Sáng mùng ba, Cao Lỗ ôm cây nỏ từ địa thất lên, cái lẫy sừng trâu lão gọt từ mùa thu đã lắp vào báng.
Lão dậy trước khi người tiều phu dậy. Dưới địa thất không có sáng, không có tối, chỉ có ngọn đèn ở góc lúc to lúc nhỏ. Lão biết trời sáng bằng cái lạnh: gần sáng, đá vách lạnh hơn, hơi lạnh ngấm qua lưng áo. Lão ngồi dậy, khêu đèn, ngó cái Trống một lúc, ngó cây nỏ dựng ở vách, cạnh bọc đàn của người tiều phu. Đoạn lão đứng lên, lấy cây nỏ, phủi bụi, lắp lẫy.
Người tiều phu thức dậy lúc lão đang thử lẫy, tay kéo dây tới nửa chừng rồi thả nhẹ. Gã chẳng hỏi đi đâu. Gã dậy, buộc lại giày, ra góc vác hai bó rơm đã buộc sẵn từ tối qua.
Trời nồm. Mấy hôm nay hơi ấm từ phía Nam tràn lên, gặp cái lạnh còn sót lại của tháng Giêng, vách đá địa thất rịn nước, tường vôi Thái Miếu loang những vệt ẩm. Mưa bụi bay từ sáng, không thành giọt, mà sờ vào báng nỏ đã thấy gỗ ướt lạnh. Lão lấy vạt áo lau báng nỏ một lượt, lau kỹ chỗ lắp lẫy, rồi mới đi tiếp.
Người tiều phu đi sau lão, vác trên vai hai bó rơm buộc chặt, mỗi bó to bằng một người ngồi. Sau gã là hai người lính doanh cửa Bắc khiêng một bó tên tre, đuôi tên gắn lông chim nhuộm xám. Không ai nói gì. Họ đi qua phố cửa Bắc lúc chợ sáng chưa họp, mấy hàng quán còn đóng cửa, chỉ có một bà hàng cháo đã nhóm bếp ở đầu ngõ, khói bay ngang mặt đường.
Cây nỏ nặng trong tay lão. Lão làm nó ở dưới địa thất, từ mùa hè, mỗi ngày một ít, những đêm không có việc gì thì ngồi gọt, ngồi uốn. Báng bằng gỗ dâu, thân cánh bằng sừng và tre ghép lại, buộc gân trâu. Dây bện từ tơ gai trộn lông đuôi ngựa. Cái lẫy thì lão gọt từ một khúc sừng trâu cưa vuông vức, gọt từ mùa thu, ngồi cạnh bệ Trống, con dao nhỏ đưa từng nhát mỏng như cánh ve.
Lão đã làm nhiều cây nỏ trong đời. Cây này không phải cây tốt nhất. Mà là cây lão làm được ở đây, bằng những gì có ở đây. Ba mươi cây nỏ liên phát năm ngoái, lão đúc lẫy đồng, bắn một nhịp ba mũi, mà tầm gần, lẫy phải có chân khí của lão đỡ mới không gãy; bắn hết một trận, gãy ba cái, lão nằm ba ngày. Cây này lão làm để bắn xa, lẫy không cần ai đỡ.
Mùa hè, lúc mới bắt tay làm, lão đi khắp chợ cửa Đông tìm gỗ dâu, tìm gân trâu, tìm tơ gai. Người bán không biết lão là ai, chỉ thấy một ông già tóc bạc lật từng khúc gỗ, gõ gõ, ngửi ngửi, rồi trả tiền không mặc cả. Có người bán gân trâu hỏi lão làm cung bắn chim à. Lão bảo làm cho cháu. Người ấy cười, bảo cháu ông chắc to con lắm. Lão cũng cười. Lão không có cháu nào ở đây. Cả cái kinh thành này, những người lão gọi được là cháu, đều ở trên mặt thành.
* * *
Bờ hào phía cửa Bắc là một dải đất bằng, cỏ mọc thấp, sát mép nước có một hàng cọc tre cắm để giữ đất khỏi lở. Hào ở đây rộng, nước xanh đục, mặt nước phẳng, chỗ gần bờ có rêu nổi thành từng mảng. Bên kia hào là một dải đất trống trước chân tường thành ngoài.
