Tối mười bảy, Lê Lợi ngồi trước mâm cơm công chúa mang tới, hai người kia chưa tới.
Mưa bụi đã tạnh từ lúc chạng vạng. Mây vẫn còn, mỏng, trôi chậm qua nền trời đã sẫm. Phía Đông, sau mái Thái Miếu, có một vầng sáng mờ: trăng đã lên mà chưa ló khỏi mây. Sân Thái Miếu ướt, nền gạch bóng lên dưới ánh đèn lồng treo dọc hành lang.
Chiều nay, sau buổi sáng ở Văn Miếu, ông đã ra bến tìm Lai. Hai người đi dọc bờ sông, từ bến Đông xuống tới chỗ bãi bồi, không nói gì nhiều. Lai chỉ cho ông chỗ thủy binh mới đóng cọc, chỗ nước xoáy, chỗ có cá. Ông nghe. Có lúc ông dừng lại, nhìn con sông rộng, đục, chảy chậm, khác hẳn những con suối trên núi quê ông, nước trong, chảy xiết, lạnh như đá. Lai đứng bên cạnh, cũng ngó. Hai người nhìn cùng một con sông, mà ông biết Lai đã nhìn nó từ Tết, đã quen nó, còn ông thì mới. Lần đầu, ông là người mới, Lai là người cũ. Ông thấy lạ. Ông không ghét cái lạ ấy.
Gian nhà góc Tây không rộng. Một cái chiếu trải giữa nền, một cái kỷ thấp kê sát vách, một ngọn đèn dầu. Cái gói vải dầu ông đặt ở góc chiếu, bên tay trái, cách tay mình một gang. Ông đặt nó ở đó như Lai đã đặt nó trên bậc đá bến Đông.
Công chúa bưng mâm vào, đặt xuống giữa chiếu. Mâm gỗ, ba cái bát, ba đôi đũa tre. Một nồi cơm nhỏ còn bốc hơi. Một đĩa cá kho, cá rô đồng, kho với gừng, nước kho sánh, nâu. Một đĩa rau muống luộc, một bát nước luộc rau vắt chanh. Một ấm nước chè xanh, ba cái chén.
Ông nhìn mâm cơm. Không có thịt. Không có rượu. Mâm cơm của một nhà nông đủ ăn.
– Tam ca bảo ba người ăn với nhau. – Công chúa nói.
Nàng nói xong thì cúi đầu, lui ra. Ông gọi lại.
– Công chúa. – Ông nói. – Bệ hạ không tới?
– Không tới. – Nàng nói. – Ông ăn với người của ông.
Nàng đi. Ông ngồi lại một mình với mâm cơm.
Ông hiểu. Vua để ba người ngồi với nhau, không có ai ở giữa. Không có ai để ông phải xưng thần, không có ai để hai người kia phải nhìn trước khi nói. Vua lùi ra, như sáng hôm qua lùi lên bậc trên cùng ở bến.
Ông nhìn cái mâm. Ông không động đũa.
Ông nhìn quanh gian nhà. Vách đất trát phẳng, quét vôi đã ngả vàng. Ở góc, có mấy cái móc gỗ đóng trên vách, trên một cái móc còn treo một sợi dây buộc tóc màu đỏ sẫm. Công chúa đêm rằm bảo gian này giữa tháng Giêng có hai người đàn bà ngủ lại, rồi đi lên núi. Có lẽ của một trong hai người ấy. Ông không động vào sợi dây.
* * *
Lai tới trước.
Ông nghe tiếng chân trên sân ướt, bước nhẹ, đều, quen. Lai đứng ở ngưỡng cửa, áo cũ khuỷu vá, tóc còn ẩm. Thấy mâm cơm, Lai ngập ngừng, không bước vào.
– Vào. – Ông nói. – Ngồi.
Lai vào, quỳ xuống mép chiếu, xa mâm.
– Ngồi gần lại.
Lai nhích lên một chút. Ông ngó Lai. Lai nhích lên thêm một chút nữa. Đời trước, ông và Lai chưa từng ngồi một mâm. Lai ăn sau, ăn ngoài trướng, với lính. Có một lần ông gọi vào, Lai đứng ăn ở cửa trướng, ăn vội, ăn xong thì ra.
