Chạng vạng mùng năm, hắn đi một vòng quanh Ải trước khi về gian mình.
Gió bấc đã yếu đi. Cả buổi chiều nó xô vào mặt tường, rít qua kẽ ván dãy trại, giờ chỉ còn từng cơn ngắn, lạnh, thổi tạt khói bếp về phía vách Đông. Trời trong. Phía Tây, trên mép vách, trăng đã hiện, một mảnh cong chưa tới nửa vầng, trắng nhạt trên nền trời chưa tối hẳn.
Dưới chân tường mặt trong cổng, những chân nhang buổi sáng đã tàn gần hết. Lính Ải cắm thêm từ chiều, mỗi người một nén, cắm lẫn vào giữa những chân nhang cũ. Hắn dừng lại một chốc, ngó những đốm đỏ ấy, rồi ngẩng lên nóc. Người khổng lồ đứng ở mép Bắc, quay lưng về phía sân. Từ dưới này, hắn chỉ thấy cái lưng to, lặng im, không động.
Hắn đi qua dãy bếp. Người ngồi quanh bếp đứng dậy khi hắn đi qua. Hắn khoát tay. Họ ngồi xuống lại. Ở bếp cuối dãy, người áo nâu ngồi với người ở bến, hai người cùng bưng bát. Tay áo nâu bên vai trái đã rách toạc, người ở bến đang khâu lại bằng cuộn chỉ gai, mũi kim đi chậm, đều. Người áo nâu thấy hắn, đặt bát xuống, định đứng. Hắn lắc đầu, đi qua.
Góc sân phía Tây giờ trống không.
Hắn ngẩng lên vách Tây. Chỗ lối mòn đã lẫn vào màu tối của vách, không còn thấy vệt gờ nào. Chỉ có hai đốm đuốc canh, một cao một thấp, im lìm trên mép đá.
Hắn định về gian, mà chân lại đưa hắn tới gian Trống trước.
Cái Trống nằm trên bệ gỗ. Đĩa dầu bên bệ đã có ai châm thêm. Hắn đặt lòng bàn tay xuống mặt da, nhắm mắt.
Phía dưới bản, chỗ sợi ấm nhất từng chạy lên, giờ không có gì. Phía Bắc, chỗ cái đền ngoài vòm, cũng không. Hai chỗ trống nằm cạnh nhau dưới bàn tay hắn, như hai cái răng vừa nhổ. Mà ngay sát mép Trống, có mấy sợi mới, mảnh, ngắn, chạy lên từ chỗ rất gần: từ chân tường mặt trong cổng, từ những kẽ đá người ta cắm nhang sáng nay. Chúng không ấm bằng sợi dưới bản. Chúng run run, như ngọn đèn mới thắp. Mà chúng có đó.
Một hồi sau, hắn rút tay về, đi ra. Hắn chưa về gian ngay. Hắn lên nóc.
* * *
Trên nóc, ở góc phía Tây, lão già làm nỏ ngồi cạnh cây nỏ bọc vải, người tiều phu ở phía đối diện, hai người đang vót tên. Một đống thân tre chẻ sẵn bên chân, một đống mũi sắt trong cái thúng. Lão già vót, ngắm, đưa cho người tiều phu tra mũi. Không ai nói gì. Thấy hắn, hai người định đứng. Hắn khoát tay.
Hắn đi ra mép Bắc.
Người khổng lồ đứng đó, cây thương dựng bên chân. Đồng trống phía dưới đã tối dần, bên kia đã nhóm lửa trại khắp mép đồng. Y nghe tiếng chân hắn, quay lại, cúi đầu.
– Bẩm bệ hạ, mạt tướng còn đứng được. – Y nói, trước khi hắn hỏi gì.
Hắn ngó y. Y nói thật. Y còn đứng được. Mà cái cúi đầu của y hôm nay chậm hơn hôm qua.
– Dưới chân tường mặt trong, người ta cắm nhang cho ngươi. – Hắn nói.
– Mạt tướng biết. – Y nói. – Mạt tướng ngửi thấy.
Y quay lại, ngó ra đồng trống. Hắn ở cạnh y thêm một chốc nữa mới xuống. Trời đã sẩm.
