Rạng mười tám, Cao Lỗ ấn cái lẫy vào chỗ đã mở sẵn trên báng, nghe một tiếng khớp rất khẽ.
Lão không thở trong lúc ấn. Lão chỉ thở ra sau khi tiếng ấy đã qua, thở ra chậm, dài, như thợ nề vừa đặt viên gạch chót lên bức tường mình xây suốt một đời. Tiếng khớp nhỏ tới mức gã tiều phu cách đó ba bước không nghe thấy. Lão nghe được, vì lão chờ nó từ ba hôm nay. Lão nghe nó bằng ngón tay cái hơn là bằng tai.
Ba hôm nay, cái báng nỏ nằm ngang trên đùi lão, ngày cũng như đêm. Lão gọt chỗ lẫy nằm, mỗi lần một lớp mỏng, rồi ướm, rồi gọt. Cái vật cong ấy không cần lão gọt. Nó đã cong sẵn đúng như phải cong, cứng sẵn đúng như phải cứng. Cái lão phải làm là bắt gỗ chịu theo nó. Gỗ thì lão hiểu. Lão đã sống với gỗ lâu hơn sống với người.
Giờ thì nó nằm đó, khít. Lão lấy ngón tay miết dọc mép chỗ gỗ gặp vật cong ấy, từ đầu này sang đầu kia. Không có kẽ. Lão lật báng, miết mặt dưới. Cũng không. Lão gõ khẽ móng tay lên báng, ba lần, ở ba chỗ, nghiêng đầu nghe. Tiếng gỗ đặc, đều, không có chỗ nào rỗng.
Gã tiều phu thì ở chỗ quen, khúc gỗ kê sát chân bậc. Đèn góc vách còn sáng. Suốt mấy đêm ấy, ngọn đèn không tắt lần nào, vì gã không để nó tắt. Cứ gần cạn dầu là gã đứng dậy, đổ thêm, khêu bấc, không đợi ai bảo. Gã ngủ ít. Có lần lão ngẩng lên lúc nửa đêm, thấy gã ngồi ngủ, cằm gục xuống ngực, tay vẫn cầm bình dầu.
– Xong rồi, Cao lão? – Gã hỏi, giọng khàn vì lâu không nói.
– Xong cái lẫy. – Lão đáp. – Còn dây.
Dây thì lão đã bện từ trước, từ mấy hôm còn chờ vật cong kia thức dậy. Tơ gai trộn lông đuôi ngựa, se từng sợi, bện ba lần, ngâm dầu, phơi lại. Cuộn dây nằm trong một cái túi vải dưới chân bệ. Lão bảo người tiều phu lấy lên. Gã đưa bằng hai tay, như đưa một thứ dễ vỡ, dù cuộn dây ấy cứng như sừng.
Lão buộc dây. Một đầu móc vào cánh nỏ bên trái, xoắn ba vòng, thắt. Đầu kia lão kéo qua, uốn cánh phải xuống bằng đầu gối, móc vào. Cánh nỏ uốn xuống, trong lớp sừng ghép tre có tiếng rin rít, như ngọn tre oằn xuống lúc trời nổi giông. Lão thả đầu gối. Dây căng. Lão búng thử một ngón lên sợi dây, chỉ một ngón, khẽ. Dây rung, kêu một tiếng trầm, ngắn, rồi tắt.
Lão không kéo dây về phía lẫy. Lão đặt cây nỏ ngang đùi, như đã đặt cái báng suốt ba ngày, hai bàn tay úp trên thân gỗ, ngồi im.
Gã tiều phu trông sang. Lão biết gã muốn biết bao giờ thì thử. Gã im.
Trên kia, chưa có tiếng gà. Dưới này không có trời để biết sáng hay chưa. Mà lão biết sắp sáng. Gió từ cửa thông hơi lùa xuống đã đổi mùi, mùi đất nguội của cuối đêm, lẫn chút khói bếp đầu tiên ở đâu đó trong phố.