Một lúc sau, người họ Nguyễn tới. Y đứng ở ngưỡng cửa, áo xanh, ống bút đeo bên hông, đi đâu y cũng đeo. Y cúi đầu chào ông. Y không vào ngay.
– Vào. – Ông nói.
Y vào, ngồi xuống bên kia mâm, đối diện ông. Y ngồi thẳng lưng. Y không nhích gần, cũng không lùi xa. Y ngồi đúng chỗ của một người được mời.
Ba người ngồi quanh một cái mâm. Ông ngó hai người. Lai ngó xuống mâm. Người họ Nguyễn ngó ngọn đèn.
– Ăn. – Ông nói.
Ông cầm đũa trước. Hai người mới cầm đũa.
* * *
Ba người ăn.
Không ai nói gì lúc đầu. Chỉ có tiếng đũa chạm bát, tiếng nhai, tiếng nước chè rót ra chén. Cá rô kho mặn, đậm, ăn với cơm nóng thì vừa. Rau muống luộc giòn, chấm nước kho. Ông ăn hết bát thứ nhất. Lai xới thêm cho ông, rồi mới xới cho mình. Người họ Nguyễn ăn chậm, ăn ít.
– Cá này ở sông? – Ông hỏi.
– Bẩm, cá đồng. – Lai nói. – Người xóm chài ra ruộng đặt lờ. Cá sông to hơn, mà ít.
Ông gật.
– Ruộng ở đây cấy mấy vụ?
– Bẩm, hai. – Người họ Nguyễn nói. – Vụ chiêm sắp trổ. Vụ mùa cấy sau gặt.
– Đất có tốt không?
– Bẩm, tốt hơn đất quê. – Lai nói. – Phù sa. Không phải đá.
Ông ngó Lai. Lai nói câu ấy giọng không buồn. Mà ông nghe ra trong đó cả một vùng núi đá vôi, những thửa ruộng nhỏ kẹp giữa núi, những năm mất mùa.
– Ở Lam Sơn, – ông nói, – ruộng nhỏ, mà người ta cấy kỹ.
Lai gật. Người họ Nguyễn gật.
Ba người lại im. Ăn tiếp.
– Vua đứng ngang với người núi. – Ông nói, ngó người họ Nguyễn. – Ngươi viết tờ ấy?
– Bẩm, thần viết. – Y nói.
Ông nhìn y lâu. Ông nghĩ tới những năm ông đã viết thư cho người khác quỳ, và những năm người khác viết thư bảo ông quỳ. Ông không nói điều ấy ra.
– Tờ kia, ngươi viết có khó không?
– Bẩm, khó. – Y nói. – Chưa ai dạy viết thứ chữ ấy.
Ông gật. Ông không hỏi thứ chữ ấy là chữ gì. Ông cúi xuống bát cơm.
Ông hỏi chuyện mưa. Người họ Nguyễn kể mưa ở đây đầu xuân thường bay, không rơi, như hôm nay. Ông hỏi chuyện rau. Lai kể rau muống ở bến Đông mọc dại dọc bờ sông, người xóm chài cắt về ăn, không ai trồng. Ông hỏi chuyện bà hàng nước đầu bến. Lai kể bà nấu chè đặc quá, ai uống cũng nhăn mặt, mà sáng nào cũng có người uống.
Lai kể thêm chuyện người áo the ở thư phòng, người hay ra bến ngồi trêu thủy binh, trêu cả Lai về cái gói vải dầu. Kể tới đó Lai dừng, ngó cái gói ở góc chiếu, ngó ông. Ông thấy khóe miệng Lai động một chút. Ông cũng thấy khóe miệng mình động.
– Sáng qua ta bện thử dây ở bến. – Ông nói. – Bện được một đoạn thì tuột.
Người họ Nguyễn ngẩng lên, ngó Lai. Lai cúi mặt xuống bát cơm, vai rung nhẹ. Đời trước, ông chưa từng thấy Lai cười như thế. Ông thấy Lai cười bây giờ, không thành tiếng, cúi mặt xuống bát, và ông thấy mình cũng muốn cười theo.
– Thủy binh dưới nước ngó lên, không ai dám cười. – Ông nói tiếp. – Lai cũng không cười. Ta cười.
