Chương 302: Xuân lương kế nghị

Sáng mười một, Tô Hiến Thành mở ngăn thứ ba của cái giá sáu ngăn, lấy ra cuốn sổ kho Hộ bộ. Gian bên nằm sát thư phòng, một gian hẹp, cửa sổ trông ra sân sau. Sáng nay mưa xuân lất phất, nhỏ tới mức ông không nghe tiếng trên mái, chỉ thấy khung cửa sổ mờ đi một chút. Trong gian, ông đã thắp sẵn một ngọn đèn, dù trời đã sáng. Ông già rồi. Mắt ông đọc chữ nhỏ dưới ánh sáng ngày mưa thì mỏi. Cái giá gỗ thấp ấy kê ở đầu án từ tháng Chín, mỗi ngăn giữ sổ một bộ. Ông không xếp theo thứ tự sáu bộ trong sách. Ông xếp theo chỗ tay mình hay với tới: tập Hộ bộ dày nhất, ở ngăn thứ ba, ngang tầm tay phải; tập Binh bộ, có sổ lương lính, ở ngay dưới; tập mỏng nhất ở ngăn trên cùng. Trong tập Hộ bộ có đủ thóc kho kinh, thóc các kho châu, muối, vải, sắt, thuế, mỗi thứ một xấp, buộc dây riêng. Ông đặt cuốn sổ lên án, mở tới trang có dải lụa đỏ đánh dấu. Mép giấy đã quăn vì ông lật nhiều, chỗ ngón tay cái ông hay đặt đã sẫm lại một vệt. Ông vuốt mép giấy cho phẳng, sáng nào ông cũng vuốt như thế. Nguyễn Trãi tới khi ông vừa giở xong trang thứ hai. Y cúi đầu chào ông ở cửa, cởi áo tơi treo lên móc, ngồi xuống bên kia án. Y mang theo một cuốn sổ mỏng của riêng y và một tờ giấy đã kẻ sẵn mấy cột. – Tô công. – Y nói. – Trãi mang mấy con số thư phòng có, Tô công đối với sổ Hộ bộ. Ông gật. Hai người bắt đầu. Ông đọc, y ghi. Số thóc kho kinh sau chuyến thuyền nhẹ lên Ải hôm mùng hai: bao nhiêu thạch còn lại. Lương lính trong kinh mỗi tháng: bao nhiêu. Phần thóc dành cho trăm người áo chàm, đã tính vào phần của Ải. Phần thóc cứu đói cho mấy làng ven sông năm ngoái bị lũ, phải phát từ tháng Ba khi dân hết thóc cũ. Vụ chiêm đã cấy, đang lên xanh, mà phải tới tháng Năm mới gặt. Thuế một phần mười từ vụ chiêm, phải sau gặt mới thu. Y ghi từng con số vào cột. Ông đọc chậm, đọc rõ, đọc xong một dòng thì dừng lại chờ y ghi xong mới đọc dòng sau. Ông không quen đọc nhanh. Ông đã thấy quá nhiều người đọc nhanh mà sai. Đọc hết, ông gấp sổ lại một nửa, đặt tay lên. – Kho đủ tới hết tháng Tư. – Ông nói. – Lính kinh, Ải, người áo chàm, đủ cả. Đầu tháng Năm gặt chiêm, có thuế thì nối được. Y không đáp ngay. Y ngó tờ giấy kẻ cột, ngón tay dò từ cột này sang cột kia, dừng lại ở một chỗ, rồi dò lại từ đầu. – Bẩm Tô công, chỗ hở không ở tháng Năm, mà ở nửa cuối tháng Tư. – Nguyễn Trãi nói. Ông ngó y. – Tô công tính thóc cứu đói phát từ tháng Ba. – Y nói. – Đúng. Mà dân ven sông năm ngoái bị lũ, thóc cũ hết sớm hơn. Trãi đã hỏi mấy người chèo thuyền ở bến Đông. Họ bảo cuối tháng Hai đã có nhà ăn cháo. Phát từ tháng Ba thì muộn. Phải phát từ giữa tháng Hai. Phát sớm nửa tháng, thì kho cạn sớm nửa tháng. Giữa tháng Tư đã hết, mà thuế vụ chiêm phải tới tháng Năm mới về. Nửa cuối tháng Tư, kho trống. Ông mở lại cuốn