Sáng hai mươi chín, đoàn người lên tới chỗ đường núi bắt đầu dốc gắt.
Mây vẫn trùm. Đèo giữa ở đâu đó phía trên, khuất trong mây, chỉ biết nó ở phía con suối chảy xuống. Đường đi men theo lòng suối, lúc bên bờ này, lúc lội sang bờ kia. Mùa này suối cạn, nước chỉ còn chảy thành mấy dòng nhỏ giữa đá cuội, trong, lạnh. Người ba bộ lội qua không cởi gì.
Bà đi giữa đoàn. Chân bà nặng hơn hôm qua, mà bà không để bước mình chậm lại. Bà biết người quanh bà cũng đã mỏi: bước ngắn lại, hơi thở dài ra, không còn ai nói chuyện. Hôm qua họ đi từ sáng tới tối. Hôm nay họ đi từ trước khi trời sáng.
Giữa buổi, hai người từ phía trên đi xuống, gặp đoàn ở một khúc suối. Người bộ thứ ba. Một người tóc đã lốm đốm bạc, một người còn non choẹt, áo rách, chân trần rớm đất. Họ đã theo người lạ từ chân đèo xa nhất, đi trên sườn núi, cao hơn đường người lạ đi, suốt một ngày một đêm. Thủ lĩnh nghe họ nói, hỏi lại mấy câu, rồi quay sang bà.
– Người lạ ngủ trên sườn núi bên kia đèo giữa đêm qua, hôm nay qua đèo. – Nàng nói. – Đông. Lửa kín cả sườn đồi. Sáng nay họ dậy muộn. Chậm hơn hôm trước.
– Mệt. – Bà nói.
– Mệt. – Thủ lĩnh nhắc lại. – Mà vẫn đông.
Bà bảo người đưa cho hai người bộ thứ ba mỗi người một nắm cơm. Người già cầm nắm cơm, không ăn ngay, nhét vào túi áo, nói một câu. Thủ lĩnh dịch: ông phải mang về cho con cháu trong rừng. Bà bảo đưa thêm. Ông cầm, cúi đầu, rồi cả hai quay lên núi, đi theo một lối bà không thấy có lối.
Gần trưa, hai vách đá hiện ra trước mặt.
Bà nhận ra chúng ngay. Hai vách đá xám, dựng lên hai bên lòng suối, khép dần lại, như hai bàn tay người ta chụm vào nhau để hứng nước. Đây là cái khe. Bà đã đứng ở đây hai lần. Lần này bà đứng ở đây với ba trăm người.
* * *
Bà đặt người.
Bà không cần nghĩ lâu. Bà đã nghĩ ở đây từ những lần trước. Khe có ba chỗ hẹp. Chỗ hẹp thứ nhất ở đầu khe, nơi lòng suối vừa thắt lại sau một khúc quanh. Đi lên chừng trăm bước là chỗ hẹp thứ hai, hẹp hơn, hai vách gần như chạm nhau, chỉ vừa ba người đi ngang. Lên trăm bước nữa là chỗ hẹp thứ ba, nơi khe thắt lại một bận chót. Sau nó, lòng khe dâng lên thành một bãi dốc đá cao hơn chỗ hẹp; qua bãi ấy, đường mới đổ về phía bản.
Ở mỗi chỗ hẹp, trên vách có hốc, có gờ, có những tảng đá lở nằm chắn ngang lòng khe. Bà chỉ từng chỗ. Thủ lĩnh nói lại. Người ba bộ trèo lên, ngồi vào, thử giương cung, thử nấp. Họ đã tập thế ở khe gần bản. Ở đây đá cao hơn, vách dốc hơn, mà cái tập thì vẫn thế: bắn, rồi đi lên chỗ kế.
Bà không giảng lại. Họ nhớ.
Người đàn ông cụt ngón, người đã tập ở khe gần bản, tự chọn chỗ ngồi. Ông không ngồi chỗ bà chỉ. Ông trèo lên một gờ đá cao hơn, khuất hơn, sau một bụi cây mọc kẽ đá, ngồi xuống, giương cung thử, hạ xuống, rồi ngó bà. Bà ngó chỗ ông ngồi. Từ chỗ ấy, ông trông xuống được trọn khúc khe bên dưới, mà dưới khe chẳng ai trông lên thấy ông. Bà gật. Ông quay đi, gỡ dây cung, lau, buộc lại.
