp.
Bóng hai người trên cỏ đã ngả dài ra một chút về phía Đông. Mặt trời đã qua đỉnh đầu.
Quá trưa, cây thương cán sắt văng khỏi tay người ấy, cắm xuống cỏ, và mũi kiếm của Lý Thường Kiệt dừng lại ngang cổ y.