* * *
Gian của hắn ở quãng giữa dãy trại phía Nam, gần cửa phía Nam. Một cái án gỗ thấp, một cái chiếu, một ngọn đèn dầu. Người lính hầu vừa thắp đèn xong, cúi đầu lui ra.
Hắn chưa kịp ngồi xuống thì có tiếng chân ngoài hiên. Bước chậm, nặng, đều. Hắn nhận ra tiếng chân ấy.
Tối mùng năm, lão tướng vào gian hắn, quỳ một gối, xin xuống giữ chỗ con đường mòn đổ ra sau lưng Ải.
Lão quỳ ngay ở ngưỡng cửa, không bước vào trong. Cây đao cán dài lão để ngoài hiên, dựng vào cột. Tóc lão bạc trắng dưới ánh đèn, vai trái xệ xuống hơn vai phải một chút, như mỗi lần trời trở lạnh.
Hắn ngồi xuống sau án.
– Lão tướng vào đây. – Hắn nói.
Lão vào, quỳ lại ở giữa chiếu, cách án một sải. Lão không đợi hắn hỏi.
Lão nói ngắn. Đêm qua, toán đội nón xuống từ trên cao, đốt đền dưới bản, rồi ngược lối mòn mà lên, ra ngoài tường, chỗ chân vách. Đi được cả lối xuống lẫn lối lên. Toán ấy ít người. Mà chỗ ít người đi được, thì người đông cũng đi được, chỉ chậm hơn. Hôm nay bên kia dồn vào vòm cả buổi sáng mà không lên nổi. Người cầm quân bên kia không ngu. Không lên được đằng trước, người ấy sẽ tìm đằng sau. Đằng sau Ải là bản, là bến, là thuyền lương. Và giữa chúng với đằng sau Ải, chỉ có cái khe ở chân lối mòn.
– Bẩm bệ hạ, chỗ ấy chỉ vừa một người. Một người già đứng đó là đủ. – Phan Trung nói.
Hắn lặng một lúc.
Ngọn đèn trên án không động. Ngoài kia, gió bấc thổi một cơn, rồi lặng. Hắn nghe tiếng bát đĩa ở dãy bếp xa xa, tiếng ai cười một tiếng ngắn rồi thôi.
* * *
Hắn biết cái khe ấy.
Hồi mùa thu, có năm mươi người bên kia đã đi lối mòn xuống bản, gặp nương gặt rồi, kho đốt rồi, nhà không người. Lúc họ quay về, miệng khe đã bị đá chặn, sau đá có người. Họ hạ giáo dưới bản. Người nhận giáo của họ là chính người đang quỳ trước mặt hắn. Không ai chết hôm ấy. Lão giữ đúng lời: hạ giáo thì đi trước, lão đi sau.
Hắn biết vì sao lão xin. Hắn cũng biết vì sao lão là người xin.
Hắn lần lại trong đầu những người khác có thể đi.
Người cầm giáo dài đang giữ mặt tường phía Tây và góc đống đá, chỗ hai lần bên kia đã leo lên. Rút y đi, mặt Tây hở. Người áo nâu sáng nay vừa giữ được vòm. Mai bên kia lại dồn vòm, ông phải ở đó. Người khổng lồ không rời nóc được, và từ đêm qua y không còn như trước. Lão trấn thủ giữ cả Ải, không đi đâu được. Bốn người canh vách Tây ngồi trên cao, bắn được vài mũi, không chặn được ai.
Còn lại người đang quỳ trước mặt hắn.
Lão là người cuối cùng của tiên đế còn đứng bên hắn. Chuyện dòng chữ trên gò ngoài đồng năm ngoái, ngoài lão già làm nỏ và em gái hắn, chỉ lão biết. Hắn kể cho lão một chiều ở doanh cửa Đông. Lão giữ chuyện ấy. Lão không nói với ai.
Hắn để hai điều ấy cạnh nhau trong đầu, rất lâu. Không điều nào nhẹ đi.
Hắn ngó lão. Lão quỳ thẳng lưng, hai bàn tay úp trên đùi, mắt hạ xuống mép chiếu. Không giục. Không nói thêm. Lão đã nói hết điều cần nói.
– Lão tướng đi. Mang ai theo, lão tướng tự chọn. – Hắn nói.