* * *
Vua xuống lúc giờ Mão.
Lão nghe tiếng chân trên bậc, nhận ra trước khi thấy người. Vua đi nhanh hơn mọi người trong cái miếu này, mà gần tới chân thang thì bao giờ cũng bước khẽ đi. Lão không biết vì sao. Có lẽ vì cái Trống. Có lẽ người trẻ ấy biết dưới này có thứ không nên làm cho giật mình.
Vua dừng ở chân bậc, mắt đi từ thân nỏ tới sợi dây đã căng.
– Xong rồi? – Vua hỏi.
– Bẩm chủ công, xong. – Lão nói.
Lão đứng dậy, cầm cây nỏ bằng hai tay, đưa ra trước ánh đèn cho vua xem. Lão không đưa cho vua cầm. Không phải lão không tin tay vua. Nó mới xong, lão muốn nó nằm trong một đôi tay thôi cho tới khi nó quen người.
Vua không đòi cầm. Vua cúi xuống xem cái báng, xem cái máng dài chạy dọc thân nỏ, chỗ tên sẽ nằm nối nhau, mũi này sát đuôi mũi kia. Xem cái lẫy vàng sẫm nằm khít trong gỗ. Chỗ ấy vua xem lâu hơn cả.
– Nó bắn thế nào? – Vua hỏi.
– Một lần kéo, trăm mũi. Kéo xong, đợi một khắc. – Cao Lỗ nói.
Lão để câu ấy đứng một mình giây lát, rồi mới nói thêm.
– Trăm mũi nằm trong máng. Kéo dây về lẫy một lần, thả, mũi đầu đi, mũi sau đã tới chỗ mũi trước vừa rời. Đi liền nhau như một chuỗi hạt. Hết trăm, dây chùng. Phải để nó nghỉ một khắc, nạp lại, mới kéo được lần sau. Kéo sớm hơn, dây đứt, hoặc gỗ nứt.
– Bắn thử được không?
– Bẩm, không. – Lão nói. – Ở đây không bắn.
Vua chờ.
– Phải có trăm mũi tên thật. – Lão nói. – Bật dây mà trong máng không có tên, cái sức ấy không có chỗ đi, nó dội ngược về lẫy. Một lần thì lẫy chịu. Hai lần thì lão phu không dám chắc. Lão phu không đánh cược cái lẫy này để bắn cho người ta xem.
– Thế thì lần đầu nó bắn là ở đâu?
– Ở chỗ cần nó bắn. – Lão nói.
Vua gật. Lão thấy vua không phật ý. Người trẻ ấy ít khi phật ý vì một câu thật.
* * *
Vua ngồi xuống bậc đá cuối, chỗ đêm rằm đã ngồi. Lão đặt cây nỏ lại trên đùi.
– Ai bắn được nó? – Vua hỏi.
Lão đã nghĩ câu này từ hôm còn gọt báng. Lão không cần nghĩ thêm.
– Lão phu dạy một người. Không dạy người thứ hai. – Cao Lỗ nói.
– Người nào?
Lão hất cằm về phía chân bậc. Người tiều phu đang ngồi trên khúc gỗ, nghe tới đó thì ngẩng phắt lên, mặt ngơ ra như người bị gọi tên giữa chợ.
– Gã. – Lão nói.
Vua quay sang phía gã tiều phu. Gã đứng dậy, cúi đầu, mắt không dám ngước.
– Vì sao là gã? – Vua hỏi lão.
– Bẩm chủ công, vì tay gã không biết đem thứ gì đi đổi. – Lão nói. – Ba hôm nay gã ngồi đây, thấy cái lẫy làm bằng gì, thấy lão phu làm thế nào. Gã không hỏi lão phu một câu nào cho mình. Một người như thế cầm nỏ này, lão phu ngủ được.
