Chiều mười sáu, Nguyễn Trãi đang đọc tờ báo Ải cho vua nghe thì có hai người dừng ở ngưỡng cửa thư phòng.
Sáng nay vua không ở thư phòng. Y tới từ sớm, ngồi chép sổ một mình, tới gần trưa vua mới về, gấu áo còn bám bụi đường. Vua không nói đi đâu. Y không hỏi. Vua ngồi xuống, ngó ra cửa sổ một lúc lâu, như người đang chờ một điều gì đó sắp tới mà không biết tới lúc nào. Y thấy thế, mà không đoán. Y đã quen không đoán những việc vua chưa nói.
Tờ báo tới lúc quá trưa, gói hai lớp vải dầu, nét chữ quen của viên phó trấn thủ. Vua bảo y đọc to. Y đọc. Tờ báo ngắn, ngắn hơn hai tờ trước. Lũy trong ngang sân đã xong chiều mười bốn, cũng chiều ấy trăm người áo chàm lên tới cổng, tuyết ở mép đường đá trên đèo mỏng thêm, bên kia đèo chưa thấy gì khác.
Y đọc tới đó thì dừng, vì ngoài ngưỡng cửa có bóng người.
Vua ngẩng lên. Y quay lại.
Người tới trước là người ở bến. Áo cũ, khuỷu vá. Người ấy đứng lùi sang một bên, nhường chỗ, cúi đầu, không bước vào. Người tới sau, cao hơn một chút, tấm áo màu đất sẫm, khăn quấn đầu cùng màu, một cái gói vải dầu cắp dưới nách trái.
Y thấy mặt người ấy.
Tờ báo trong tay y không rơi. Y không để nó rơi. Mà y thấy ngón tay mình siết lại trên mép giấy, siết tới mức giấy nhàu một góc.
Một nhịp. Cả thư phòng lặng. Trong thư phòng chỉ còn tiếng mấy con sẻ ríu rít ngoài hiên, tiếng gió nồm nhẹ thổi qua song cửa.
Y đặt tờ báo xuống án. Y đặt nó ngay ngắn, vuốt góc giấy bị nhàu cho phẳng. Tay y làm việc ấy như tay tự biết làm. Đầu y không ở đó.
Y đứng dậy. Y đi vòng qua án, bước ra giữa thư phòng, chỗ nền gạch trống giữa án và ngưỡng cửa.
Y quỳ xuống.
– Thần Nguyễn Trãi, bái kiến chúa công. – Y nói.
Y cúi đầu, không ngẩng lên.
* * *
Một lúc, không ai đỡ y dậy.
Y không ngẩng lên, mà y biết người đứng ở ngưỡng cửa chưa bước vào. Y nghe được tiếng thở của người ấy. Chậm. Sâu. Như người vừa đi một quãng dốc, dừng lại thở trước khi đi tiếp.
Y nghe tiếng chân. Một bước. Hai bước. Người ấy bước vào, dừng trước mặt y.
Y thấy đôi giày cỏ trước mặt mình, thấy vạt áo nâu. Bàn tay trái người ấy đưa lên, chạm vào cái gói vải dầu cắp dưới nách, như để chắc nó còn ở đó. Đoạn bàn tay ấy rời cái gói, đưa xuống, đặt lên vai y.
Không mạnh. Không vội. Một bàn tay to, chai, nặng, đặt lên vai y, rồi ấn nhẹ một cái, ra hiệu đứng dậy.
Y đứng dậy.
Chân y chậm. Y đã quỳ nhiều lần ở đất này, trước vua, trước điện, mà chưa lần nào thấy hai chân mình nặng như thế. Y không giấu cái chậm ấy, mà cũng không để nó làm y lảo đảo.
Y ngó người ấy. Già hơn y nhớ. Không, trẻ hơn. Người ấy ở đây trẻ hơn những năm cuối y còn được đứng gần. Râu chưa bạc hết, vai chưa xuôi, mắt chưa mờ. Người ấy ở đây là người của những năm còn đánh, chưa phải người của những năm đã ngồi trên cao.