Lão cúi đầu xuống, chạm tay vào chiếu một cái.
– Hai mươi lính doanh của lão tướng đi, còn tám mươi người ở trên này. – Hắn nói. – Ai giữ.
– Bẩm bệ hạ, đội trưởng đội ba. – Lão nói. – Gã theo lão phu từ hồi còn cầm giáo tre. Gã nghe lão trấn thủ, không cần lão phu dặn. Lão phu dặn rồi.
Lão đã dặn từ trước khi vào đây. Hắn hiểu thế. Lão đã tính xong mọi thứ mới quỳ ở ngưỡng cửa, chỉ chừa lại một chữ cho hắn nói.
* * *
Lão xin người. Ba mươi người áo chàm. Hai mươi lính doanh cửa Đông của lão. Không hơn.
Hắn hỏi sao ít thế. Lão bảo khe chỉ vừa một người. Đứng ở đó một trăm người thì chín mươi chín người đứng không. Người áo chàm đứng sau đá, đâm qua chỗ hở. Lính doanh khiêng đá, vót cọc, gánh nước, chất củi. Thế là đủ. Người còn lại ở trên này, trên này cần hơn.
Hắn cho gọi người cầm giáo dài.
Y tới nhanh, như đã ở sẵn đâu đó gần hiên. Y quỳ ở ngưỡng cửa, giáo dựng ngoài hiên cạnh cây đao cán dài. Hắn nói cho y nghe lão tướng xin gì. Y nghe, không hỏi lại. Y ngó lão tướng một cái, một cái thôi.
– Bẩm bệ hạ, ba mươi người. Mạt tướng chọn những người đứng vững nhất. – Phạm Ngũ Lão nói.
Lão tướng gật đầu với y. Y đáp lại bằng một cái gật. Hai người ấy chưa nói với nhau mấy câu từ ngày lên Ải. Hắn thấy cái gật ấy đủ thay cho mấy câu.
Người cầm giáo dài đi ra. Tiếng chân y xa dần về phía dãy trại người áo chàm.
– Còn một việc. – Lão tướng nói.
Lão xin cho dân dưới bản biết trước. Lão sẽ chất củi trên cái gò đầu khe. Bên kia tới miệng khe thì đốt. Dân thấy lửa thì xuống bến, người già, trẻ con đi trước, không đợi ai gọi. Thuyền lương ở bến phải đợi sẵn, đủ chỗ cho người già, trẻ con.
Hắn gọi người lính hầu, bảo đêm nay xuống bến, dặn người lặn sông giữ thuyền sẵn, mũi quay ra sông, dây buộc lỏng. Người lính hầu nhắc lại từng chữ rồi chạy đi.
– Mai lão phu xuống bản, tự nói với ông trưởng bản. – Lão tướng nói. – Người dưới ấy nghe người họ đã thấy mặt.
Hắn gật.
* * *
Lúc ấy có tiếng gõ khẽ ở khung cửa.
Lão trấn thủ ở ngoài hiên, cúi đầu. Lão bảo gã trẻ người phương Bắc ở lại, cái gã mới học được dăm câu tiếng bên này, vừa tới tìm lão, ra hiệu bằng tay, chỉ mặt tường, chỉ cây giáo, chỉ mình. Từ hôm đứng hàng sau lũy, gã chưa lên mặt tường lần nào. Giờ gã xin lên, không cầm giáo cũng được, khiêng đá cũng được. Lão trấn thủ hỏi hắn có cho không.
Hắn nghĩ một chốc.
– Cho gã khiêng đá. – Hắn nói. – Đứng sau người Ải cũ. Đừng để gã đứng một mình.
Lão trấn thủ cúi đầu, đi. Lão tướng ngó theo, không nói gì. Gã là hàng binh được thả về từ tháng Hai năm ngoái, rồi tự quay lên Ải, tay không.
Chừng cạn nửa đĩa dầu, người cầm giáo dài quay lại, đứng ngoài hiên, không vào.
Y bảo ba mươi người đã chọn xong. Y đi từng hàng, ngó từng người, chọn những người đứng tập giáo cả buổi mà gót không nhấc. Lúc y tới hàng đầu, người đứng đầu hàng đã bước ra trước khi y gọi. Y không giữ gã lại. Ba mươi người ấy đêm nay ngủ sớm, rạng mai đứng ở cửa phía Nam.