Lão dừng ở đó. Chuyện đời trước lão để yên, chuyện một cây nỏ khác và cái giá của nó. Người trẻ ngồi trên bậc kia không cần nghe chuyện ấy. Lão thì không cần kể. Đời trước, lão làm một cây nỏ cho vua Thục. Cây nỏ ấy về sau ra sao, lão không mang sang đây. Lão chỉ nghĩ tới đó, rồi thôi.
Vua còn trông gã thêm giây lát.
– Ngươi học được không? – Vua hỏi gã.
– Bẩm, tiểu nhân học. – Gã nói. Chỉ thế.
Vua gật. Việc ấy xong.
– Lão phu xin chủ công một điều nữa. – Lão nói.
– Nói đi.
– Cái lẫy làm bằng gì, chỉ người đã biết thì biết. Chủ công, lão phu, tiểu công chúa, và gã. Ai hỏi, chỉ nói nỏ đã xong. Đừng nói thêm.
Vua để yên chỗ ấy. Lão nghĩ người trẻ ấy tự hiểu, hay tự ngờ ra. Một thứ quý tới mức ấy, nếu nhiều người biết, sẽ có người muốn nó. Muốn nó, thì sẽ có người tìm cách lấy nó.
– Được. – Vua nói.
Lão cúi đầu.
– Nó có tên không? – Vua hỏi, mắt vẫn trên cây nỏ.
Lão ngó cây nỏ trên đùi. Đời trước, người ta gọi nó bằng một cái tên. Đời này, lão chưa gọi nó lần nào.
– Bẩm, Liên Châu. – Lão nói. – Chuỗi hạt liền nhau. Đời trước có người đặt cho nó như thế.
Vua nhắc lại tên ấy, khẽ, trong miệng, không thành tiếng. Xong vua hỏi lão cần gì nữa.
– Ba trăm mũi tên thật, chủ công. Tên lính, thân tre, mũi sắt, đuôi lông. Không cần tốt. Cần thẳng. Kho doanh cửa Đông có.
– Lão tướng sẽ cấp. – Vua nói. – Hôm nay.
Phan Trung giữ kho ấy. Lão biết lão tướng ấy sẽ cấp mà chẳng cần biết lấy làm gì, vì vua đã bảo.
* * *
Vua ngồi im giây lát. Lão nghĩ vua sắp đi lên. Mà vua không đứng dậy. Vua quay ra phía cầu thang, gọi một tiếng. Thị vệ đứng trên bậc cao nhất thò đầu xuống.
– Mời ông ở gian góc Tây xuống đây. – Vua nói.
Thị vệ đi. Ông nào, lão đã rõ. Từ đêm rằm, gian góc Tây có một người ở. Giữa lão với người ấy chưa có lời nào qua lại. Đêm rằm, người ấy đi ra từ cái ánh cam dưới này, nhìn quanh, nhìn lão một cái, rồi theo vua lên. Lão ở lại với cái báng. Từ đó tới nay, người ấy không xuống.
Chừng cạn bát nước thì có tiếng chân trên bậc. Bước chắc, nhịp đều, như người đi trên đường làng của mình. Người áo nâu xuống tới chân bậc, dừng, chắp tay về phía vua, đoạn quay sang chắp tay về phía lão. Lão đứng dậy đáp lễ, cây nỏ vẫn trong tay.
– Đây là Cao Lỗ. – Vua nói với người áo nâu. Đoạn quay sang lão. – Ông ấy là Lê Lợi.
Lão gật đầu. Người áo nâu cũng gật. Hai người ngó nhau trong ánh đèn. Lão thấy một người chừng bốn mươi, mặt vuông, da sạm, đôi mắt không vội. Bên hông trái ông đeo cái móc đồng không treo gì. Mắt lão lướt qua nó, không dừng.
– Tối qua ông xin lên Bắc. – Vua nói. – Ta bảo đợi mai.
– Bẩm bệ hạ, thần đợi. – Người áo nâu nói.
Lão nghe giọng ấy. Giọng một người quen nói với người dưới, giờ nói chữ “thần” mà không vấp. Lão thì đã vấp mấy lần, hồi mới tới đây.
