Chiều hai mươi bảy, Phạm Ngũ Lão đang xếp lại giá giáo trong doanh cửa Bắc thì vua tới.
Mưa phùn từ sáng chưa tạnh. Nó không rơi, nó bay, đọng lên cán giáo thành một lớp ẩm, làm gỗ sẫm lại, cầm lâu thì lạnh tay. Y đang dựng lại mấy cây giáo người áo chàm để xiêu sau buổi tập, cây nào cán nứt thì rút riêng ra một bên. Ngoài hiên, mấy người lính doanh ngồi vót lại cán, tiếng dao xoèn xoẹt đều đều dưới mái.
Vua đi bộ tới, không có thị vệ theo sát, áo thường, vai áo đã thẫm nước. Lão tướng đi bên cạnh. Lão từ doanh cửa Đông sang từ trưa, xem người áo chàm tập đổi hàng suốt buổi, không nói câu nào.
Y bỏ giáo xuống, quỳ một gối.
– Đứng dậy. – Vua nói. – Ta có việc muốn nói với cả hai người.
Ba người ở dưới mái hiên. Cái chum hứng nước ở góc hiên đã đầy tới miệng, mặt nước rung lên mỗi lần mưa phùn dày hạt.
– Đêm mai, Thạch Sanh gảy đàn trên mặt thành cổng Bắc. – Vua nói. – Cho lính trong kinh nghe. Lính doanh cửa Bắc, lính doanh của lão tướng, người áo chàm, ai đứng gác đêm ấy cũng nghe.
Y không hiểu ngay. Y nghe nói về cây đàn ấy đã lâu. Mùa thu, trên nóc cổng Ải, người tiều phu đã gảy một đêm, và quân bên kia đèo nghe mà không muốn đánh nữa. Y không có mặt đêm ấy. Y chỉ nghe kể.
– Bẩm bệ hạ, gảy cho lính mình nghe? – Y hỏi.
– Phải. – Vua nói. – Người áo chàm sẽ lên Ải. Trên nóc cổng ấy, khi đàn gảy cho bên kia nghe, thì người của ta đứng ngay dưới cũng nghe. Ta muốn biết họ nghe thế nào. Biết ở đây, khi còn thời gian.
Lão tướng im giây lát. Đoạn lão hỏi, giọng không cao, như người hỏi giá một thứ trước khi mua.
– Bẩm, lính nghe đàn mà buông giáo thì sao? – Lão tướng hỏi.
– Thì ta biết trước, ở đây, chứ không phải trên Ải. – Vua nói.
Lão tướng gật. Lão không hỏi thêm. Y thấy lão ngó ra bãi tập, nơi người áo chàm vừa tan buổi, đang xếp khiên vào dãy nhà trống, như lão đang đếm xem trong số ấy, ai có thể buông.
– Bẩm bệ hạ, việc này có nói trước cho lính biết không? – Y hỏi.
– Nói. – Vua nói. – Không giấu ai. Sáng mai, nói cho họ biết đêm ấy có đàn. Ai sợ, cứ sợ. Ai muốn khóc, cứ khóc. Mà giáo phải cầm.
Y cúi đầu nhận lệnh. Trong đầu y đã chia xong: người áo chàm ở phía Tây, sát dãy nhà của họ, mỗi người cách người bên cạnh một sải tay, có ai quỵ thì người bên cạnh đỡ được mà không phải rời hàng.
Vua đi rồi, y còn đứng dưới mái hiên một lúc lâu. Lão tướng vẫn ở bên cạnh.
– Tướng quân sợ không? – Lão tướng hỏi.
Y nghĩ.
– Mạt tướng không sợ lính doanh buông giáo. – Y nói. – Mạt tướng sợ người áo chàm. Họ không nhớ tên ai. Nghe đàn mà nhớ nhà, thì họ nhớ cái gì?
Lão tướng không đáp. Lão chống tay lên cột hiên, ngó mưa. Một lúc, lão nói:
– Thì đêm mai mới biết.