Gần chiều, mưa bụi bắt đầu rơi.
Không phải mưa. Một thứ hơi nước mịn bay xuống từ đám mây trùm trên đầu, bám lên đá, lên lá, lên tóc người. Đá trong khe sẫm lại, bóng lên. Người ba bộ chân trần vẫn đi được trên đá ướt. Mà bà thấy họ đặt chân chậm hơn.
Chạng vạng, voi tới.
Bà nghe tiếng chúng trước khi thấy: tiếng đá lăn, tiếng cành gãy, tiếng thở nặng. Mười mấy con voi của ba bộ đi lên theo lòng suối, chậm, từng con một. Đi đầu là con voi trắng.
Thủ lĩnh đi xuống đón nó ở chân bãi dốc. Nàng đặt tay lên vòi nó, nói gì đó, khẽ. Nàng dắt nó lên bãi dốc đá sau chỗ hẹp thứ ba, cho nó đứng ở đó. Mấy con voi khác đứng quanh nó. Bãi dốc ấy là chỗ cuối cùng. Ai qua được cả ba chỗ hẹp, xuống tới bãi dốc, thì gặp voi.
* * *
Đêm hai mươi chín, không ai nhóm lửa.
Người ba bộ ngồi trong hốc đá, trên gờ đá, lưng dựa vách, cung ôm trong lòng. Họ ngủ ngồi. Mưa bụi vẫn rơi, lạnh, thấm qua áo. Không ai kêu.
Bà ngồi ở chỗ hẹp thứ nhất, trên một tảng đá phẳng sát vách, chỗ thấy được cả khúc quanh đầu khe phía dưới lẫn chỗ hẹp thứ hai phía trên. Em gái bà ngồi bên cạnh, tựa vai vào vai bà. Thủ lĩnh ngồi phía trên một chút, trên một gờ đá, im.
Bà không ngủ. Bà nghe. Tiếng nước chảy giữa đá. Tiếng mưa bụi rơi trên lá ở hai bên vách, rất khẽ, đều. Tiếng một người ba bộ ho, rồi bịt miệng lại. Tiếng voi thở ở bãi dốc phía sau.
Không có tiếng nào từ phía dưới khe.
Quá nửa đêm, thủ lĩnh trèo xuống khỏi gờ đá, ngồi xuống cạnh bà, phía bên kia em gái bà đang thiu thiu.
– Họ giữ nổi không? – Nàng hỏi, khẽ.
Bà nghĩ. Câu ấy người ta hỏi bà nhiều lần trong đời, trước nhiều trận khác. Bà chưa bao giờ trả lời giống nhau.
– Giữ nổi một ngày. – Bà nói. – Một ngày là đủ cho trời đổi.
Nàng gật. Nàng ngó lên những hốc đá trên hai vách, nơi người của nàng ngồi, tối, im.
– Họ chưa đánh với người lạ đông thế bao giờ. – Nàng nói. – Họ đánh với thú. Với nhau, vì một khoảnh nương. Chưa bao giờ với ai từ xa tới.
– Thú không biết mình bị bắn từ đâu. – Bà nói. – Người lạ cũng không biết. Họ không quen khe này. Người ba bộ quen.
Nàng không nói gì thêm. Nàng ngồi đó tới gần sáng, rồi trèo lại lên gờ đá của mình.
* * *
Rạng ba mươi, người bên kia ló ra ở khúc quanh đầu khe, và người ba bộ trên gờ đá buông dây cung.
Mưa đã tạnh lúc gần sáng. Mây vẫn còn, thấp, xám. Đá vẫn ướt. Trong ánh sáng xám ấy, bà thấy những người đầu tiên đi lên từ khúc quanh: đi từng tốp, mỗi tốp chừng mười người, khiên da che trước ngực, đầu đội mũ da, đi chậm, mắt ngó lên hai vách.
Họ ngó lên. Mà họ không thấy người ba bộ trong hốc đá. Người ba bộ ngồi im như đá.
Tên bay xuống từ ba chỗ cùng một lúc. Tốp đầu dừng lại. Có người ngã. Có người giơ khiên lên che đầu, lùi về khúc quanh.
