Rạng mùng một, đá trong khe đã khô, và Trưng Trắc ngồi lên lưng con voi ba bộ đứng đầu bãi dốc.
Gió thổi suốt đêm. Từ phía đèo xuống, khô, lạnh, lùa qua ba chỗ hẹp, qua bãi dốc, qua những hốc đá người ba bộ ngồi co ro. Gần sáng, bà đi lên bãi một lượt, cúi xuống, áp lòng bàn tay lên lớp đá phẳng đổ xuống chỗ hẹp thứ ba. Đá lạnh buốt. Mà khô. Bà miết tay xuống một quãng dài, không thấy chỗ nào trơn. Bà thẳng lưng lên, xoa hai lòng bàn tay cho ấm, không nói gì với ai. Mấy người quanh bà đã hiểu.
Trời không trăng. Sao còn dày trên khoảng trời hẹp giữa hai vách, rồi thưa dần, nhạt dần, tới lúc bà thấy được hình con voi trước mặt mình: cao, xám, vành tai to quạt chậm. Người dắt voi của ba bộ quỳ một gối xuống cạnh chân trước nó, chìa đầu gối kia ra cho bà bước. Bà bước lên đầu gối người ấy, bám vào sợi dây mây quấn quanh cổ voi, đu người lên. Lưng voi rộng, ấm. Bà ngồi xuống sau gáy nó, hai chân kẹp sau hai vành tai.
Em gái bà ngồi trên con voi bên cạnh. Con ấy nhỏ hơn, một bên ngà gãy cụt từ thuở nào. Em gái bà ngồi thẳng lưng, kiếm đeo sau vai, mặt còn ngái ngủ mà mắt đã mở to, cứ ngó xuống khe.
Sau hai con voi, mười mấy con voi ba bộ đứng thành hàng dọc theo bãi. Đứng cuối hàng là con voi trắng. Thủ lĩnh ngồi trên lưng nó, cung đeo chéo, tay cầm cái sừng. Bà ngoái lại. Hai người ngó nhau qua cả một hàng lưng voi xám. Thủ lĩnh gật.
Chuyện ấy, đêm qua hai người đã bàn. Thủ lĩnh muốn cưỡi con voi già của nàng đi đầu. Bà bảo không. Con voi ấy là con voi người ba bộ nhìn vào mà vững dạ. Nó đi đầu, có gì xảy tới với nó ở chỗ hẹp, thì cả hàng sau rối. Nó đi sau cùng, ai ngoái lại cũng thấy nó. Thủ lĩnh lặng đi khá lâu, rồi bảo: ông ấy sẽ giận. Bà bảo: để ông ấy giận ta.
* * *
Bên dưới, người lạ đã dậy.
Từ bãi dốc, bà ngó xuống được dọc lòng khe: chỗ hẹp thứ ba ngay dưới chân, quãng trống trăm bước, chỗ hẹp thứ hai đêm qua bỏ lại, rồi xa hơn nữa, tới chỗ hẹp thứ nhất. Mấy đống lửa ở dưới ấy đã lụi thành than, khói bốc lên mảnh, gặp gió thì tạt ngang, tan trên đá. Người lạ lục tục dậy quanh đống than, vươn vai, xốc khiên. Có người cúi xuống vục nước dưới khe. Có người ngước lên hai vách, ngó rất lâu.
Họ không thấy gì. Người ba bộ đã xuống từ nửa đêm.
Lúc trời tối hẳn, bà cho họ đi xuống, từng người một, không đuốc, lặng lẽ lấy lại những gờ đá ở chỗ hẹp thứ hai. Người đàn ông cụt ngón đi trước, sờ vách mà đi, tìm lại đúng những gờ hôm qua. Bên dưới không ai hay. Gần nửa đêm, mấy người đàn bà dưới bản lên tới bãi dốc. Họ đi từ sáng hôm qua, gùi theo mấy bó tên người ở bản vót sau hôm đoàn đi, mũi tre hơ lửa, mũi xương, vài mũi sắt đổi ở chợ biên, với mấy gùi cơm nắm. Dẫn đường cho họ là đứa em con chú thủ lĩnh. Cái chân trẹo hôm tập ở khe gần bản đã lành; gã đi không còn tập tễnh.
Giờ thì ai trên vách cũng đã có tên đầy ống.
Bà giơ tay lên. Sau lưng bà, thủ lĩnh nâng sừng, thổi một hơi gọn.
Tên bay xuống trước.