– Rạng mai, ông lên Bắc với ta. – Vua nói.
Người áo nâu không hỏi lên làm gì. Đi bao nhiêu người, đi mấy ngày, ông cũng để đó.
– Thần theo bệ hạ. – Ông nói.
Vua gật, đứng dậy. Lão tưởng người áo nâu sẽ theo vua lên. Mà ông không đi. Ông đứng lại ở chân bậc, mắt trên cây nỏ trong tay lão. Vua liếc ông một cái, không bảo gì, rồi đi lên một mình.
* * *
– Ông cứ ngồi. – Lão nói. – Lão phu còn việc với gã.
Người áo nâu ngồi vào đúng chỗ vua vừa đứng dậy. Ông ngồi thẳng lưng, hai tay đặt trên đầu gối, như người quen ngồi chờ ở cửa trướng.
Lão gọi người tiều phu lại gần. Gã đã chuẩn bị từ đêm qua, trước khi lão bảo: một bó thanh trúc vót tròn, dài đúng bằng thân tên, đầu cắt bằng. Gã vót suốt hôm qua, lúc lão gọt báng, theo một que mẫu lão đưa. Trăm que. Lão đã đếm một lần, đủ.
– Không có tên thật thì tập bằng cái này. – Lão nói. – Tay ngươi phải biết nạp trước khi biết bắn. Bắn thì một lần. Nạp thì mỗi khắc một lần, giữa lúc người ta đang bắn lại mình.
Lão chỉ cho gã. Mở nắp máng. Que nằm thế này, đuôi quay về đây. Que sau đặt sát que trước, không chồng, không hở. Đầy máng thì đóng nắp. Gã theo tay lão, gật, cầm bó que lên.
Lần đầu, gã nạp chậm. Que trượt khỏi ngón tay, rơi xuống nền đá, gã cúi nhặt. Một que nằm lệch, gã phải lấy cả hàng ra đặt lại. Lão không đếm bằng miệng. Lão đếm bằng hơi thở, thở ra thở vào, đều, như đã đếm khi chờ sắt nguội trong lò đời trước. Tới khi gã đóng nắp máng, lão đã thở quá cái mức một khắc một quãng.
– Chậm. – Lão nói. – Lại.
Gã đổ que ra, xếp lại thành bó, lau tay vào vạt áo. Lần thứ hai, gã không vội. Tay gã đi đều hơn, ngón cái đẩy, ngón trỏ chặn, que nào vào chỗ que ấy. Không que nào rơi. Gã đóng nắp. Lão vừa thở tới chỗ một khắc.
– Đủ. – Lão nói.
Gã thở hắt ra, vai sụt xuống như vai người vừa đặt gánh nước xuống thềm.
– Mỗi ngày làm như thế mười lần. – Lão nói. – Trên đường cũng làm. Ngồi trên xe cũng làm. Tới khi tay ngươi làm mà đầu ngươi nghĩ chuyện khác.
– Bẩm, tiểu nhân nhớ.
Người áo nâu ngồi trên bậc, xem từ đầu tới cuối, không xen một câu. Mắt ông theo tay gã tiều phu, theo cái máng, theo cái nắp đóng lại. Lão nghĩ, người này đã thấy nhiều người tập. Ông xem việc tập như người làm ruộng thăm lúa: không xem cây lúa hôm nay, mà xem nó ba tháng nữa.
* * *
Gần trưa, lão đi lên.
Từ đêm rằm tới giờ, lão chưa lên mặt đất. Bậc đá dài hơn lão nhớ. Lão leo chậm, một tay vịn vách, không chống gậy. Tới bậc cuối, ánh sáng ập vào mắt, lão phải đứng lại, nheo mắt chờ cho quen mới thấy được sân.
Trời hửng, hanh. Nắng nhạt như nước chè pha loãng, trải trên nền gạch sân Thái Miếu, không đủ ấm mà đủ khô. Mấy người áo vải đang phơi chiếu ở góc sân. Gió từ phía sông thổi tới, mang mùi bùn và mùi rơm.