sổ. Ông dò lại dòng thóc cứu đói. Ông dò dòng lương lính. Ông tính lại trong đầu, chậm, từng con số một. Y nói đúng. Ông ngồi im một chốc. Ông không thấy chỗ ấy. Ông đã nhìn sổ, mà y đã nhìn những người chèo thuyền. Sổ không nói nhà nào ăn cháo từ cuối tháng Hai. Người chèo thuyền thì biết. – Vậy phải vay. – Ông nói. – Bẩm, hoặc bán bớt muối kho. – Y nói. – Hoặc vay thóc nhà buôn trong phố, trả sau gặt. Ông nghĩ. Bán muối thì có thóc ngay, mà muối kho là thứ để dành cho mùa đánh, khi đường lên Ải bị chặn, khi phải muối cá muối thịt cho lính. Vay thóc nhà buôn thì không mất muối, mà phải trả lãi, và nhà buôn trong phố sẽ biết kho Hộ bộ đang hụt. Lãi thì trả bằng thóc sau gặt, không bằng tiền; nhà buôn thóc ưa thóc hơn tiền, ông biết thế từ đời trước. – Vay. – Ông nói. – Vay ít, vay nhiều nhà, mỗi nhà một ít. Không để nhà nào biết nhà nào cũng cho vay. Y gật, ghi. Ông thấy khóe miệng y nhích lên một chút. Y không cười thành tiếng. – Bẩm, thuyền thóc nhổ neo hôm mùng hai, giờ này chắc đã dỡ ở bến dưới Ải. – Y nói. – Người chèo về thì Hộ bộ biết. Ông gật. Ông ghi thêm một dòng dưới chữ vay: thóc cứu đói phát từ rằm tháng Hai, chở thuyền xuống mấy làng ven sông, phát theo đầu người, không theo đầu nhà. Gần trưa, ông cho người gọi Trịnh lão sang. Lão làm quan ở kinh này mấy chục năm, nhà nào trong phố lão cũng biết. Ông hỏi lão tên mấy nhà buôn thóc lớn, nhà nào cho vay, nhà nào không, nhà nào hay đòi lãi nặng. Lão không cần giở sổ. Lão ngồi xuống, nhắm mắt một chút, rồi đọc ra sáu cái tên, mỗi tên kèm một dòng: nhà này buôn thóc từ đời ông nội, nhà này mới lên từ sau đêm thành cháy, nhà này có con trai làm lính doanh cửa Đông. – Nhà có con làm lính thì cho vay nhẹ tay. – Trịnh lão nói. – Người ta biết thóc ấy nuôi ai. Ông gật. Ông chọn bốn nhà. Nhà mới lên từ sau đêm thành cháy, ông không chọn. Không phải vì ông nghi. Vì ông không biết họ, mà ông không vay của người ông không biết. Người họ Nguyễn ngồi nghe, không xen. Y chép bốn cái tên vào tờ giấy kẻ cột, chép xong thì gấp lại, cất vào trong áo. Quá trưa một chút, vua ghé qua gian bên. Vua đi một mình, đứng ở cửa, không vào hẳn. Ông đứng dậy, cúi đầu. – Bẩm Bệ hạ. – Ông nói. – Kho hở nửa cuối tháng Tư. Thần định vay thóc bốn nhà buôn trong phố, trả sau gặt. – Vì sao bốn nhà? – Bẩm, vay một nhà thì một nhà biết kho Hộ bộ hụt. – Ông nói. – Vay bốn nhà, mỗi nhà một ít, thì mỗi nhà chỉ biết mình cho vay một ít. Không nhà nào biết cả. Vua ngó ông một lúc, gật. – Được. – Vua nói. – Ai thấy chỗ hở? Ông không ngần ngừ. – Bẩm, Nguyễn Trãi thấy. Thần không thấy. Vua ngó sang người họ Nguyễn. Y cúi đầu, không nói gì. Vua không khen. Vua chỉ gật một cái nữa, đi. Ông ngồi xuống. Ông hiểu cái gật ấy. Vua hỏi ai thấy, không phải để khen ai, mà để biết lần sau có