Từ những gờ đá ở chỗ hẹp thứ hai, cao, trông xuống được tới chỗ hẹp thứ nhất, tên rơi xuống đám người đang xốc khiên. Bên dưới có tiếng hô. Khiên giơ lên. Người lạ dồn lại, khiên áp khiên, đúng cách họ đã dồn hôm qua. Họ chờ người ba bộ hết tên như hôm qua, rồi sẽ lên.
Lần này họ không phải chờ lâu.
Bà thúc gót vào sau tai voi. Con voi bước xuống mặt đá.
Bà nghe bàn chân nó đặt xuống. Chậm. Nặng. Bàn chân trước đặt xuống trước, nán lại một chốc, như dò, rồi mới dồn sức. Đá không trượt. Bàn chân sau theo. Thân voi nghiêng về phía trước, bà ngả người ra sau, tay bám chặt sợi mây. Mười bước, hai mươi bước. Tới chân lớp đá phẳng, con voi dừng, rung hai tai, thở ra một hơi dài, khịt khịt vòi.
Sau lưng bà, con voi của em gái cũng đã xuống tới nơi.
Bà không ngoái lại xem cả hàng. Bà nghe là đủ. Tiếng chân voi trên đá, từng con, từng con, không con nào trượt. Tiếng đá vụn lăn. Tiếng người dắt voi gọi khẽ. Gió từ đèo xuống thổi suốt một đêm, đã hong khô cho bà từng tấc đá.
* * *
Chỗ hẹp thứ ba vừa đủ một con voi. Hai bên sườn nó gần chạm vách. Bà ngồi trên cao, giơ tay ra là chạm đá. Qua khỏi đó, lòng khe mở ra một chút, rồi lại thắt lại ở chỗ hẹp thứ hai.
Con voi của bà lách khỏi chỗ hẹp thứ hai lúc người ba bộ trên gờ bắn tới loạt thứ ba.
Bên dưới, người lạ đã thấy voi.
Bà thấy cái lúc họ thấy. Một người ở đầu khối khiên ngẩng lên, há miệng, không kêu. Người bên cạnh ngoảnh theo. Cái khối người ấy, từ nãy giờ dồn chặt, giơ khiên lên đầu đón tên, bỗng chùng xuống một nhịp. Không ai ra lệnh. Khiên trên đầu họ không hạ, mà chân họ đã lùi.
Bà cầm kiếm ngang trước ngực, không giơ lên. Bà không cần giơ.
Sau lưng hai con voi, người ba bộ đổ xuống khe, và bà thấy họ chạy nhanh như chính bà, không ai thở dốc.
Họ rời gờ đá cùng một lúc. Người trên cao tụt xuống người dưới thấp, người dưới thấp nhảy xuống lòng khe, rồi chạy. Bà ngoái lại một lần, chỉ một lần. Họ chạy ngay sau đuôi voi, sát tới mức có người phải lách sang bên để khỏi va vào chân sau nó. Người nào cũng vừa chạy vừa giương cung. Dây cung căng hơn hôm qua, căng hơn những ngày tập ở khe gần bản. Bà nghe tiếng dây bật, đanh, gọn. Mũi tên đi thẳng qua đầu voi, xuống khối khiên phía trước.
Hôm qua, chạy lên một quãng dốc, người nào cũng phải đứng lại thở. Hôm nay không ai đứng lại.
Bà đã thấy điều này một lần, thuở ấy, bên một con sông: người đi theo bà chạy mà không biết mỏi, cho tới khi bà dừng.
Bà không nghĩ tiếp. Bà không dừng.
Con voi của bà tới chỗ hẹp thứ nhất. Chỗ ấy đêm qua là của người lạ. Họ đã chất mấy tảng đá chắn ngang lòng khe, cao tới ngực người. Con voi không dừng. Nó cúi đầu, đặt trán vào tảng đá trên cùng, đẩy. Tảng đá lăn xuống phía bên kia. Tảng thứ hai cũng lăn. Người núp sau đống đá bỏ chạy trước khi tảng thứ ba đổ.
Khối khiên vỡ.
Không vỡ ngay. Người ở đầu còn giơ giáo. Người ở giữa đã quay lưng. Người phía sau nữa không biết phía trước đang có gì, chỉ thấy người phía trước quay lại, xô vào mình, thế là cũng quay lại. Khiên rơi xuống đá, kêu loảng xoảng, rồi bị giẫm lên. Có người tuột khỏi vai cái túi đồ, không nhặt. Một cái nồi đồng lăn lông lốc xuống lòng khe, va vào đá, nảy lên, nằm nghiêng giữa dòng nước cạn.
