Rạng mùng sáu, Phan Trung dẫn năm mươi người ra cửa phía Nam, và đúng như lão xin, vua không ra tiễn.
Trời chưa sáng hẳn. Phía Đông, sau vách, một vệt trời đã nhạt, còn trên đầu vẫn là màu chàm sẫm, mấy ngôi sao cuối cùng chưa tắt. Gió bấc thổi nhẹ, lạnh, từ trên nóc cổng tràn xuống sân, lùa qua cửa phía Nam. Lão kéo vạt áo khoác lên che vai trái. Đêm qua trời trở lạnh, vai ấy nhức từ lúc nửa đêm.
Ba mươi người áo chàm đứng thành ba hàng trước cửa, khiên mây đeo lưng, giáo cán dài dựng bên người. Người đứng đầu hàng đứng ở đầu hàng thứ nhất, như cái tên người ta gọi gã. Hai mươi lính doanh cửa Đông đứng thành hai hàng bên cạnh, mỗi người một cây giáo, một cái cuốc hoặc một cái xẻng, mấy người gánh gạo, gánh nồi. Không ai nói to.
Người cầm giáo dài ở đầu hiên dãy trại, một mình, cách cửa mấy chục bước. Y không lại gần. Lão ngó sang. Y gật một cái. Lão gật lại.
Lão không ngoảnh về phía gian vua. Gian ấy đóng cửa, trong có ánh đèn. Lão biết người ở trong không ngủ. Lão đã xin người ấy đừng tiễn. Người ấy giữ lời.
Lão vác cây đao cán dài lên vai, bước ra cửa.
* * *
Dốc xuống bản dài nửa buổi đường đi bộ. Lão đi đầu. Đi được một quãng, trời sáng rõ. Sườn núi hai bên hiện ra từng mảng: cỏ khô vàng, đá xám, mấy bụi cây thấp bám kẽ đá, lá đỏ quạch vì gió bấc cả mùa. Phía dưới, trong lòng chảo, bản Nà Lừa nằm sát chân đồi, mấy chục mái gianh xám, khói bếp buổi sớm bốc lên từ vài nóc, mỏng, bị gió kéo nghiêng.
Lão xuống tới bản lúc nắng vừa qua khỏi vách Đông, chạm mái gianh.
Đầu bản, chỗ nền kho mùa thu lão cho vây năm mươi người, mấy hòn đá kê vẫn đen khói. Lão đi qua đó, vào trong bản. Người bản ra cửa nhà ngó. Có người nhận ra lão, cúi đầu. Đàn bà kéo trẻ con vào sau váy.
Chỗ cái đền, trên chỗ đất cao lùi vào trong bản, chỉ còn một nền đất đen. Bốn gốc cột cháy thò lên. Tro đã nguội, gió bấc thổi bay từng lớp mỏng, rải ra trên con đường đất. Có ai đã cắm mấy nén nhang ở mép nền, nhang đã tàn.
Ông trưởng bản chống gậy đi ra. Ông già, răng rụng gần hết, đứng trước lão, chống gậy cúi đầu. Bên cạnh ông, con trai ông, gã trai to vai, tay cầm cây dao quắm, ngó đám người áo chàm sau lưng lão không chớp.
Lão bảo ông trưởng bản cho gọi những người đứng đầu các nhà. Ông gật, sai con trai đi.
Gã trai chưa đi ngay. Gã đứng lại, nói với cha mấy câu tiếng bản, mắt vẫn ngó lão. Ông trưởng bản quay sang lão, nói lại: con ông xin theo ông tướng lên khe. Trong bản còn mấy chục đàn ông cầm được dao, cầm được rìu. Đêm hôm kia họ đã muốn đuổi theo bọn đội nón mà không được.
Lão ngó gã trai. Vai to, tay to, mắt đỏ vì giận chưa nguôi.
– Người bản giữ bản. – Lão nói. – Lửa trên gò bốc lên, người già với trẻ con cần người dắt xuống bến. Ngươi dắt.
Ông trưởng bản nói lại. Gã trai đứng lặng một lúc, nghiến răng, rồi gật, quay đi gọi người. Lão biết gã chưa phục. Lão để gã chưa phục.
