Sáng mùng sáu, Thanh Vân mở cửa gian nhà góc sân cho đàn bà trong phố vào khâu áo.
Trời vẫn nồm. Nền gạch sân Thái Miếu đổ mồ hôi từ đêm, sáng ra đi lên phải bước chậm, bước dò, không thì trượt. Rêu ở chân tường xanh lên thấy rõ, chỗ nào vôi bong thì loang ra một mảng sẫm như vết dầu. Mưa bụi bay ngang qua cửa, không vào được trong mà đọng lại ở ngưỡng.
Gian nhà ấy, hồi giữa tháng Giêng còn có hai người đàn bà mặc giáp ngủ lại. Hai cái chăn mới nàng đã gấp lại, cất vào rương. Chiếu đã cuộn, dựng góc. Giờ nàng trải mấy tấm chiếu khác xuống nền, kê ba cái chõng tre sát vách, mang ra một rổ kim, một rổ chỉ, một cái kéo to.
Người tới trước nhất là một bà cụ ở phố cửa Bắc, lưng hơi gù, tay ôm một gói vải nhuộm chàm đã cắt sẵn từ hôm qua. Sau bà là hai cô gái trẻ, con dâu nhà hàng cá ở chợ Đông. Sau nữa là một người đàn bà góa, chồng mất trong đêm thành cháy, ôm theo đứa con nhỏ, đứa bé ngủ gục trên vai mẹ. Trước giờ Thìn, gian nhà đã chật, mười mấy người ngồi kín ba phía vách, ai cũng có một tấm vải trên đùi, một cây kim trong tay.
– Bẩm công chúa, dân phụ ngồi đây được không? – Bà cụ hỏi, chỉ chỗ gần cửa.
– Bà cứ ngồi. – Nàng nói. – Chỗ ấy sáng.
Bà cụ ngồi xuống, giở bọc vải ra. Đó là một tấm áo đã khâu được một nửa, vải chàm, lót bông, chỗ bông mỏng thì độn thêm một lớp rơm khô, đường kim đều tăm tắp.
– Dân phụ khâu từ tối qua. – Bà cụ nói, như để nàng khỏi hỏi vì sao mới sáng đã được nửa áo. – Già rồi, đêm không ngủ được, thì khâu. Hồi trẻ, dân phụ khâu áo cho chồng, rồi cho con. Con dân phụ đi lính đợt trước, không về. Giờ khâu cho ai cũng như khâu cho nó.
Bà nói câu ấy như nói chuyện trời mưa. Mà nàng thấy bàn tay già đang cầm kim run đi một chút, rồi vững lại.
Áo bông cho trăm người áo chàm trước ngày lên Bắc, Hộ bộ đã cấp vải, bông thì cấp được bao nhiêu hay bấy nhiêu, chỗ thiếu độn rơm, mà thợ may trong kinh không đủ tay, nên Tô công cho người ra phố hỏi, đàn bà nào khâu được thì tới.
Đàn bà trong phố tới nhiều hơn số áo.
Nàng ngồi xuống cạnh bà cụ, cầm một tấm vải, xâu kim. Nàng khâu không giỏi bằng họ. Mà nàng khâu. Không ai bảo nàng khâu, nàng cũng không bảo ai rằng mình là ai mà phải khâu. Nàng chỉ ngồi xuống, như những người kia.
Bên ngoài, sân Thái Miếu vẫn có người vào thắp. Một ông lão chống gậy đi chậm qua sân, dừng trước lư đồng, cắm một nén, vái, quay ra. Có một người đàn ông trẻ vào, cắm hương xong thì đứng mãi không về, như còn điều gì muốn nói mà chưa tìm ra chữ. Những người ấy không biết trong gian nhà góc sân có đàn bà ngồi khâu. Đàn bà khâu thì thấy họ, mà không ai ngẩng lên lâu.
Hai cô con dâu nhà hàng cá vừa khâu vừa nói chuyện khe khẽ. Chuyện chợ, chuyện cá đắt, chuyện bà mẹ chồng. Có lúc cả hai cùng cười rúc rích, rồi ngó nàng, rồi im, rồi lại cười. Nàng không bảo họ im. Nàng thích nghe họ nói. Trong Thái Miếu, ít khi có tiếng người nói chuyện chợ.