Em gái bà thúc voi lên ngang voi bà. Hai con voi đi cạnh nhau qua khúc quanh đầu khe, chiếm trọn lòng khe. Phía sau, người ba bộ vẫn chạy, vẫn bắn.
Ở chỗ hẹp thứ nhất, mấy người ba bộ dừng lại. Họ cúi xuống giữa lòng khe, dưới cái hốc đá thấp nơi chiều qua người trai trẻ đi đầu đoàn đã ngã, rồi bốn người nhấc người ấy lên vai, mang ngược về phía bãi dốc, không ai nói một lời.
* * *
Qua khỏi khúc quanh, lòng khe mở ra thành một thung lũng hẹp, cây lúp xúp, đá cuội. Phía xa, đèo giữa chắn ngang, đỉnh còn mây vắt.
Người lạ chạy về phía ấy. Không còn khối. Không còn hàng. Mỗi người một đường, men theo bờ suối, leo lên sườn đồi, chạy về phía con đường mòn dẫn lên đèo. Họ bỏ lại dọc đường những thứ đã mang qua đèo: khiên da, mũ da, giáo gãy, mấy bó củi, một cái túi vải bung miệng đổ ra một nắm gạo trắng. Có người vừa chạy vừa ngoái lại. Ngoái lại thấy voi thì chạy nhanh hơn.
Bà để voi đi chậm lại. Voi đi nhanh trong lòng khe thì được. Ra tới chỗ đá cuội, nó dễ trẹo chân.
Người ba bộ thì không chậm. Họ vượt lên ngang voi, rồi lên trước voi, tỏa ra hai bên sườn thung lũng, chạy, dừng, bắn, lại chạy. Bà ngó họ. Họ chạy như người vừa ngủ dậy sau một giấc dài, chân nhẹ, mắt sáng. Mấy gã trai trẻ nhất đã ra xa tới mức bà phải nheo mắt mới thấy.
Giữa trưa, bà tới chân đèo giữa.
Con đường mòn lên đèo ngoằn ngoèo trên sườn núi, lẫn giữa những bụi cây thấp. Trên đó, người lạ bò lên từng đám, từng người, có người tụt xuống rồi lại bò lên. Người ba bộ đứng dưới chân dốc, giương cung, chờ. Mấy gã trai trẻ đã đặt chân lên con đường mòn, ngoái lại chờ bà gật.
Bà không gật.
– Không đuổi qua đèo. Để người sống mang tin về. – Trưng Trắc nói.
Thủ lĩnh đã thúc con voi già lên tới cạnh bà từ lúc nào. Nàng ngó bà, không nói, rồi quay lại, nói to một câu tiếng núi. Mấy gã trai trẻ trên con đường mòn đứng lại. Có gã còn giương cung thêm một chốc, ngó những cái lưng đang bò lên đèo, rồi mới hạ xuống, lùi về.
Bà biết người ba bộ muốn đuổi. Bà cũng biết qua đèo là gì. Bên kia đèo là đất người lạ đã ngủ hai đêm, đã quen đường. Người ba bộ qua đó, là đánh trên đất không quen. Mà người lạ chạy về, mang theo cái thấy hôm nay: con voi đi ra từ khe, người núi đổ xuống sau voi, chạy không biết mỏi. Họ kể cho người sau nghe. Người sau nghe xong, đi đường này sẽ nghĩ hai lần.
Bà cần họ nghĩ hai lần. Bà không cần họ chết hết.
* * *
Bà ra hiệu dừng. Con voi của bà dừng bước.
Ngay lúc ấy, sau lưng bà, người ba bộ ngồi xuống.
Không phải ngồi nghỉ. Họ ngồi sụp xuống chỗ mình đang đứng, trên đá, trên cỏ, có người ngồi xuống giữa dòng nước cạn mà không đứng dậy. Cung tuột khỏi tay. Mấy gã trai trẻ vừa nãy còn chạy nhanh nhất, giờ nằm ngửa trên bãi đá, ngực phập phồng, mắt nhắm. Một người đàn bà gục đầu lên đầu gối, hai vai rung. Không ai kêu. Họ thở. Hơi thở của ba trăm người, giờ mới tới, dồn lại một lượt.
Em gái bà tụt xuống khỏi lưng voi, chân chạm đất thì khuỵu xuống, ngồi luôn lên một tảng đá phẳng cạnh suối. Bà gọi. Em gái bà không đáp. Bà ngó lại: người em đã ngủ, đầu gối lên cánh tay, kiếm còn đeo sau lưng.