Chừng ăn xong một bát cơm, giữa bản đã đứng đầy người: đàn ông, đàn bà, mấy ông già, trẻ con chen ở mép.
Mẹ Lục Sình cũng ở đó. Bà về bản từ chiều qua, gùi trên lưng đã rỗng. Bà đứng ở hàng đầu, chống gậy, ngó lão.
Lão nói với họ chậm, câu ngắn, để ông trưởng bản nói lại bằng tiếng bản cho những người không hiểu.
Lão bảo: đêm hôm kia, bọn đội nón xuống bản, đốt đền, rồi đi lối mòn mà lên. Lối ấy giờ bên kia biết. Bên kia có thể xuống nữa, đông hơn. Lão xuống giữ cái khe ở chân lối mòn. Lão sẽ chất củi trên cái gò đầu khe.
– Thấy lửa trên gò đầu khe thì cả bản xuống bến, không đợi ai gọi. – Phan Trung nói.
Ông trưởng bản nói lại. Người bản im. Một đứa trẻ hỏi mẹ cái gì đó, bị bịt miệng.
Lão nói thêm: người già, trẻ con đi trước. Trâu dắt theo. Gạo thóc mang được bao nhiêu thì mang, không mang được thì để. Ở bến có thuyền đợi.
Một người đàn ông hỏi, qua ông trưởng bản, nếu không thấy lửa thì sao. Lão bảo: thì ở nhà, làm nương, như thường.
Người bản tản dần về nhà. Chỉ còn bà nán lại.
– Ông tướng giữ cái khe ấy bao lâu? – Bà hỏi, giọng khàn.
– Bao lâu cũng được. – Lão nói.
Bà ngó lão một lúc. Bà không hỏi nữa. Bà cúi đầu, quay đi, chống gậy về phía cuối bản.
* * *
Sườn đồi trọc phía Tây bản dốc dần lên về phía vách. Cỏ khô, đá vụn, không một bóng cây. Lão đi lên, năm mươi người theo sau.
Dưới chân đồi trọc, có một nấm đất nhỏ, mới, trên nấm đặt một cái nón vành rộng vỡ mép. Lão không dừng. Lão biết đó là ai.
Gần tới chân vách, sườn đồi gồ lên thành một cái gò thấp, đỉnh gò phẳng, đứng trên đó ngó xuống được cả bản. Qua cái gò, đất thắt lại, dốc lên, rồi đâm thẳng vào mặt vách.
Ở đó là cái khe.
Lão đứng ở dưới, ngẩng lên. Hai vách đá xám sừng sững hai bên, cao hơn cả mái đình, khép vào nhau thành một kẽ hẹp. Kẽ ấy chạy ngược vào trong núi, tối, quanh co, mất hút sau một khúc ngoặt. Trên mặt vách bên phải, lão thấy rõ cái gờ đá nhô ra, chạy xiên lên, men theo vách, mảnh như một nét vạch: lối mòn. Nó đổ xuống, chui vào trong khe. Cao hơn nữa, sát đỉnh vách, có một gờ khác, mờ hơn, đứt quãng: đường cao, đường bọn đội nón đã đi xuống.
Lão đi vào miệng khe.
Miệng khe hẹp tới mức lão đứng giữa, giang hai tay ra là chạm đá cả hai bên.
Đá lạnh dưới hai bàn tay. Lão đứng thế một lúc, mắt ngó vào trong. Trong khe, đất dốc lên, lổn nhổn đá lở, thỉnh thoảng có một chỗ rộng ra vừa hai người, rồi lại thắt lại. Hồi mùa thu, có năm mươi người bên kia đã đi xuống qua đúng chỗ này, rồi đi lên lại mà không qua được, vì người của lão trấn thủ đã chất đá kín miệng khe. Họ quay xuống bản, hạ giáo. Không ai chết. Lão nhớ cái mùi của buổi sáng ấy, mùi rạ ướt, mùi tro kho cũ.
Lần này, lão biết, người đi xuống sẽ không phải năm mươi người.