Lão tướng nghe, gật. Lão không hỏi tên ai. Người áo chàm không có tên để hỏi.
Y khom mình chào hắn, rồi chào lão tướng, rồi đi. Lần này y khom với lão thấp hơn với hắn một chút. Hắn thấy, và để đó.
* * *
Giờ chỉ còn hai người trong gian.
Hắn không bảo lão về. Lão không xin về. Lão vẫn quỳ ở giữa chiếu, rồi khi hắn bảo ngồi, lão ngồi xuống, xếp chân, lưng vẫn thẳng.
Đèn trên án cháy một lúc thì cạn bấc, ngọn lửa thấp xuống. Hắn khêu bấc. Lửa lại lên. Bóng hai người trên vách ván to ra, rồi lặng im.
Ngoài kia, gió bấc đã tắt hẳn. Hắn biết từ tiếng mái: tấm ván trên đầu hết kêu. Ải im. Thỉnh thoảng có tiếng chân lính đổi canh trên mặt tường, tiếng một ai đó ho ở dãy trại bên kia sân. Ở xa, rất xa, phía đồng trống, có tiếng ngựa hí, một tiếng, không ai đáp.
Hắn nghĩ tới lần đầu thấy lão. Kinh thành khi ấy đang bị vây, hắn chưa có gì trong tay ngoài cái Trống và mấy người ít ỏi. Lão đứng trên vọng lâu, tóc đã bạc, quay lại ngó đám người hắn dẫn tới, không chớp. Lão chưa bao giờ xin hắn điều gì cho mình. Lão xin lính, xin đi trước, xin chém kẻ đáng chém. Đêm nay lão xin một cái khe.
Lão cũng đang ngó ngọn đèn. Lão nghĩ gì, hắn chịu. Hắn để lão nghĩ.
Có một lúc lão kể, giọng thấp, không phải kể cho hắn nghe mà như kể cho ngọn đèn. Mùa thu, ở đầu bản, lão đứng trước năm mươi người bên kia vừa bị chặn đường về. Có đứa run tới nỗi mũi giáo rung lên. Có gã đứng tuổi không ngó lão, mà ngó mấy nương đã gặt. Lão bảo, lúc người ta còn ngó nương được như thế, là người ta còn muốn về nhà. Lão nói xong thì thôi.
Hắn nghe. Câu chuyện ấy dính gì tới đêm nay, hắn để đó. Hắn nghĩ chính lão cũng chưa rõ.
Hắn nghĩ tới cái khe dưới ánh trăng: một kẽ đá hẹp trên sườn đồi trọc, đá xám, cỏ cháy vàng mùa khô, cái gò thấp nhìn xuống những mái gianh của bản. Hắn chưa xuống đó lần nào. Lão xuống rồi. Lão biết chỗ ấy bằng chân, hắn chỉ biết bằng lời kể.
Từ dãy trại phía bên kia sân, vọng sang tiếng đá mài trên sắt, đều, chậm. Ai đó đang mài giáo. Một lúc, thêm một tiếng nữa, rồi tiếng thứ ba. Ba mươi người được chọn chưa ngủ. Họ mài giáo, như lính ở đâu cũng mài giáo đêm trước khi đi. Người áo chàm không có làng, không có tên, mà tay họ nhớ việc ấy.
Lão tướng cũng nghe. Lão nghiêng đầu về phía tiếng mài, khẽ gật, như người thợ nghe tiếng búa của thợ khác mà biết tay nghề.
Trăng phía Tây đã xuống thấp. Qua khung cửa để ngỏ, hắn thấy nó chạm mép vách, rồi chìm dần. Giữa canh hai thì khuất hẳn. Sân Ải tối. Chỉ còn đuốc canh trên mặt tường, đuốc canh trên vách.
Lão tướng chống tay phải lên đầu gối, đứng dậy. Bàn tay ấy ở trên đầu gối một nhịp, lâu hơn người trẻ một nhịp. Lão mới đứng thẳng.
Lão lùi ra tới ngưỡng cửa, quay lại, cúi đầu.
– Rạng mai lão phu xuống. Bệ hạ đừng tiễn. – Phan Trung nói.