Người đàn bà góa khâu im lặng. Đứa con trên vai đã tỉnh, ngồi trong lòng mẹ, nghịch mấy cuộn chỉ. Có lúc nó cầm cuộn chỉ đỏ ném ra giữa chiếu, lăn tới chân nàng. Nàng nhặt lên, đưa lại cho nó. Nó cười, lại ném.
– Bẩm công chúa, áo này mặc lên ấy có đủ ấm không? – Người đàn bà góa hỏi, lần đầu từ sáng mở miệng.
– Hộ bộ bảo đủ. – Nàng nói.
– Dân phụ hỏi, vì chồng dân phụ ngày xưa đi lính, áo rét không đủ, về kêu lạnh cả mùa. – Người ấy nói. – Dân phụ không muốn ai lạnh như thế nữa.
Nàng không biết đáp gì. Nàng gật đầu. Người đàn bà góa cúi xuống, khâu tiếp, khâu chặt hơn, mũi kim dày hơn.
Một lúc, cô con dâu nhỏ nhà hàng cá ngẩng lên.
– Bẩm công chúa, những người mặc áo này ở đâu tới? – Cô hỏi. – Dân phụ thấy họ tập ở bãi cổng Bắc, mà không ai biết họ người làng nào.
Nàng nghĩ một chút.
– Họ không nhớ làng mình. – Nàng nói. – Không nhớ cả tên mình.
Cả gian nhà im đi. Mũi kim của mấy người ngừng lại giữa chừng. Bà cụ lưng gù là người lên tiếng trước.
– Thế thì áo này họ mặc vào, họ nhớ ai? – Bà hỏi, không phải hỏi nàng, mà hỏi cả gian nhà.
Không ai đáp. Một lúc, người đàn bà góa nói khẽ, mắt không rời đường kim:
– Nhớ người khâu.
Bà cụ gật gù. Mấy cây kim lại chạy tiếp. Nàng ngó xuống tấm vải trên đùi mình, ngó những mũi khâu vụng của mình, và nàng khâu chậm lại, khâu cẩn thận hơn.
* * *
Gần trưa, đàn bà kéo nhau về nhà lo bữa, gian nhà vắng.
Nàng đi qua dãy nhà ngang phía sau gian chính, tới căn buồng nhỏ nơi nàng cất những thứ cần cất. Ở góc khô nhất, kê trên mấy viên gạch cho khỏi ẩm, có một cái rương gỗ. Hôm hai mươi hai, người áo xanh mang tới hai tờ giấy, một tờ giấy xơ còn mới, một tờ đã ngả màu lấy từ thư phòng, bảo có lời dặn tìm một chỗ khô mà cất chung. Người áo xanh bảo, góc mỗi tờ có ba ngọn núi vẽ bằng mực. Nàng đã cất. Nàng chưa mở lần nào. Hôm nay nàng cũng không mở.
Nàng chỉ đặt tay lên nắp rương giây lát, rồi ra. Nàng nghĩ, trong rương có hai tờ giấy của hai lần anh lên chợ biên, mà người dưới xuôi trong phố không ai biết hai tờ ấy viết gì. Họ chỉ biết vua đi chợ biên về, và từ hôm ấy, có hai người đàn bà mặc giáp không còn ở gian nhà góc sân nữa.
Ngoài sân, có một người đang đứng trước gian chính. Tấm áo bông cũ nàng đưa sáng mùng hai vẫn trên người, chỗ khuỷu có miếng vá, tấm áo bào gói vải dầu cắp dưới nách. Nàng nhận ra người ấy: người ở bến Đông, người hiện ra đêm mùng một dưới địa thất. Người ấy thắp một nén hương, cắm vào lư. Đoạn người ấy thắp thêm một nén nữa, cắm ngay bên cạnh, sát vào nén trước, như hai người đứng sát bên nhau. Người ấy không vái. Người ấy đứng đó một hồi, rồi quay ra.
Đi ngang qua chỗ nàng, người ấy dừng, cúi đầu chào.
– Bẩm công chúa. – Lê Lai nói. – Tiểu nhân thắp cho một người đi sau.
Nàng không hỏi người đi sau ấy là ai. Nàng cúi đầu đáp lễ. Người ấy đi ra cổng, bước đều, không ngoái lại.