Lão bảo người tiều phu mang hai bó rơm sang bờ bên kia, dựng một bó ngay sát mép nước, một bó lùi vào trong mười bước. Gã đi qua cầu hào, dựng bia, rồi quay về, đứng sau lưng lão.
Lão quỳ một gối xuống cỏ ướt, đặt báng nỏ lên đùi.
Lão kéo dây. Dây căng dần, sừng và tre của cánh nỏ cong lại, rít lên một tiếng rất khẽ. Lão kéo tới khi dây mắc vào lẫy, nghe một tiếng cạch nhỏ, chắc. Lão đặt mũi tên vào rãnh, nâng nỏ lên ngang vai, ngắm.
Lão thở ra một hơi dài. Lão giữ hơi.
Lão bóp lẫy.
Tiếng dây bật nghe như một cành tre gãy. Mũi tên vút qua mặt hào, nhanh tới mức lão không thấy nó bay, chỉ thấy bó rơm bên kia giật lên một cái, và một chiếc đuôi tên xám rung rung giữa bó rơm.
Một mũi. Lão đếm hơi. Từ lúc bóp lẫy tới lúc kéo được dây vào lẫy lần nữa, đặt được mũi thứ hai vào rãnh: mười hai hơi thở.
Lão bắn mũi thứ hai. Trúng bó rơm, cách mũi đầu một gang tay. Mũi thứ ba trúng bó rơm phía trong, xa hơn. Mũi thứ tư, thứ năm. Lão bắn chậm, đều, mỗi mũi một lần kéo, một lần ngắm, một lần thở. Mười hai hơi thở mỗi mũi. Có mũi mười một. Không mũi nào dưới mười.
Hai người lính đứng sau lão ngó bó rơm bên kia, ngó nhau, khẽ gật. Họ chưa thấy cây nỏ nào bắn xa như thế mà trúng như thế.
Lão không gật. Mười hai hơi thở một mũi. Ở Ải, khi thang bên kia đã tì được vào mép tường, mười hai hơi thở là đủ cho mười người leo lên tới đầu thang.
Lão thử nhanh hơn.
Lão kéo dây nhanh hơn, dồn sức hơn, không đợi cánh nỏ cong đều. Dây mắc vào lẫy, tiếng cạch không chắc như trước. Lão đặt tên, ngắm vội, bóp. Mũi tên bay, trúng mép bó rơm. Lão kéo lần nữa, nhanh hơn nữa. Lần này tiếng cạch nghe lạ, như có cái gì đó trượt đi một chút trước khi mắc lại.
Lão dừng tay. Lão hạ nỏ, xoay báng lên, ngó vào chỗ lẫy.
Cái lẫy nứt một đường dài như sợi tóc.
Đường nứt chạy dọc thớ sừng, từ chỗ dây mắc xuống gần chân lẫy. Lão đưa ngón tay cái miết lên. Không thấy gì dưới tay, mà mắt thấy. Lão gỡ dây ra khỏi lẫy. Dây chùng xuống, không còn căng như lúc đầu, vì lần kéo vội vừa rồi đã làm lệch một bên cánh.
Người tiều phu cúi xuống, ngó cái lẫy trong tay lão. Gã không hỏi.
Lão ngồi yên trên cỏ ướt một lúc lâu, cây nỏ nằm ngang đùi.
Lão nhớ cây nỏ đầu tiên lão làm, thuở còn là một đứa trẻ chăn trâu ở một làng ven sông. Báng bằng tre cật, dây bằng sợi đay vợ chồng người hàng xóm cho, lẫy là một mẩu xương gà. Lão bắn con chim sẻ đầu tiên bằng cây nỏ ấy, bắn trượt, mũi tên cắm vào vách nhà người ta, bị mắng một trận. Lão nhớ cái vui lúc mũi tên bay, nhớ cả cái tức lúc nó trượt. Từ ngày ấy tới giờ, lão làm nỏ cả đời, mà lần nào nỏ hỏng, lão cũng thấy lại cái tức ấy, nhỏ, nóng, nằm ở đâu đó dưới xương ức.