Người ấy ngó y. Lâu. Không nói gì.
Y nhớ những năm cuối. Có một lần y bị giam, rồi được tha, rồi về sau y ngồi ở một chỗ xa, xa những việc lớn, xa chỗ người ấy ngồi. Y không nhớ thêm. Y không để mình nhớ thêm.
Y còn nhớ những chuyện sau khi người ấy không còn nữa. Những chuyện người ấy không biết. Y biết. Y sẽ không kể. Y đã quyết điều ấy từ sáng mùng hai, lúc y nói với người ở bến rằng chúa công của ông thoát rồi, và nghĩ có ngày người ấy sẽ tới đây. Có những thứ người sau mang, người trước không cần mang.
Vua đã đứng dậy từ lúc y quỳ. Giờ vua không bước tới. Vua đi về phía cuối án, ngồi xuống cái ghế thấp ở đó, chỗ người ta ngồi chép sổ, xa hai người. Vua không ra khỏi thư phòng, cũng không lên tiếng.
Y hiểu. Vua không để hai người phải nói với nhau những điều chưa muốn nói, mà cũng không bỏ đi cho hai người phải tự tìm lời. Vua ngồi đó, như một người làm chứng mà không xử.
Người ở bến vẫn ở ngoài ngưỡng cửa, cúi đầu.
– Lai. – Người áo nâu gọi, không quay lại. – Vào đi.
Người ở bến bước vào, đứng nép sát cửa.
Người áo nâu ngó y lần nữa, từ đầu xuống chân.
– Ngươi gầy hơn. – Ông nói.
– Bẩm chúa công, thần ăn ít. – Y nói.
Ông gật, như nghe một câu trả lời đã biết trước. Ông không nói thêm. Mà y thấy câu ấy, câu đầu tiên người ấy nói với y ở đất này, chẳng giống lời vua nói với bề dưới. Giống lời một người đã lâu không gặp một người khác, nhìn thấy trước hết là cái gầy.
* * *
Chiều ấy, người áo nâu ở lại thư phòng.
Vua bảo y đọc tiếp. Y cầm tờ báo Ải lên, đọc lại từ đầu, cho chúa công nghe. Đọc xong tờ ấy, vua bảo y lấy hai tờ trước. Y lấy. Tờ của người làng biên giới mất hai ngón chân. Tờ của người trấn binh trẻ. Y đọc cả. Đọc dòng cuối của mỗi tờ: lời chưa kiểm được.
Người áo nâu ngồi trên một cái ghế đặt cạnh án, nghe. Ông không ngắt lời. Mỗi tờ đọc xong, ông hỏi một câu. Câu nào cũng ngắn, cũng là câu của người cầm quân: đường từ trấn tới đèo bao xa, đèo rộng bao nhiêu người đi hàng ngang, cái cổng đá có mấy lớp, sau cổng có chỗ nào cho người lui.
– Sau cổng có gì? – Ông hỏi.
– Cái tờ báo vừa nói. – Vua nói. – Sau nữa là dốc xuống bản, xuống bến.
– Người trên cổng lui về đâu?
– Về sau cái ấy. Qua nó thì hết chỗ lui.
Ông gật. Ông không nói tốt hay xấu. Ông chỉ miết ngón tay một đường ngắn trên mặt án, chậm, như người đo một con dốc bằng tay.
Vua trả lời những câu vua biết. Có câu vua bảo phải hỏi lão tướng giữ kinh, Phan Trung, người đã đứng đầu hàng võ từ thời tiên đế. Người áo nâu ghi nhớ cái tên ấy, y thấy thế ở cái gật đầu chậm của ông. Câu nào vua không biết, vua bảo y lấy bản đồ. Y trải bản đồ ra án. Người áo nâu cúi xuống ngó, ngón tay to đặt lên chỗ có chữ Ải, đặt lâu.
Chuyện xưa, ông không nhắc. Không gặng y về những năm sau. Không hỏi người ở bến về ngày ấy. Ông chỉ hỏi về đất này, về cái cổng, về bên kia đèo.