Nàng đứng ngó hai sợi khói từ hai nén hương ấy bốc lên, quấn vào nhau ở ngang mái, rồi tan.
Ra tới hiên, nàng đứng lại.
Mấy hôm nay, nàng để ý tam ca. Không phải để ý cố ý. Chỉ là nàng thấy. Anh ăn ít hơn. Ngủ ít hơn, mà ngủ ít hơn thì từ mùa thu đã thế. Tam ca nói ít hơn, mà nói ít thì anh vẫn thế từ ngày ngồi lên long ỷ. Còn một điều nữa. Nàng không gọi được tên nó.
Nàng nhớ có một lần, đã lâu, người ta kể lại rằng anh gõ Trống trên một ngọn gò ngoài đồng tới mức khúc gỗ rơi khỏi tay, đứng dậy suýt khuỵu. Nàng không có mặt hôm ấy. Lúc anh về, nàng ngó mãi mà không thấy gì khác trên người anh.
Vì sao hôm nay mình nhớ chuyện ấy, nàng không rõ.
Chiều, nàng gọi mười người áo vải ra quét sân. Nền gạch nồm, quét không sạch, nước đọng lại thành từng vệt, chổi quét qua thì loang ra. Một người trượt chân, ngã ngồi giữa sân, cả bọn bật cười. Người ngã cũng cười, đứng dậy, phủi quần, quét tiếp. Nàng đứng trên bậc thềm ngó họ, và nàng thấy mình cũng cười, mà cái cười ấy không đi tới được tận trong.
* * *
Chạng vạng, nàng ra đóng cổng bên. Phía Tây, trên mái gian chính, một vành trăng non đã dày lưỡi liềm treo trong màn mây mỏng, vàng nhạt, nghiêng nghiêng. Gió nồm thổi qua sân, mang mùi hương tàn và mùi rêu. Mấy người áo vải đã thắp đèn lồng dọc hành lang. Nàng đứng ở cổng một chốc, ngó ra phố. Phố đã lên đèn. Có tiếng cối xay lúa kẽo kẹt ở một nhà nào đó, tiếng chó sủa, tiếng một người bán hàng rong rao muộn.
Nàng đóng cổng, cài then.
Đêm, nàng mang dầu đèn xuống địa thất.
Bậc đá xuống địa thất cũng đổ mồ hôi như nền sân, nàng đi chậm, một tay cầm bình dầu, một tay vịn vách. Ngọn đèn ở góc dưới kia đã nhỏ lại, bấc đã cháy gần hết dầu. Dưới chân bậc là người tiều phu, trên khúc gỗ, cây rìu tựa tường, cây đàn trong bọc dựng bên cạnh. Gã thấy nàng thì đứng dậy, nhường lối.
Cao lão ngồi bên bệ Trống, lưng dựa vách, mắt mở.
Anh nàng đứng trước Trống.
Nàng dừng lại ở chân bậc. Nàng không đi tiếp.
Anh đứng đó, quay lưng về phía nàng, cách mặt Trống chừng một bước. Hai tay buông xuôi bên người. Không đặt lên mặt Trống.
Đêm ấy, tam ca đứng trước Trống rất lâu, mà không đặt tay lên.
Nàng đã thấy anh xuống địa thất nhiều đêm. Đêm nào cũng vậy: anh xuống, bước tới, áp bàn tay lên mặt đồng, như người về nhà đặt tay lên cái cột quen. Có đêm đặt tay mà gọi, có đêm đặt tay mà không gọi, chỉ đặt đó, lâu, rồi đi. Mà đêm nào tay cũng đặt.
Đêm nay tay không đặt.
Nàng ngó lưng anh. Lưng vẫn thẳng. Vai không chùng. Nàng bước nhẹ sang một bên, ngó được nửa mặt anh trong ánh đèn nhỏ. Mặt không xanh, không trắng, không có giọt mồ hôi nào. Mắt mở, ngó mặt Trống, ngó những vòng hoa văn, ngó ngôi sao ở giữa. Không có gì khác trên mặt ấy. Không có gì khác ở tay, ở cổ, ở môi.
Không có gì nàng thấy được.