Lão biết. Lão đã biết từ trước khi gọt cái lẫy này, mà lão vẫn gọt, vì không gọt thì không có gì để thử. Sừng trâu tốt. Tay lão vẫn còn khéo. Mà cái lẫy của một cây nỏ bắn được nhanh hơn thế, bắn được nhiều hơn thế, đời trước, không phải tay lão làm ra. Đời trước, cây nỏ lão làm cho vua Thục có một thứ không phải sừng, không phải gỗ, cũng không phải đồng, không phải thứ gì lão tìm được trong rừng hay trong chợ.
Lão không nghĩ tiếp. Lão không để mình nghĩ tiếp. Nghĩ tiếp thì phải nghĩ tới những chuyện sau đó, mà những chuyện ấy lão đã để lại ở bên kia, khi lão tới đây.
* * *
Giữa buổi, vua ra bờ hào.
Vua đi bộ từ cổng Bắc ra, áo thường, vai áo sẫm mưa bụi. Hai thị vệ đi xa phía sau. Vua tới đứng cạnh lão, ngó sang bó rơm bên kia, ngó mấy đuôi tên xám cắm chi chít trên ấy. Đoạn vua ngó xuống cây nỏ trên đùi lão.
– Bắn được bao nhiêu mũi? – Vua hỏi.
– Mười mấy mũi. – Lão nói. – Mỗi mũi mười hai hơi thở.
Vua im một lúc.
– Ở Ải, đủ không?
Lão ngẩng lên, ngó vua. Lão không quen nói dối người đứng trước mặt mình. Cả đời trước, lão chỉ có một lối thưa với người lão theo: cây nỏ làm được tới đâu, nói tới đó, không thêm một tấc.
– Không đủ. – Lão nói. – Một người cầm nỏ này, đứng trên tường, giết được mấy người leo lên. Mà không chặn được cả một đợt leo.
– Bắn nhanh hơn được không?
Lão nâng cây nỏ lên, xoay chỗ lẫy về phía vua. Vua cúi xuống ngó.
– Lão phu làm được cái nỏ, mà không làm được cái lẫy ấy. – Lão nói.
Vua ngó đường nứt trên lẫy. Vua không hỏi cái lẫy ấy là gì, không hỏi đời trước cái lẫy ấy làm bằng gì. Vua chỉ ngó lâu, như ngó một vết thương.
– Lão phu sẽ gọt lại cái khác. – Lão nói. – Bắn chậm, thì vẫn bắn được.
– Gọt đi. Lão cần gì?
Lão nghĩ.
– Sừng trâu già, chủ công. – Lão nói. – Trâu cày nhiều vụ, sừng mới chắc. Sừng trâu non thớ còn mềm, gọt đẹp mà kéo mạnh thì nứt.
– Ta bảo Hộ bộ tìm.
Lão cúi đầu. Lão biết sừng trâu già có tốt tới đâu thì cũng chỉ làm cho cái lẫy nứt chậm hơn, không làm cho nó thành thứ lão cần. Mà lão không nói thêm. Việc gì làm được thì phải làm cho hết đã.
Lão gật.
Vua không đi ngay. Vua đứng đó, cạnh lão, ngó ra mặt hào.
Mưa bụi đã ngớt. Mặt hào phẳng lặng, xanh đục, rêu nổi thành từng mảng dọc mép bờ. Ở mép cọc tre phía xa, một con cò đứng co một chân, cổ rụt, không buồn động. Ở xa, phía đầu cầu hào, mấy đứa trẻ phố cửa Bắc đứng túm tụm ngó sang, không dám lại gần. Một đứa lớn hơn giơ tay chỉ bó rơm cắm đầy tên, nói gì đó, mấy đứa kia trố mắt.
Giữa hào, mặt nước tự loang ra một vòng sóng nhỏ, trong khi trên bờ không có lấy một hơi gió.
Lão thấy. Người tiều phu cũng thấy, lão biết, vì gã khẽ nghiêng đầu. Vua đang ngó về phía đám trẻ, không thấy. Vòng sóng lan ra, mỏng dần, tan vào mặt nước. Mặt hào lại phẳng như cũ.
Lão không nói gì. Người tiều phu cũng không.
Mấy đứa trẻ ở đầu cầu đã bạo dạn hơn, rón rén đi dọc bờ hào lại gần. Đứa lớn nhất, chừng mười tuổi, tóc để trái đào, dừng lại cách lão năm sáu bước, ngó cây nỏ trên đùi lão, ngó bó rơm bên kia.