Tốp thứ hai lên. Tên lại bay xuống. Tốp thứ hai cũng lùi.
Một lúc lâu không ai lên.
Đến khi lên lại, họ lên đông hơn. Không còn từng tốp mười người. Một khối, khiên kề khiên, giơ cao che đầu, đi sát vào nhau, tiến lên chậm mà không dừng. Tên của người ba bộ cắm vào khiên, có mũi xuyên qua, có mũi không.
Bà ngó xuống, rồi ngó lên chỗ thủ lĩnh. Nàng chờ bà ra hiệu. Bà lắc đầu. Chưa.
Chỗ hẹp thứ nhất là cái cổ chai. Khối khiên dồn tới đó thì phải thắt lại, phải tách ra, phải đi hai ba người một. Lúc tách ra, khiên hở. Người ba bộ trên vách chờ đúng lúc ấy mà bắn. Khối người tới cổ chai, vỡ, lùi về khúc quanh, gom lại, lại tới. Cứ thế. Mỗi lượt, họ để lại ở cổ chai mấy người không đi được nữa.
Buổi sáng trôi qua như thế.
Bà đứng trên tảng đá phẳng, không nấp. Người bên dưới thấy bà. Có mũi tên bắn lên, chạm vào vách đá cạnh vai bà, rơi xuống. Bà không lùi. Người ba bộ trong hốc ngó bà đứng đó, rồi ngó xuống, rồi bắn. Bà biết họ cần thấy một người đứng. Ở khe gần bản, bà đã dạy họ chạy. Ở đây, bà đứng cho họ thấy rằng chạy không phải là bỏ chỗ. Có người đứng thì người chạy mới biết mình chạy về đâu.
* * *
Gần trưa, em gái bà đi lên chỗ bãi dốc rồi quay lại. Mặt em gái bà ướt, không biết vì mưa sót trên lá hay vì mồ hôi.
– Tỷ tỷ, đá ướt, ông ấy không xuống được. – Trưng Nhị nói.
Bà hiểu. Con voi trắng đứng trên bãi dốc, nhưng bãi dốc đổ xuống chỗ hẹp thứ ba bằng một lớp đá phẳng, nghiêng, giờ đang bóng nước. Voi mà xuống trên đá ấy thì trượt. Voi trượt thì không đứng dậy được giữa khe hẹp.
Bà đã biết điều ấy từ chiều qua, khi mưa bắt đầu. Bà chỉ chờ trời, may ra gió kịp hong đá.
Đá không khô.
– Để nó đứng đó. – Bà nói. – Người qua tới bãi dốc thì gặp nó. Thế là đủ.
Em gái bà gật, chạy đi báo.
Có mấy người bên kia đã lách được qua cổ chai, chạy lên lòng khe, tới chỗ không có hốc che. Họ chạy thẳng lên phía chỗ hẹp thứ hai, ngang qua dưới tảng đá bà đứng. Em gái bà rút kiếm, bước ra khỏi chỗ nấp, chắn ngang lòng khe trước mặt họ. Bà bước ra theo. Hai chị em đứng cạnh nhau giữa hai vách đá hẹp, như hai cây cột.
Mấy người ấy dừng lại. Trước mặt họ là hai người đàn bà khoác giáp, kiếm cầm ngang. Họ không xông tới. Họ ngó lên hai vách, thấy những mũi tên đã chĩa xuống từ những hốc đá phía trên. Họ lùi. Một người không kịp lùi.
Hai chị em quay về chỗ nấp. Em gái bà tra kiếm vào vỏ, thở ra một hơi dài.
Bên dưới, người bên kia lại lên. Lần này có người leo vách. Không đi giữa lòng khe, mà bám vào những gờ đá thấp, leo ngang, cố lên cao hơn chỗ người ba bộ ngồi để bắn xuống. Bà thấy họ leo. Vách ướt. Có người trượt chân, rơi xuống lòng khe. Có người lên được một quãng.
Người ba bộ trên cao bắn xuống người leo vách trước. Người leo vách không có khiên. Họ không lên được nữa.
* * *
Giữa chiều, một người ba bộ ở hốc đá thấp nhất chỗ hẹp thứ nhất ngã ra khỏi hốc, rơi xuống lòng khe, và không dậy nữa.