Lão về. Y ở lại, dựng nốt mấy cây giáo. Ngoài bãi, người áo chàm đang ngồi thụp sau khiên thêm một lượt, chờ lệnh nghỉ. Có lúc y thấy cái lối họ ngồi sau khiên quen mắt một cách lạ, như đã thấy ở đâu từ lâu lắm. Y không nói ra.
* * *
Rạng hai mươi tám, y đi ngang dãy nhà trống cạnh doanh, nơi người áo chàm ngủ. Cửa mở. Bên trong, họ đã dậy, ngồi trên ổ rơm cuộn chăn, buộc lại xà cạp, nói với nhau khe khẽ. Y nghe một người hỏi người bên cạnh đàn là cái gì, người kia bảo chịu, chỉ nghe nói là thứ người ta gảy. Một người khác bảo hồi nhỏ hình như có nghe, mà nghe ở đâu thì không nhớ. Cả gian im đi một lúc, như ai cũng đang cố nhớ một thứ không có trong đầu mình.
Y đứng trước hàng người áo chàm, nói.
Y không quen nói dài. Y nói ngắn, đúng những gì vua dặn. Đêm nay, trên mặt thành cổng Bắc, có người gảy đàn. Đàn ấy, người nghe thì nhớ nhà. Ai nhớ thì nhớ, ai khóc thì khóc. Mà đứng hàng thì đứng hàng, cầm giáo thì cầm giáo.
Cả hàng nghe. Không ai hỏi. Chỉ có người đứng đầu hàng, gã trẻ có cái sẹo nhỏ ở trán, ngước lên một lần.
– Bẩm tướng quân, đàn gì? – Gã hỏi.
– Đàn của người tiều phu dưới địa thất.
Gã gật, như thế là đủ. Gã không biết người tiều phu là ai. Mà gã biết người ấy ở dưới địa thất, chỗ vua hay xuống, thì gã không hỏi nữa.
Cả ngày hôm ấy, người áo chàm tập như những ngày trước, không ai nhắc tới đàn. Mà y để ý thấy có người tập lơ đãng hơn, có người lại chăm hơn. Gần trưa, y bắt gặp hai người ngồi sau dãy nhà trống, mài lại mũi giáo, mài kỹ, như sợ đêm nay giáo không đủ sắc.
Quá trưa, người tiều phu lên bãi, đi một vòng dưới chân thành, ngước lên mặt thành mấy lần, như người đi tìm chỗ đặt một cái chum. Gã dừng lại ở chỗ ngay phía trên giữa bãi.
– Bẩm tướng quân, tiểu nhân ngồi chỗ này. – Gã nói. – Gió lặng thì tiếng xuống tới đầu bãi bên kia. Gió thổi thì tiếng đi về phía phố.
– Đêm nay gió thế nào?
– Bẩm, tiểu nhân chưa nói trước được. – Gã nói. – Chờ tới tối mới biết.
Gã nói xong thì về, không đợi y hỏi thêm. Y ngó theo cái lưng gã. Một người đêm nay sẽ làm cho cả bãi này khóc, mà đi như người vừa ra đồng ngó nước.
Chiều, mưa tạnh. Gió lặng. Mây thấp xuống, phủ kín trời, không thấy mặt trời lặn lúc nào, chỉ thấy trời sẫm dần từ màu tro sang màu chì, rồi tối. Đêm nay không có trăng, cũng không một vì sao nào lọt qua được lớp mây.
Y đi dọc bãi một lượt trước khi trời tối hẳn, ngó từng hàng. Lính doanh cửa Bắc đứng ở phía Đông bãi. Lính doanh lão tướng sang từ chiều, đứng ở giữa. Người áo chàm đứng phía Tây, gần dãy nhà trống. Đuốc cắm thưa, đủ thấy mặt người, không đủ sáng tới mặt thành.
* * *
Người tiều phu lên mặt thành khi trời vừa tối.
Y thấy gã đi qua cổng, bọc đàn đeo sau lưng, bước đều, không vội. Gã không mang cung. Gã trèo lên mặt thành theo lối bậc, tới chỗ ngay phía trên bãi tập thì dừng, cởi bọc, ngồi xuống, lưng dựa vào chân tường lửng. Gã ngồi một mình, chẳng ai theo lên.