Lần này người họ Nguyễn cười, khẽ, như người lâu lắm mới cười, không quen.
Những câu chuyện không đâu. Ông hỏi, hai người trả lời. Chuyện xưa, ông để yên. Hai người cũng để yên.
Ông nhìn hai người.
Người ngồi bên trái ông đã chết thay ông. Đã khoác áo của ông, hô tên ông, xông ra trước để ông có đường thoát. Đời trước, ông đã dặn người sau: làm cỗ cho người ấy trước cỗ của ông một ngày. Ông nhớ lời dặn ấy. Người ấy có hay không, ông chưa rõ.
Người ngồi đối diện ông, ông đã giam. Đã tha. Đã không dùng. Đời trước, ông không làm gì để trả cho người ấy. Ông không biết người ấy có oán không. Sáng nay người ấy bảo nhớ cả hai.
Ông biết mình đã nợ hai người ấy. Ông không biết trả bằng gì. Đời trước không trả kịp. Đời này, ông không có gì trong tay. Không quân, không ruộng, không chức. Chỉ có hai bàn tay và một cái móc đồng trống trơn bên hông.
Ông nhìn sang người họ Nguyễn. Y ngồi thẳng, ăn chậm, đũa gắp rau nhiều hơn gắp cá. Ông nhớ những bữa cơm trong trướng, đời trước, y cũng ăn như thế, ăn ít, ăn chậm, vừa ăn vừa nghĩ tới một bức thư chưa viết xong. Có những người ăn để no. Y ăn để không ai phải hỏi vì sao y không ăn.
Ông nhìn cái gói vải dầu ở góc chiếu. Ông không mở. Trong ấy là tấm áo của ông, tấm áo một người khác đã khoác lên để chết. Ông không biết bao giờ ông sẽ mở nó. Có lẽ không bao giờ. Có lẽ khi nào ông biết mình đã trả được một phần.
* * *
Gần hết bữa, có tiếng chân ngoài hiên.
Ông ngẩng lên. Vua đứng ở hiên, ngoài ngưỡng cửa, cách mấy bước. Vua không vào. Vua không nói gì. Vua chỉ đứng đó, ngó vào gian nhà, ngó ba người ngồi quanh mâm, ngó cái mâm đã vơi.
Lai đặt đũa xuống, toan đứng dậy. Ông khoát tay. Lai ngồi lại.
Ông đặt đũa xuống. Ông đứng dậy, ra tới ngưỡng cửa. Ông không bước ra hiên. Ông đứng ở ngưỡng, đối diện vua.
– Bẩm bệ hạ, cho thần lên Bắc. – Ông nói.
Vua ngó ông. Vua không trả lời ngay. Ông thấy vua đã nghĩ tới câu này trước khi ông nói. Có lẽ từ đêm rằm. Có lẽ từ sáng hôm qua, khi vua để ông tự đi xuống bến.
– Đợi mai. – Vua nói.
Vua nói hai chữ ấy, không giảng. Không bảo vì sao mai. Không hứa mai sẽ cho đi. Ông nghe, để đó. Một người đã chỉ huy nhiều năm thì biết có những câu trả lời chưa phải lúc.
Vua quay đi. Vua đi dọc hành lang, qua mấy cái đèn lồng, khuất sau góc nhà ngang. Ông đứng ở ngưỡng cửa nhìn theo.
Ông quay vào.
Lai và người họ Nguyễn vẫn ngồi quanh mâm. Hai người đã nghe hết.
Lai ngó bát cơm còn quá nửa trước mặt người họ Nguyễn.
– Ông ăn ít. – Lai nói, khẽ.
Người họ Nguyễn ngó Lai, rồi ngó bát cơm của mình.
– Trãi ăn ít đã quen. – Y nói.
Lai thôi. Mà Lai gắp một miếng cá vào bát người họ Nguyễn, gắp như gắp cho một người em. Người họ Nguyễn ngó miếng cá, ngó Lai. Y ăn miếng cá ấy.
Ông đứng ở ngưỡng cửa thấy cả. Ông không vào ngay. Ông để hai người ngồi với nhau thêm một chốc, như vua đã để ba người ngồi với nhau.