chuyện sổ sách thì hỏi ai trước. * * * Xế chiều, mưa tạnh. Ông xuống kho Đông. Kho Đông nằm sát bến Đông, một dãy nhà thấp, mái lợp ngói, nền kê cao khỏi mặt đất ba bậc cho khỏi ẩm. Người giữ kho là một ông già người kinh, giữ kho từ thời tiên đế, mặt nhăn, tay to, đếm bao thóc bằng cách đặt tay lên từng bao như đếm đầu trâu. Ông đối sổ với người giữ kho, đi dọc từng dãy bao, đếm, ghi. Một bao thóc rách ở góc, thóc lọt ra một ít, chuột đã gặm. Ông bảo vá lại, ghi vào sổ là thiếu một đấu. Cuối dãy là gian muối. Ông mở nắp một chum, bốc một nắm, để muối chảy qua kẽ tay, khô, không vón. Chỗ muối này giữ cho mùa đánh. Ông già giữ kho đứng bên cạnh, xoa hai bàn tay vào nhau, mặt khổ sở. – Bẩm Tô công, kho có mèo, mà mèo già rồi. – Ông già nói. – Chuột thì còn trẻ. Ông ngó người giữ kho. Ông già nói câu ấy thật lòng, không có ý đùa. Mà ông thấy mình muốn cười. – Xin con mèo khác. – Ông nói. – Hộ bộ trả. Ông già giữ kho cúi đầu, như vừa được cấp một thứ quý. Đối sổ xong, ông ra khỏi kho, ra bến. Chiều tháng Hai, bến Đông ấm. Nắng sau mưa rọi xuống mặt sông, nước lấp lánh. Mấy chiếc thuyền chài đậu sát bờ, lưới phơi trên sào. Dưới nước, mấy người thủy binh đang lặn, trồi lên, lặn xuống, kéo theo một sợi dây buộc vào cọc. Người lặn sông đứng trên một chiếc thuyền nhỏ, chỉ trỏ, hô. Thấy ông đi xuống bến, y nhảy lên bờ, đi tới, cúi đầu. – Bẩm Tô công, mấy cây cọc bến cũ dưới kia đã mục chân. – Yết Kiêu nói. – Thuyền lớn buộc vào, có ngày nhổ cả cọc. Xin Hộ bộ mấy cây lim. – Mấy cây? – Bẩm, sáu cây. Dài bằng hai người. Ông ghi vào cuốn sổ nhỏ mang theo. Y cúi đầu, quay xuống thuyền. Trên bậc đá cuối bến, có hai người ngồi. Một người mặc áo the, quạt gập giắt tay áo. Một người mặc áo cũ, khuỷu tay có miếng vá, bên cạnh đặt một gói vải dầu buộc dây, vuông vức. Ông biết người áo the là Quỳnh. Người kia ông đã thấy mấy lần ở bến này, ngồi bện dây với thủy binh, ít nói. Ông biết tên người ấy là Lê Lai. Ông dừng lại ở bậc trên, cách hai người mấy bậc. Ông không định xen vào. Ông chỉ muốn ngồi một lúc, nghỉ chân, ngó sông. Hai người không thấy ông. Hoặc thấy mà không quay lại. Người áo the rút cái quạt ra khỏi tay áo, chỉ vào cái gói vải dầu. – Ông cắp tấm áo ấy đi khắp nơi, có ngày để quên thì sao? – Quỳnh hỏi. Người ở bến ngó cái gói, ngó người áo the. – Tiểu nhân không quên được. – Người ấy nói. – Nó nặng. Người áo the ngó cái gói vải dầu, nhỏ, gọn, buộc chặt, cầm lên chắc không nặng hơn một bó rau. Y bật cười trước. Cười to, cười tới mức phải quay mặt ra sông. Người ở bến không cười. Mà ông thấy khóe mắt người ấy nhăn lại một chút. – Tại hạ cầm thử được không? – Y hỏi, khi đã ngừng cười. – Không. – Người ấy nói. – Thế thì tại hạ tin nó nặng. – Người áo the nói. Hai người lại im. Dưới nước, một người thủy binh trồi