Y đọc. Y trả lời khi được hỏi. Y không nói thêm.
Có một lần, giữa chừng, người áo nâu ngẩng lên khỏi bản đồ, ngó y.
– Ngươi tới đây từ bao giờ? – Ông hỏi.
– Bẩm chúa công, từ tháng Bảy. – Y nói.
Ông gật. Ông cúi xuống bản đồ lại. Y tới đây làm gì, đã làm gì, ông để đó. Y nghĩ, có khi người ấy thấy chưa cần. Có khi người ấy chưa muốn nghe.
Có lúc, ông ngẩng lên, ngó người ở bến đang đứng sát cửa.
– Lai ở bến làm gì? – Ông hỏi vua.
– Bện dây với thủy binh. – Vua nói. – Ông ấy tự tìm việc. Ta chưa giao việc gì.
– Lai đi đêm giỏi. – Ông nói. – Đường núi không đuốc, Lai đi trước dò được.
Vua nghe, gật, mà không nói sẽ giao gì. Người áo nâu cũng để đó. Mà y thấy ông ngó người ở bến lâu, như ngó một người lính giỏi đang ngồi không.
Người ở bến đứng sát cửa suốt buổi, không ngồi, không nói. Có lúc người áo nâu ngoái lại, bảo ngồi. Người ở bến ngồi xuống bậc cửa, thấp, ngoài ngưỡng. Ông lại ngoái, lại bảo vào trong ngồi. Người ở bến vào, ngồi xuống góc, sát vách. Ông không bảo thêm.
Gần chạng vạng, người áo the ló đầu vào cửa, thấy trong phòng đông người, ngó người áo nâu một lượt, cúi đầu chào, rồi rút ra, không vào. Y thấy người áo the ngó lâu hơn một cái ngó thường. Người áo the biết. Người áo the không nói.
– Người ấy là ai, bệ hạ? – Người áo nâu hỏi.
– Người của ta. – Vua nói. – Lo chuyện chữ với chuyện chợ. Miệng nhanh, mà biết lúc nào thì im.
* * *
Chạng vạng, y ra hiên.
Y không định ra. Vua bảo nghỉ một chốc, gọi người mang nước. Y đứng dậy, ra hiên, đứng một mình ở đầu hiên.
Sân trước thư phòng vắng. Mấy cây cau trồng dọc tường im phăng phắc, tàu lá rủ. Chim sẻ đã về tổ dưới mái ngói, chỉ còn vài con lò dò dưới thềm, nhặt thóc vương. Trời phía Tây còn sáng, vàng nhạt, phía Đông đã xám. Gió nồm nhẹ, ấm, mang theo mùi bùn từ phía sông và hơi bếp từ phía phố.
Y đứng đó, hai tay buông. Y không nghĩ gì. Y để mình không nghĩ gì.
Tháng trước, y đã đứng giữa điện đọc một tờ giấy y viết dưới ngọn đèn trạm dịch, tờ giấy giờ nằm trong rương ở Thái Miếu. Cũng sáng ấy, y nghe vua nói lời đã nói ở gốc đa không lấy lại ở điện. Những việc ấy y làm với người khác, cho một người khác. Hôm nay người đời trước của y ngồi trong kia, trên cái ghế cạnh án, nghe y đọc sổ. Y không biết nên đứng thế nào cho phải. Đứng như người áo xanh của vua, hay đứng như người họ Nguyễn của chúa công.
Một con chim sẻ nhảy tới gần chân y, ngó y bằng một con mắt, rồi nhảy đi.
Y nhớ một buổi chiều nào đó, rất xa, ở một nơi khác, cũng có một cái hiên, cũng có chim sẻ nhảy trên bậc, cũng có y đứng một mình. Chiều ấy là chiều nào, y không để mình nhớ ra.
Người ở bến ra hiên sau y. Ông đứng cách y mấy bước, im. Hai người cùng ngó cái sân vắng. Một con mèo của bếp thư phòng đi qua giữa sân, dừng lại liếm chân, rồi chui vào gầm hiên bên kia.