Vua không lên. Vua đứng dưới chân thành, ở rìa bãi, chỗ chất khiên hỏng. Hai thị vệ lùi sau vua mấy bước.
Lão tướng đứng ở đầu hàng lính doanh của lão, lưng thẳng, tay chống cán giáo.
Y đứng ở đầu hàng người áo chàm.
Cả bãi lặng. Chỉ có tiếng đuốc reo nhỏ, tiếng ai đó khẽ đằng hắng, tiếng một con chó sủa xa trong phố, rồi thôi.
Đầu canh một đêm hai mươi tám, tiếng đàn đầu tiên rơi xuống bãi.
Nó không to. Y đã nghĩ một cây đàn làm quân bên kia đèo không muốn đánh thì phải to, phải vang. Nó không vang. Nó rơi xuống, nhẹ, như một hạt thóc rơi xuống lòng nong, mà rồi lan ra, lan qua từng hàng người, lan tới tận dãy nhà trống phía Tây, tới tận mái doanh cửa Bắc.
Tiếng thứ hai tới sau một quãng lặng dài. Tiếng thứ ba gần hơn.
Y nghe. Y không muốn nghe, mà tiếng ấy không đi qua tai. Nó đi thẳng vào chỗ nào đó trong ngực, chỗ y không biết có.
Y nhớ một con đường đất chạy dọc bờ sông. Không phải con đường nào ở đây. Bên đường có bãi dâu, có cái lều tranh, có một gã trai ngồi đan sọt, mải nghĩ một điều trong đầu, không ngẩng lên khi có đoàn người ngựa đi qua. Gã trai ấy là y. Y nhớ cái lều ấy, nhớ mùi bùn non của bãi dâu sau mùa nước, nhớ mũi giáo đâm vào đùi mà y không động.
Kế đó y nhớ một người. Người bọn y đợi. Người ấy không ở đây. Y không biết người ấy có tới không. Y đợi.
Mắt y nóng lên. Y không lau. Y nắm cán giáo chặt hơn, như nắm lấy một cái gì để khỏi trôi. Bao nhiêu năm cầm giáo, y chưa từng phải nắm nó như thế, không phải trước trận nào, không phải dưới mũi tên nào.
Bên phía Đông bãi, có tiếng khóc. Không to. Một người lính doanh cửa Bắc, rồi một người nữa. Họ khóc như người khóc lúc đêm khuya, cố không thành tiếng, mà vai rung. Họ nhớ làng, y đoán thế: có người nhớ một cái giếng, có người nhớ một bà mẹ, có người nhớ một mảnh ruộng đã bỏ hoang từ ngày đi lính. Y chỉ thấy vai họ rung.
Ở giữa bãi, lính doanh lão tướng cũng có người khóc. Lão tướng không khóc; lão đứng đó, lưng thẳng, mắt ngó lên mặt thành, chỗ cây đàn đang gảy, không nói, không động.
Phía Tây bãi, người áo chàm.
Y quay đầu, ngó dọc hàng mình.
Họ cũng khóc. Không phải ai cũng khóc, mà nhiều người khóc. Họ khóc mà không biết khóc ai. Y thấy điều ấy trên mặt họ: không phải mặt người nhớ một người, mà mặt người nhớ một chỗ trống, nhớ một cái gì đã có mà không còn tên. Họ không nhớ tên mẹ, không nhớ tên làng. Mà nước mắt vẫn chảy.
Không ai buông giáo.
Một người ở hàng thứ hai, gã gầy, tay vẫn nắm chặt cán giáo, đầu cúi gằm, vai run lên từng chặp. Gã không ngồi xuống. Gã không bước ra khỏi hàng. Gã đứng đó, khóc, và cây giáo trong tay gã vẫn thẳng.
Người đứng đầu hàng thì không khóc. Gã ngó thẳng lên mặt thành. Y thấy tay gã nắm cán giáo chặt hơn, chặt tới mức mấy khớp tay trắng bệch dưới ánh đuốc.
Tiếng đàn không dừng. Nó đi, chậm, có quãng lặng, có quãng dồn. Có lúc y tưởng nó đã ngừng, rồi nó lại rơi xuống một tiếng nữa, như một người già nhớ ra một chuyện đã quên.