* * *
Bữa cơm xong. Lai dọn mâm, xếp bát đũa, mang ra hiên. Công chúa đã đứng chờ ở đầu hành lang từ lúc nào, cầm một cái đèn lồng nhỏ. Lai trao mâm cho nàng, cúi đầu. Nàng nhận, nhìn vào gian nhà, thấy ba cái bát đều đã vơi, khẽ gật đầu như người nấu cơm thấy cơm mình được ăn hết. Ông chắp tay cảm ơn nàng. Nàng cúi đầu đáp, rồi đi.
Ông nghĩ, công chúa cũng như vua, ít nói. Mà cái ít nói của hai anh em không phải của người không có gì để nói. Là của người biết mình nói ra thì người khác phải nghe. Người họ Nguyễn rót một chén chè, đặt trước mặt ông.
Ông uống. Chè đặc, chát, mà ấm. Vị chát ấy ông nhớ. Ở quê, những đêm thức canh trên núi, người ta cũng nấu chè như thế, nấu trong ống tre, uống cho tỉnh. Ông cầm ấm, rót chè vào hai cái chén còn lại, đẩy về phía hai người. Lai giật mình, toan đỡ lấy ấm. Ông không đưa. Ông rót đầy hai chén, đặt ấm xuống. Lai ngó chén chè trước mặt mình như ngó một thứ không nên có ở đó. Người họ Nguyễn cầm chén lên bằng hai tay, uống một ngụm, đặt xuống. Không ai nói gì về việc ông rót.
Lai đứng ở ngưỡng cửa, chờ.
– Về đi. – Ông nói. – Mai ta ra bến.
Lai cúi đầu, đi. Ra tới giữa sân, Lai còn quay lại một lần, như người lính quay lại trướng chủ tướng trước khi về chỗ ngủ.
Người họ Nguyễn còn ngồi. Y ngó ông. Ông ngó y. Một lúc lâu. Không ai nói.
Đoạn y đứng dậy, chắp tay, cúi đầu.
– Thần về. – Y nói.
Ông gật. Y đi.
Ông ngồi lại một mình. Ngọn đèn dầu cháy nhỏ. Ba cái chén chè còn trên chiếu, chén nào cũng cạn. Ngoài kia, mây đã tan bớt, trăng mười bảy hiện ra sau mái Thái Miếu, đã khuyết một mép, sáng nhạt.
Ông nghĩ tới hai chữ vua nói ở ngưỡng cửa. Đợi mai. Ông đã nói những câu như thế với người dưới quyền mình nhiều lần, khi chưa biết, hoặc đã biết mà chưa tới lúc nói. Người nghe câu ấy bao giờ cũng muốn hỏi thêm. Ông đã không hỏi. Ông muốn vua biết ông không hỏi.
Gần nửa đêm, ông ra sân. Sân vắng, ướt, ánh trăng mờ rọi xuống nền gạch thành những vệt bạc nhòe. Ông đi tới giữa sân, đứng. Dưới chân ông, sâu dưới mấy lớp đá, là cái gian có cái Trống, có ông già ngồi gọt gỗ. Ông nghe, hay ông tưởng mình nghe, một tiếng dao rất khẽ từ dưới ấy vọng lên qua lòng đất, đều, như tiếng mọt khoét gỗ trong đêm vắng. Có lẽ là tiếng ông già. Có lẽ chỉ là đêm. Ông đứng nghe một lúc, rồi quay vào.
Ông không ngủ ngay. Ông ngồi tới khuya, nghe tiếng mõ cầm canh trong phố, nghe tiếng chó sủa xa. Ông nghĩ tới phía Bắc: tới cái cổng đá, tới người khổng lồ đứng trên ấy, tới trăm người áo chàm đã lên trước. Mấy hôm trước, họ ra khỏi kinh bằng con đường quan lộ, dân đứng hai bên đường tiễn, ông không thấy, chỉ nghe Lai kể lại. Đời trước, ông cũng đã thấy dân đứng hai bên đường như thế, tiễn những người đi mà không biết có về. Ông nhớ những gương mặt ấy hơn nhớ những trận.
Gần sáng, ông ngả lưng một chốc rồi dậy, buộc lại khăn, chờ vua gọi.