– Ông ơi, nỏ này bắn được chim không? – Nó hỏi.
– Bắn được. – Lão nói. – Mà ông không bắn chim.
– Thế ông bắn gì?
Lão ngó thằng bé. Nó ngó lại, mắt tròn, không sợ.
– Bắn rơm. – Lão nói.
Thằng bé cười toe, quay lại nói với mấy đứa kia. Cả bọn cười rúc rích. Vua cũng cười, khẽ. Một lúc, lão đưa cho thằng bé cầm thử cái báng nỏ, dây đã tháo, lẫy đã gỡ. Thằng bé ôm lấy, nặng tới mức phải ôm bằng cả hai cánh tay, mặt đỏ lên, rồi đưa trả, chạy về với bọn kia, khoe.
* * *
Quá trưa, lão bảo người tiều phu sang bờ bên kia nhổ tên.
Gã đi qua cầu, rút từng mũi tên khỏi bó rơm, bó lại, mang về. Có mấy mũi cắm sâu tới quá nửa thân, gã phải lắc mãi mới rút ra được, đầu tên còn dính mấy cọng rơm vàng. Gã gỡ từng cọng một, không vứt mũi nào. Hai người lính cuốn dây, gói cây nỏ vào tấm vải dầu. Lão ngồi lại trên bờ cỏ, hai tay đặt trên gối, ngó mặt hào.
Vua vẫn chưa về.
– Mùa thu, bên kia đánh thang lúc trời còn xám. – Vua nói. – Lần này người cầm quân đã khác. Có khi chúng chọn đêm.
– Lão phu cũng nghĩ thế.
– Bắn ban ngày ở đây, chưa phải là bắn ở Ải.
– Bẩm, chưa phải. – Lão nói. – Ở Ải, người bắn đứng trên tường, gió từ đèo thổi xuống, tay lạnh, dây lạnh. Dây lạnh thì cứng hơn dây ấm. Lão phu phải biết cái nỏ này lạnh thì bắn thế nào.
Lão gật. Lão đã nghĩ điều ấy từ sáng. Bắn ban ngày, mắt thấy bó rơm, thấy đuôi tên. Bắn ban đêm, mắt chỉ thấy bóng người, tay phải tự biết lẫy ở đâu, dây ở đâu, mũi tên ở đâu. Cái lẫy mới lão gọt, phải thử trong tối.
– Đêm nào? – Vua hỏi.
Lão nghĩ. Mùa thu, bên kia tới lúc trời còn xám, khi mắt người trên tường chưa quen sáng. Lần tới, nếu chúng tới trong đêm, thì có khi đầu đêm còn trăng, có khi tối hẳn. Muốn thử cho đủ, thì phải chọn một đêm có trăng đầu hôm, rồi trăng lặn, rồi tối. Mà cái lẫy mới cũng phải mấy ngày mới gọt xong.
– Đêm mùng tám. – Lão nói. – Nửa vầng trăng. Đầu đêm có trăng, nửa đêm lặn. Một đêm thử được cả hai.
Vua gật.
– Ta ra.
Người tiều phu đã mang bó tên về, đặt cạnh lão. Lão đứng dậy, chậm, đầu gối kêu một tiếng khô. Lão ngó mặt hào lần nữa. Mặt nước vẫn phẳng. Con cò ở mép cọc đã bay đi từ lúc nào. Không có vòng sóng nào nữa.
Trên đường về, người tiều phu đi bên cạnh lão, vai vác bó tên.
– Đêm hai mươi tám, ngươi gảy đàn trên mặt thành. – Lão nói. – Lính khóc cả. Mà không ai buông giáo.
– Bẩm, tiểu nhân không gảy cho ai buông. – Gã nói. – Tiểu nhân gảy cho người ta nhớ.
Lão gật. Lão cũng làm nỏ không phải để người ta sợ. Lão làm nỏ để người ta khỏi phải lùi. Hai việc ấy, lão nghĩ, có khi là một.
Tới đầu cầu hào, lão dừng lại, quay lại phía vua.
– Đêm mùng tám, chủ công ra. Bắn đêm mới biết. – Lão nói.