Lão lách vào trong khe một quãng, chừng vài chục bước, tới chỗ khúc ngoặt đầu tiên. Dưới chân, đá lở lổn nhổn. Dưới một tảng đá, lão nhặt được một cuộn bùi nhùi bé bằng nắm tay, buộc dây gai, khô, chưa dùng. Bọn đội nón đánh rơi. Lão bỏ nó vào túi áo. Từ khúc ngoặt, khe tối hẳn, chạy ngược lên, chỉ nghe tiếng gió hút qua, u u, như tiếng ai thổi vào một ống tre rỗng.
Lão quay ra. Ánh sáng ở miệng khe chói mắt.
* * *
Lão gọi người đứng đầu hàng tới.
– Đá xếp tới ngực thôi. Cao hơn thì mình cũng không đâm ra được. – Phan Trung nói.
Gã ngó miệng khe, ngó lão, rồi gật. Gã hiểu ngay. Mùa thu, người của lão trấn thủ chất đá cao quá đầu, vì mùa thu chỉ cần chặn cho người ta quay về. Lần này lão không muốn người bên kia quay về. Lần này lão muốn họ ra từng người một, và mỗi người ra tới đây thì gặp mũi giáo.
Lính doanh bắt tay vào việc. Đá lở dưới chân vách nhiều, tảng to, tảng nhỏ. Hai người khiêng một tảng. Bốn người khiêng một tảng lớn, dùng đòn tre luồn dưới. Lão đứng xem, chỉ chỗ đặt. Tảng to đặt dưới, tảng nhỏ chèn kẽ. Mỗi lớp lão bắt chèn cho khít, đẩy thử, không lung lay mới cho đặt lớp trên.
Bức đá lên dần. Tới thắt lưng. Tới ngang ngực. Lão bảo thôi.
Lão chừa một lối ở giữa, sát vách bên trái, hẹp hơn vai người. Ai từ trong khe đi ra phải nghiêng người mà lách. Lách qua, là đứng trước hàng giáo.
Người áo chàm đứng thử. Hai hàng, sau bức đá. Hàng đầu sát đá, giáo đặt lên mặt đá, mũi chĩa vào chỗ lối lách. Hàng sau đứng lùi một bước, giáo chĩa qua vai người đứng trước. Khiên mây dựng sát chân. Lão đi dọc hai hàng, kéo một cây giáo thấp xuống, đẩy một cây giáo khác lệch sang. Hai hàng ấy đứng xong thì kín cả miệng khe. Không chỗ nào trống.
Người áo chàm không nói. Lão bảo đứng đâu, họ đứng đó. Lão bảo đổi chỗ, họ đổi. Mặt họ trẻ, rắn, không có gì trên ấy, không sợ, không lo. Lão đã thấy họ đánh trên mặt tường phía Tây. Họ đánh như thế: im, không lùi.
Người đứng đầu hàng tới chỗ lão lúc trưa, khi người áo chàm ngồi xuống nghỉ.
– Bẩm lão tướng. – Gã nói. – Tiểu nhân xin hỏi một câu. Bên kia ra tới đây, ban đêm hay ban ngày.
Lão ngẩng lên vách, ngó cái gờ lối mòn.
– Mùa thu, năm mươi người đi đêm, cho trên Ải khỏi thấy. – Lão nói. – Lần này đông. Đông mà đi đêm thì rơi quá nửa. Họ sẽ leo ban ngày, ra tới đây lúc trời tối.
Gã gật. Gã không hỏi thêm. Gã quay về, nói gì đó với mấy người áo chàm ngồi gần. Lão thấy họ nghe, gật, không ai ngẩng lên vách.
* * *
Chiều, lính doanh chặt củi.
Trên sườn đồi trọc không có cây. Họ phải xuống tận bìa rừng phía Nam bản, chặt cành khô, bó lại, gánh lên. Một chuyến, hai chuyến. Lão bảo chất trên đỉnh gò đầu khe, chất cao, chèn lá khô ở dưới cho dễ bén. Chưa đốt.