Lão ngồi xuống bậc thềm, chỗ có nắng. Lão để nắng rọi lên hai bàn tay. Hai bàn tay lão trắng bệch sau ba ngày dưới đèn, móng tay đen vụn gỗ, đốt ngón sưng. Lão xoa chúng vào nhau, chậm. Chúng đau, cái đau dễ chịu của đôi tay vừa trao đi được thứ chúng giữ lâu.
Lão nghĩ tới cây nỏ dưới kia, nằm trên mảnh vải sạch cạnh bệ, gã tiều phu canh bên. Lão nghĩ tới lần đầu nó sẽ bắn, ở đâu, vào ai. Chuyện ấy lão chịu. Lão chỉ chắc nó sẽ không bắn ở đây.
Có một chỗ trong lão nhẹ đi. Không phải ở vai. Không phải ở tay. Ở một chỗ không có tên, sâu hơn ngực một chút. Chỗ ấy, từ hôm lão tới đất này, vẫn nặng như có ai đặt lên một hòn đá nhỏ, không đau mà không quên được. Hôm nay hòn đá ấy nhẹ đi một phần. Không hết. Một phần. Vì sao thì lão chưa rõ, mà lão không nghĩ tiếp.
Một người áo vải đi ngang, chào lão, bảo xe tên bên doanh cửa Đông vừa tới cổng, trên triều sáng nay người ta đã nói với nhau cái nỏ dưới miếu xong rồi. Lão gật. Người ta nói gì thêm, lão để ngoài tai. Người ta biết nỏ xong là đủ. Cái lẫy làm bằng gì, không ai nói được, vì không ai biết.
Thanh Vân đi qua hiên, thấy lão ngồi đó, đi vào trong, lúc ra cầm theo hai nắm cơm muối vừng với một bát nước gừng nóng, đặt cạnh lão, rồi đi, không nói gì. Lão ăn hết. Ba hôm nay lão ăn không biết mình ăn gì. Hôm nay lão biết: cơm còn ấm, vừng rang thơm, nước gừng cay đầu lưỡi.
* * *
Quá trưa, lão xuống lại.
Gã tiều phu đang nạp máng, lần thứ năm hay thứ sáu thì lão chẳng đếm. Gã đã nạp nhanh hơn, tay đều, mắt không cần ngó máng nữa. Lão đứng ở chân bậc trông gã giây lát, gật đầu một cái mà gã không thấy.
Người áo nâu vẫn ngồi trên bậc đá. Lão tưởng ông đã lên từ lâu. Ông không lên. Có lẽ ông đã lên rồi xuống lại. Có lẽ ông chưa đi đâu.
Lão đến bên bệ, cầm cây nỏ lên, đặt ngang đùi, ngồi xuống. Lão định tháo dây ra cho cánh nỏ nghỉ, vì đêm nay và cả quãng đường dài nó sẽ nằm trong bọc vải, không cần căng. Lão nắm đầu dây.
Người áo nâu đứng dậy. Ông đi tới, dừng cách lão hai bước, không đến gần hơn. Ông cúi xuống. Mắt ông đi qua cái máng, qua cánh nỏ, qua chỗ dây buộc, và dừng ở cái lẫy.
Lão đã thấy nhiều người nhìn đồ lão làm. Có người nhìn để khen. Có người nhìn để học. Có người nhìn để tính xem lấy được không. Người này nhìn không giống ai trong số ấy. Ông nhìn như người nhìn một khuôn mặt mình biết mà không nhớ đã gặp ở đâu.
Lão không nói gì. Lão chờ câu hỏi. Lão đã sẵn câu đáp: nỏ xong rồi, chỉ thế thôi.
Câu hỏi không tới.
Người áo nâu nhìn cái lẫy vàng sẫm rất lâu, mà không hỏi nó làm bằng gì.