Trên bệ, cạnh chân Trống, hòn đá xám và mảnh gỗ mỏng vẫn nằm cạnh nhau, không ai chạm tới.
Nàng đi tới góc, đổ dầu vào đèn. Ngọn đèn bùng lên một chút, sáng hơn. Bóng anh đổ dài lên vách đá, to, đen. Anh không quay lại.
Cao lão ngó nàng.
Lão im. Lão chỉ ngó nàng một cái, lâu hơn mọi khi, rồi ngó đi. Nàng biết cái ngó ấy. Đó là cái ngó của người ngờ một điều mà không phải phận mình nói ra.
Nàng không hỏi. Nàng muốn hỏi, mà nàng không hỏi. Nàng biết anh. Anh không nói, thì hỏi cũng không nói. Anh sẽ nói khi nào anh muốn nói.
Nàng cầm bình dầu, đứng sát vách, chỗ nàng vẫn đứng mỗi đêm rằm. Nàng chờ.
Địa thất im tới mức nàng nghe được tiếng nước nhỏ giọt đâu đó sau vách đá, cách quãng, đều, như ai gõ khẽ vào một cái bát. Nghe được cả tiếng thở của Cao lão, chậm, rít nhẹ ở cuối mỗi hơi, tiếng của người già ngồi lâu trong chỗ ẩm. Người tiều phu thở nhẹ tới mức nàng phải nhịn hơi mới nghe ra. Còn anh, nàng không nghe thấy anh thở. Nàng cứ ngó cái lưng ấy, đợi nó động. Nàng đếm những giọt nước sau vách, như vẫn đếm nhịp nhang tàn những đêm trông Trống. Đếm quá ba trăm giọt, cái lưng ấy vẫn chưa động.
Một lúc rất lâu, anh quay lại. Thấy nàng, anh gật đầu, như vừa nhận ra nàng có mặt từ nãy.
– Muội xuống từ lúc nào?
– Lúc đèn sắp tắt. – Nàng nói.
Anh ngó ngọn đèn đã sáng lại, ngó bình dầu trong tay nàng. Anh không nói gì thêm. Anh đi về phía cầu thang, đi ngang qua nàng, khẽ chạm vào vai nàng, rồi đi lên.
Nàng đứng lại. Người tiều phu đã ngồi xuống khúc gỗ. Cao lão vẫn ngồi bên bệ.
Nàng nghĩ tới cái chạm khẽ trên vai. Tam ca không hay chạm vào ai. Hồi nàng ở Vân Sơn, biết anh qua những lá thư gửi về nhiều hơn qua mặt, tam ca đã là người viết dài mà nói ngắn, ít cười, càng ít ôm ai. Cái chạm ấy, nàng biết, không phải để an ủi nàng. Nó giống cái chạm của người sắp phải nói một điều khó, chạm trước một cái cho chắc là người kia còn đứng đó.
– Đêm mùng tám, lão phu thử nỏ bên hào. – Cao lão nói, không ngẩng lên. – Bắn đêm. Chủ công sẽ ra.
Nàng ngó lão. Lão vẫn không ngẩng lên.
– Đêm mùng tám, muội cầm đèn cho Cao lão. – Nàng nói.
Lão ngẩng lên. Lão ngó nàng hồi lâu. Lão chẳng hỏi nàng ra làm gì. Lão gật.
– Mang đèn lồng. – Lão nói. – Bên hào gió.
Nàng gật. Nàng cầm bình dầu đã vơi, đi lên cầu thang.
Nàng mới lên được hai bậc, người tiều phu ở dưới đã gọi khẽ.
– Bẩm công chúa.
Nàng dừng.
– Bệ hạ xuống từ đầu canh một. – Gã nói. – Từ lúc ấy tới lúc công chúa xuống, bệ hạ đứng như thế suốt.
Gã nói xong thì im, như đã nói hết những gì gã thấy được, không đặt vào đó chữ nào gã đoán. Nàng gật, đi tiếp. Tới bậc trên cùng, nàng dừng lại một chút, nghe dưới kia im phắc, chỉ còn tiếng bấc đèn reo khẽ.
Nàng không ngoái lại. Nàng biết dưới kia, cái Trống vẫn nằm đó, chưa ai đặt tay lên đêm nay.