Bà trượt xuống khỏi lưng voi. Chân bà chạm đất, và cái nặng của mấy ngày trên núi dồn cả vào hai đầu gối một lượt, nặng tới mức bà phải bám vào chân voi mà đứng.
Bà đứng như thế một lúc lâu. Con voi cong vòi lại, thở ra một hơi dài phả lên tóc bà.
Chiều ấy, thủ lĩnh đi đếm người. Nàng đi dọc thung lũng, từ chân đèo về tới khúc quanh, đếm bằng mắt như đêm qua. Đếm xong, nàng quay về, ghé tai bà: thêm hai người không về được nữa, một người ở chỗ hẹp thứ nhất, một người ở khúc quanh. Bà gật. Bà không hỏi tên. Nàng cũng không nói.
Đêm mùng một, người ba bộ nhóm lửa ở khúc quanh đầu khe. Lần đầu tiên từ lúc tới khe, bên này có lửa. Không ai hát. Người ta ngồi quanh lửa, ăn cơm nắm, uống nước suối, rồi ngủ ngay bên đống lửa, ngủ sâu tới mức có người lăn sát vào than mà phải có người khác kéo ra. Bà ngồi canh. Trời không trăng, sao dày. Gió đã nhẹ hơn đêm qua.
* * *
Sáng mùng hai, tù và vọng tới từ phía Tây Bắc.
Tiếng xa, chuyền qua mấy đỉnh đồi mới tới, mỏng như tiếng ai gọi bên kia núi. Bà không đọc được. Thủ lĩnh nghe, quay sang bà: bộ thứ ba báo, người lạ đã qua đèo xa nhất, xuống phía bên kia. Sừng không nói được gì hơn.
Người ba bộ thu nhặt những thứ người lạ bỏ lại. Khiên da, mũ da, giáo, nồi đồng, mấy cái túi gạo. Cái gì dùng được thì mang về bản. Cái gì không dùng được thì chất lại ở khúc quanh, thành một đống. Quá trưa, cả đoàn quay ngược lên, qua ba chỗ hẹp, về bãi dốc.
Chiều mùng hai, về tới bãi dốc, bà cho gọi đứa em con chú thủ lĩnh.
Gã chạy tới, đứng trước bà, còn thở. Bà nghĩ một chốc. Người lạ có quay lại hay không, bà chưa biết. Mà cái đã có thì phải báo xuống dưới xuôi trước. Bà bảo gã, qua thủ lĩnh, xuống đồn chợ biên báo đúng một câu: khe ấy đã giữ được, người lạ đã lui qua đèo xa nhất.
Gã nhắc lại câu ấy hai lần bằng tiếng dưới xuôi, ngọng mà đủ chữ. Bà gật. Gã quay đi, chạy xuống dốc, nhanh như lúc chạy lên.
* * *
Chạng vạng mùng hai, trăng non mảnh, cong, hiện ra phía Tây, lặn ngay sau mặt trời.
Người ba bộ đứng kín bãi dốc. Người trên vách đã xuống. Mấy người đàn bà gùi tên lên đêm trước cũng đứng lẫn trong đó. Ba người được mang về đã nằm trên mấy tấm chiếu ở mép bãi, đắp lá. Voi đứng sau lưng người, thành một vòng, mười mấy cái đầu xám ngẩng lên trời đã sẫm.
Thủ lĩnh đứng giữa bãi, trước con voi trắng. Bà ở một bên với em gái, không ở giữa. Bà không biết thủ lĩnh định nói gì. Nàng không bảo trước.
Thủ lĩnh nói bằng tiếng núi. Câu dài, chậm. Bà không hiểu chữ nào. Bà chỉ thấy người ba bộ đứng im nghe, không ai nhúc nhích, kể cả mấy gã trai trẻ nhất.
Nói hết câu dài, nàng quay sang bà, và nói một tiếng.
Bà nhận ra tiếng ấy. Đó là cái tiếng người ba bộ đã gọi bà từ hôm ở khe gần bản, cái tiếng em gái bà chưa dám dịch.
Thủ lĩnh nói xong, người ba bộ nói theo. Không đều. Người trước, người sau, người to, người nhỏ, cả bãi dốc nói đi nói lại một tiếng ấy. Trong vòng voi phía sau, con voi trắng giơ vòi lên, rống một hồi dài. Mấy con voi khác rống theo.
Bà quay sang em gái. Người em ngó bà, mắt đỏ, nuốt xuống một cái, rồi mới nói.
– Tỷ tỷ, tiếng ấy nghĩa là người cả ba bộ cùng theo. – Trưng Nhị nói.