lên, thở phì phò, giơ tay ra hiệu sợi dây đã buộc chắc. Người lặn sông trên thuyền gật, hô một tiếng. Mấy người kia lần lượt trồi lên, bám mạn thuyền, cười đùa với nhau. Ông ngồi trên bậc đá, nghe hai người ấy nói chuyện. Họ nói chuyện không đâu: chuyện cá ở bến này nhỏ hơn cá ở sông quê, chuyện mấy đứa trẻ xóm chài hay ném đá xuống nước làm thủy binh lặn không thấy đường, chuyện bà hàng nước ở đầu bến nấu nước chè đặc quá. Người áo the nói nhiều, người kia nói ít. Mà ông thấy người kia nghe hết. Ông nghĩ tới đời mình. Ông không hay nghĩ tới nó. Ông bận. Đời trước, ông thờ một ông vua ngồi ngai từ lúc lên ba, ngồi cạnh ngai mà đọc sổ cho vua nghe khi vua còn chưa biết chữ. Có những buổi chiều như chiều nay, ông cũng ngồi ở bến sông, ngó thuyền chở thóc vào kho. Cái đời ấy xa rồi. Mà mùi thóc ẩm trong kho, mùi bùn bến sông, thì vẫn thế. Người áo the đứng dậy, phủi áo. Quay lên, y thấy ông, cúi đầu chào. – Bẩm Tô công. – Y nói. – Tô công nghe hết rồi? – Nghe một ít. – Ông nói. – Tô công đừng ghi vào sổ. – Y nói. – Chuyện này không vào ngăn nào được. Ông suýt cười. – Sáu ngăn đã đủ sáu bộ. – Ông nói. – Chuyện này, ta để trong đầu. Người áo the cười, cúi đầu, đi lên bến. Người ở bến vẫn ngồi lại, cầm gói vải dầu đặt lên đùi, ngó ra sông. Người ấy ngó lên ông một lần, gật đầu. Ông gật lại. Cái gật của hai người không quen biết, ở một bến sông, cuối một buổi chiều, mà ông thấy nó đủ. Ông đi về theo con đường dọc chân thành. Nắng chiều xiên qua mái phố, đổ bóng những cái mái lên mặt đường thành từng mảng đen vàng xen nhau. Ông không biết người ở bến ấy đời trước là ai, đã làm gì, vì sao cắp một tấm áo đi khắp nơi mà bảo nó nặng. Người áo the biết. Ông thấy điều ấy trong cái cách y cười rồi lại thôi cười. Mà người áo the không nói, thì ông cũng không hỏi. * * * Tối, ông về gian bên. Ngọn đèn đã thắp lại. Ông lấy tập Binh bộ ở ngăn thứ tư ra, mở tới trang của trăm người áo chàm. Sáng mai họ lên đường. Gạo cho họ đi đường ba ngày, Hộ bộ đã cấp từ hôm qua, đã giao cho bếp doanh cửa Bắc nấu sẵn cơm nắm, rang sẵn gạo. Ông đối lại từng dòng: bao nhiêu đấu gạo, bao nhiêu cân muối, bao nhiêu bó rau khô, bao nhiêu áo bông, giày cỏ, xà cạp. Ông nghĩ tới trăm người ấy. Ông chưa từng nói với ai trong số họ một câu. Ông biết họ qua sổ: trăm cái miệng ăn, trăm đôi giày, trăm tấm áo. Mà ông biết, sau mỗi dòng trong sổ có một người. Ông đã học được điều ấy từ đời trước. Người ghi sổ mà quên người sau dòng chữ, thì ghi đúng mấy cũng sai. Ông dò tới dòng cuối. Ở dòng cuối, có một chữ ông ghi sai từ hôm qua, thiếu một nét. Ông lấy bút, sửa lại. Ông không để chữ sai trong sổ qua đêm. Tối ấy, ông duyệt sổ gạo cho trăm người lên đường sáng mai, duyệt tới dòng cuối mới thổi đèn.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