– Sáng nay chúa công hỏi về ông. – Người ở bến nói, mắt vẫn ngó sân. – Tiểu nhân kể ông tới sau tiểu nhân, theo chúa công về sau. Chúa công nghe xong thì đứng dậy, bảo đưa lên đây.
Y không đáp. Hai bàn tay y, buông từ nãy, giờ nắm lại trong tay áo.
– Tiểu nhân về bến. – Một lúc, người ở bến nói. – Chúa công ở lại.
Y gật.
Người ở bến đi, bước chậm, tấm áo cũ khuất dần sau góc tường. Y đứng lại.
* * *
Đêm, em gái vua bưng một mâm nhỏ tới, mấy bát cháo, một đĩa dưa, đặt lên góc án. Nàng thấy người lạ ngồi cạnh án, cúi đầu chào.
– Công chúa. – Người áo nâu nói, đứng dậy đáp lễ.
Nàng không ở lại. Nàng đặt mâm, lui ra. Người áo nâu ngó theo nàng một lúc, rồi ngồi xuống, cầm bát cháo, ăn. Ông ăn như người lính ăn, nhanh, gọn, không để rơi một hạt.
Đêm, người áo nâu vẫn ở lại thư phòng nghe vua nói về đất này. Y đọc tiếp. Đọc sổ thóc, đọc sổ lính, đọc bản chép tờ minh ước với ba bộ trên núi mà y giữ trong sổ của mình. Người áo nâu nghe bản ấy lâu nhất, bắt y đọc lại đoạn "không đặt quan, không thu cống". Nghe xong, ông ngó vua.
– Bệ hạ đứng ngang với người núi. – Ông nói.
– Phải. – Vua nói.
Ông gật. Ông không nói phải hay không phải. Ông hỏi người núi có giữ lời không. Vua bảo tới giờ họ đã giữ: tin từ kinh lên, họ nhận; tin trên núi xuống, họ báo. Ông nghe, gật, lần này gật chậm hơn. Y thấy ông ngó vua lâu hơn, như người lần đầu thấy một người trẻ làm một việc mình đã từng nghĩ mà chưa làm.
Đêm nay, ngồi đọc sổ thóc cho người áo nâu nghe, y thấy người ấy hỏi những câu y quen: thóc có đủ không, dân ven sông có đói không, đàn bà khâu áo cho lính có lấy tiền không. Đời trước, những năm đầu, người ấy cũng hỏi như thế. Những năm cuối, y không còn ngồi đủ gần để nghe người ấy hỏi gì.
Gần nửa đêm, vua cho người áo nâu về nghỉ. Ông đứng dậy, chắp tay, cúi đầu với vua. Ông quay sang y. Ông không nói gì. Ông chỉ gật đầu một cái. Đoạn ông đi.
Vua ra sau cùng. Tới cửa, vua dừng lại, không ngoái.
– Ngươi không phải nói gì với ta. – Vua nói.
– Bẩm Bệ hạ, thần biết. – Y nói.
Vua đi. Y ở lại.
Y ngồi xuống chỗ cũ bên án. Mâm cháo đã nguội, bát của người áo nâu sạch trơn, bát của y còn quá nửa. Y không ăn. Y cầm tờ báo Ải lên, đọc lại lần thứ ba, không phải để đọc chữ. Để có một việc cho tay.
Y nghĩ tới trăm người áo chàm giờ này đang ngủ trên Ải, dưới chân một người khổng lồ. Y nghĩ tới người ở bến giờ này đang nằm trong gian nhà nhỏ bên bến, hai tay trống, lần đầu từ đêm Tết. Y nghĩ tới người áo nâu, giờ này đang đi qua sân Thái Miếu về gian nhà góc Tây, cái gói vải dầu cắp nách.
Y không nghĩ tới mình.
Đêm ấy, y ngồi lại một mình với ngọn đèn, tới khi trăng mười sáu ngả sang phía Tây.