Qua vòm cổng còn mở, từ phố cửa Bắc vọng ra tiếng cửa nhà mở từng cánh, người ta ra ngồi ở bậc cửa, ở hiên, không thắp đèn; có tiếng trẻ con khóc rồi tiếng mẹ dỗ, tiếng một bà già khấn khe khẽ; cả một dãy phố thức theo một cây đàn mà chẳng ai bảo họ thức.
Ở góc bãi, chỗ chuồng voi, con voi kéo đá đứng im, tai không phẩy. Người dắt voi đứng cạnh nó, tay đặt trên chân nó, cũng không động.
Vua vẫn đứng ở mép bãi. Y không thấy mặt vua. Y chỉ thấy vua không ngồi. Suốt đêm, mỗi lần y ngoái lại, cái dáng ấy vẫn ở chỗ cũ, tay buông, không chắp sau lưng, không khoanh trước ngực, như một người lính đứng canh mà không cầm giáo.
* * *
Gần sáng, tiếng đàn dừng.
Không có tiếng cuối nào khác các tiếng trước. Chỉ là sau một quãng lặng, không có tiếng nào tới nữa. Cả bãi chờ. Không ai động. Một lúc lâu, y mới hiểu là đàn đã dừng.
Trời hửng. Mây vẫn thấp, mà phía Đông đã nhạt đi một chút. Đuốc trên bãi đã tàn, còn lại mấy cây cháy leo lét.
Y đi dọc hàng.
Hàng vẫn đủ. Không ai ngồi. Không ai bỏ đi. Mặt người nào cũng đỏ, mắt người nào cũng sưng, có người còn chưa ráo nước mắt. Mà tay người nào cũng cầm giáo.
Y đếm. Không phải đếm người. Y đếm giáo. Y đi hết hàng người áo chàm, đi qua hàng lính doanh lão tướng, đi qua hàng lính doanh cửa Bắc. Không có cây giáo nào nằm dưới đất.
Mấy cây đuốc cuối cùng tắt dần, chẳng ai thay.
Trên mặt thành, người tiều phu đang buộc lại bọc đàn. Tay gã chậm, như tay người vừa gánh một gánh nặng qua mấy quả đồi.
Lúc gã xuống tới chân bậc, y đã chờ ở đó.
– Đêm qua, ngươi có thấy ai buông giáo không? – Y hỏi.
– Bẩm tướng quân, tiểu nhân không ngó xuống. – Gã nói. – Tiểu nhân chỉ nghe. Nghe thì biết không ai buông.
Y không hỏi gã nghe bằng cách nào. Y để gã đi. Gã ngoái lên mặt thành một lần, chỗ gã đã ngồi suốt đêm, rồi đi qua bãi, đi ngang hàng người áo chàm. Không ai nói với gã câu nào. Mà khi gã đi qua, cả hàng nghiêng đầu xuống một chút.
Lão tướng đi qua chỗ y đứng. Lão dừng lại một chút, ngó hàng áo chàm, ngó y.
– Lão phu không khóc. – Lão nói, như trả lời một câu y chưa hỏi. – Lão phu già rồi. Nhà lão phu ở ngay trong thành này.
Lão đi tiếp về phía hàng lính doanh của mình, lưng vẫn thẳng như cán giáo trong tay lão.
Vua đi tới trước hàng. Vua không nói gì về đêm qua. Vua chỉ ngó từng người.
Đoạn vua quay sang y.
– Ngày mười hai, tướng quân dẫn họ lên. – Vua nói. – Như đã định.
Y cúi đầu. Y biết vua không cần nói lại câu ấy. Vua nói lại, là để cả hàng nghe. Phía sau vua, mặt trời chưa lên, mà mây phía Đông đã rách ra một đường mảnh màu đồng. Mấy người áo chàm ngước lên ngó đường mây ấy, như ngó một thứ lâu lắm rồi mới thấy.
Người đứng đầu hàng bước ra một bước, quỳ một gối.
– Lên Ải, tiểu nhân đứng được. – Người đứng đầu hàng nói.