Bà thấy. Bà không biết tên người ấy. Bà nhớ người ấy là một trong những người trai trẻ đi đầu đoàn hôm qua, chân trần, cung đeo chéo lưng.
Người bên kia lại dồn lên, khiên kề khiên. Họ đã dồn sát chân chỗ hẹp thứ nhất, có người đã lách qua được cổ chai. Tên người ba bộ đã thưa đi. Mỗi người còn ít mũi.
Bà đứng dậy.
– Lui lên chỗ hẹp thứ hai. Người bắn sau cùng lui sau cùng. – Trưng Trắc nói.
Bà nói thế với thủ lĩnh. Nàng nói lại, to, rồi đưa cái sừng lên miệng thổi một hồi ngắn.
Người ở hốc thấp nhất lui trước. Người ở gờ cao nhất bắn thêm một mũi, hai mũi, rồi mới lui. Không ai bỏ ai. Không ai chạy trước người đứng gần mình hơn.
Bà lui sau cùng.
* * *
Chạng vạng, người ba bộ giữ chỗ hẹp thứ ba.
Lúc trời sẩm, chỗ hẹp thứ hai cũng phải bỏ. Tên đã gần hết, mà người bên kia vẫn lên. Người ba bộ lại lui, đúng thứ tự như ban chiều, lên chỗ hẹp cuối cùng. Người bên kia dừng lại ở chỗ hẹp thứ nhất. Không lên tiếp. Trời tối nhanh trong khe. Bà thấy họ nhóm lửa, mấy đống lửa nhỏ giữa lòng khe phía dưới, sáng đỏ trên đá ướt. Có tiếng họ nói chuyện vọng lên, giọng lạ, bà không hiểu.
Không ai bên này nhóm lửa.
Thủ lĩnh đi dọc ba chỗ hẹp, đếm người bằng mắt, không bằng miệng. Đi xong, nàng tới chỗ bà, nói khẽ: thiếu một. Bà biết là ai. Nàng biết bà biết. Hai người không nói thêm. Chỗ hẹp thứ nhất, nơi người ấy ngã, giờ là của người bên kia. Không ai bên này xuống được tới đó.
Người ba bộ ngồi trong hốc, ăn nắm cơm cuối cùng mang theo, uống nước suối. Có người lấy lá rừng đắp lên những chỗ bị đá cứa. Có người ngủ ngay, đầu gục lên cánh cung.
Bà ngồi xuống trên tảng đá ở chỗ hẹp thứ ba, sát vách, lưng dựa đá. Đá lạnh. Em gái bà ngồi xuống, xoay lưng lại, tựa lưng vào lưng bà. Hai chị em ngồi thế. Lưng em gái bà ấm.
Đời trước, bà cũng đã ngồi thế này với em gái, ở một chỗ khác, sau một ngày khác. Bà không nhớ chỗ ấy tên gì. Bà nhớ cái lưng ấm.
Trước khi ngồi xuống, bà đã đi lên bãi dốc một lần. Con voi trắng đứng giữa đàn voi, không nằm, đầu quay về phía khe. Thủ lĩnh đứng cạnh nó, tay đặt lên vòi, nói với nó mấy tiếng. Thấy bà, nàng bảo: ông ấy biết bên dưới có người lạ. Ông ấy muốn xuống. Mà đá còn ướt, ông ấy đành đứng. Bà đặt tay lên vòi con voi, cạnh tay thủ lĩnh. Da nó lạnh, nhám, mà bên dưới lớp da ấy, bà cảm thấy có cái gì đang chờ.
Bà nghĩ tới con voi ấy, đứng trên bãi dốc phía sau. Tới mười mấy con voi ba bộ quanh nó. Tới đá dưới chân chúng, đang ướt, sẽ khô khi trời có gió.
Gió đã bắt đầu thổi. Từ phía đèo xuống, khô, lạnh. Bà nghe nó lùa qua khe, qua mặt bà. Đá sẽ khô.
Bà nói, khẽ, không quay lại, cho cái lưng ấm phía sau nghe.
– Mai đá khô, ta với muội ngồi lên voi, đi trước. – Trưng Trắc nói.