Giữa chiều, có tiếng chân nặng trên sườn đồi. Lão ngó xuống. Người dắt voi đang đi lên, dắt theo con voi lớn. Trên lưng con voi, buộc mấy bó đá phiến dẹt người dắt voi nhặt dưới lòng suối. Gã nghe lính dưới bản kể ông tướng xếp đá, thì tự mang lên. Lão không bảo. Gã cũng không hỏi. Gã cho con Mộc quỳ xuống trước bức đá, cởi dây, để mấy tấm đá phiến xuống, rồi dắt con voi xuống dốc, đi về phía chuồng tạm. Lính doanh lấy đá phiến chèn lên mặt bức đá, mặt đá phẳng ra, giáo đặt lên chắc hơn.
Lão ngó theo con voi xuống dốc. Lão nhớ sáng mười chín tháng Hai, con voi ấy cõng Trống ra khỏi kinh. Lão dẫn lính đi đầu, bảy ngày đường, nghe tiếng chân nó sau lưng.
Lính doanh dựng một cái lều tạm sau gò, phủ tấm vải dầu. Bếp nhóm trong lòng gò, khuất gió, khuất mắt người trên vách. Cơm nấu xong, chia ra từng nắm. Người áo chàm ăn ngồi, giáo dựng bên người.
Gã đội trưởng lính doanh mang cơm tới cho lão. Gã ngoài bốn mươi, mặt rỗ, theo lão từ hồi còn là lính mới ở cửa Đông. Gã ngồi xổm xuống cạnh lão, đặt nắm cơm lên một tảng đá phẳng, rồi ngồi đó, không đi.
– Bẩm lão tướng, ở doanh giờ này bếp đã lên khói. – Gã nói. – Bọn trẻ ở nhà chắc đang tập giáo buổi chiều.
– Chắc thế. – Lão nói.
Gã ngồi thêm một chốc, nhai cơm, ngó xuống bản. Gã không nói gì nữa. Hai người ngồi đó như ngồi ở góc sân doanh, chiều nào cũng ngồi.
Lão ăn một nắm. Lão ăn chậm. Vai trái nhức. Lão xoa nó bằng tay phải, xoa thêm một lúc, rồi thôi.
* * *
Chiều tàn, trời trong vắt, gió bấc đã yếu.
Trăng hiện ra trên vách phía Tây, gần nửa vầng, dày hơn đêm qua. Nó treo trên đỉnh vách, rọi xuống mặt vách một lớp sáng nhạt, chỗ gờ lối mòn hắt ra một vệt bạc mảnh. Bên dưới, bản lên đèn. Mấy chục đốm lửa nhỏ, lặng, ở những chỗ cửa nhà còn mở. Có tiếng chó sủa, tiếng người gọi trẻ con về.
Lính doanh ngồi quanh bếp trong lòng gò. Người áo chàm chia làm hai, một nửa ngủ trong lều, một nửa ngồi sau bức đá. Không ai đốt đuốc ở miệng khe. Lão bảo thế. Tối thì người trong khe không thấy gì. Người ở ngoài, quen mắt, thấy được.
Lão không vào lều. Gã đội trưởng mang ra cho lão một tấm chăn dạ cũ. Lão không cần, mà vẫn nhận, khoác lên vai trái, chỗ đang nhức, cho gã yên lòng mà đi ngủ.
Lão đi tới miệng khe, ngồi xuống một tảng đá lớn sát vách bên phải, ngay sau bức đá. Từ chỗ ấy, lão ngó vào trong khe được, ngó lên vách được, ngó xuống bản được. Lão đặt cây đao cán dài ngang trên hai đầu gối. Cán gỗ lạnh. Lão để hai bàn tay lên đó.
Lão nghĩ tới mặt tường phía Bắc của Ải, giờ chắc đã thắp đuốc canh. Tới người ở trong gian phía Nam, đêm qua ngồi với lão tới giữa canh hai, không nói gì nhiều. Lão nghĩ tới những người lính doanh cửa Đông, theo lão hơn hai mươi năm, có người mới theo từ năm ngoái. Tới cái doanh, cái sân, cái góc sân ở kinh. Lão nghĩ tới đó thì dừng. Mai còn việc.
Trời sẫm dần. Bóng vách phía Tây đổ dài xuống sườn đồi trọc, nuốt dần cái gò, nuốt dần mái gianh dưới bản.
Chạng vạng, lão ngồi trên tảng đá ở miệng khe, cây đao cán dài gác ngang gối, mặt ngửa lên phía con đường mòn mất hút trên vách.