Rạng hai mươi bốn, Lương Thế Vinh ra cổng Bắc khi trời vừa hửng, sau lưng là hai người lính và một con ngựa thồ.
Vua không tiễn. Hôm ở điện, vua đã dặn đủ, y đã thưa đủ. Y không chờ ai tiễn. Từ thuở nhỏ, y đã quen đi mà không ai tiễn: ra đồng đo ruộng với cha, ra bãi sông đo bãi bồi với mấy ông già trong làng, sáng đi tối về, không ai đứng ở cổng làng chờ.
Con ngựa thồ chở hai bó dây gai cuộn tròn, mấy cây thước gỗ dài ngắn bó lại với nhau, một cái hòm nhỏ đựng giấy, bút, mực, ống ngắm bằng tre y tự khoét, và một gói gạo rang. Hai người lính cũng cưỡi ngựa, một người dắt theo con ngựa thồ, một người đi trước dò đường. Cả hai đều là lính cũ cửa Bắc, đã từng đắp tường thành kinh sau đêm thành cháy, biết đầm đất, biết xếp đá. Lão tướng chọn họ cho y.
Ra khỏi cổng, đường quan lộ chạy một mạch lên phương Bắc, kẹp giữa ruộng hai bên. Bên trái, bãi tập ngoài cổng đã có người áo chàm ra tập, khiên chống xuống đất thành hàng. Y không ghé lại xem.
Y đếm bước ngựa.
Không phải để biết đường dài bao nhiêu. Đường từ kinh lên Ải, người ta đã biết, Hộ bộ có sổ, trạm có sổ. Y đếm vì thói quen. Đi đâu y cũng đếm, như người khác đi đâu cũng huýt sáo. Con ngựa của y bước đều, mỗi hai nhịp chân là một nhịp đầu gật. Y đếm nhịp đầu gật, đếm tới trăm thì gập một ngón tay, gập hết mười ngón thì mở ra, đếm lại. Ngón tay y gập mở suốt buổi sáng mà y không để ý.
Trời rét, khô. Đường Bắc không mưa phùn như ở kinh. Gió bấc đã yếu, mà vẫn đủ làm đỏ tai, đủ làm tê mấy đầu ngón tay đang gập mở.
Tối hai mươi bốn, đoàn nghỉ ở trạm đầu tiên trên quan lộ. Hai người lính ăn xong thì ngồi bên bếp, sưởi. Y ngồi cùng, giở cuốn sổ nhỏ, ghi lại mấy con số đếm được trong ngày, ghi cả chỗ nào đường lún, chỗ nào đường sạt, chỗ nào cầu gỗ đã mục.
– Bẩm, ông ghi cả cái cầu à? – Người lính lớn tuổi hỏi.
– Cầu mục thì xe lương qua không được. – Y nói. – Mà xe lương lên Ải thì đi đường này.
Người lính gật gù. Một lúc, người ấy kể chuyện đắp tường thành kinh sau đêm cháy. Đất đắp mới trên nền cũ, nện chưa kỹ, mấy tháng sau đã nứt một vệt dài ở mặt Bắc, phải đào ra đắp lại. Người ấy kể như kể chuyện một con trâu ương. Cuối tháng Mười, chính y đã ngồi xổm dưới chân khúc tường ấy, gõ cán thước nghe đất; hôm ấy người lính này giữ cửa khác, không thấy. Y không nói ra. Y nghe, không ngắt lời. Nghe xong, y ghi thêm một dòng vào cuối trang: Ải cũng vậy, trước khi đắp, phải xem dưới chân là gì.
* * *
Ngày hai mươi lăm, đường lên cao dần.
Ruộng hai bên thưa đi. Đồng bằng thu hẹp lại giữa những quả đồi tròn, đồi phủ sim mua, phủ cỏ tranh vàng úa sau mùa đông. Lác đác có những làng nhỏ ẩn sau lũy tre, khói bếp bốc lên, có tiếng chó sủa khi đoàn đi qua. Một bà già ngồi trước cổng làng bán khoai lang luộc, khoai đặt trong thúng, phủ lá chuối, hơi nóng còn bốc. Y mua ba củ, chia cho hai người lính mỗi người một củ, củ còn lại y cầm trong tay cho ấm, đi một quãng mới ăn.
Ở một khúc sông nhỏ, có mấy người đàn ông đang dựng lại cái cầu tre bị lũ cuốn từ mùa thu. Họ đứng dưới nước tới đùi, tay cầm vồ, nện cọc. Thấy đoàn tới, họ đứng sang một bên, để ngựa lội qua chỗ cạn. Y ngó cái cầu đang dựng. Mấy cây cọc đóng lệch, cọc này nghiêng về một phía, cọc kia nghiêng về phía khác. Y xuống ngựa, đứng ở bờ, ngó thêm một lúc.
– Cọc giữa nghiêng theo nước thì bền hơn. – Y nói. – Đóng ngược nước thì lũ năm nay lại cuốn.
Một người đàn ông dưới nước ngẩng lên, nhìn y, nhìn cái áo vải của y, không biết y là ai.
– Thế đóng thế nào? – Người ấy hỏi.
Y lội xuống nước. Nước lạnh buốt tới xương ống chân. Y cầm lấy cây cọc, nghiêng nó theo dòng nước, chỉ cho người kia chỗ đặt vồ. Người kia nện. Cọc vào chắc, nghiêng xuôi theo nước. Y lội lên, vắt nước khỏi ống quần, lên ngựa, đi tiếp. Người đàn ông dưới nước còn đứng ngó theo một lúc rồi mới cúi xuống nện cọc thứ hai.
Hai người lính đi sau y cười khẽ với nhau. Y không hỏi họ cười gì.
Quá trưa, cả đoàn nghỉ chân dưới gốc gạo lớn bên đường. Cây gạo chưa ra hoa, cành khẳng khiu, đen, giơ lên trời như tay người đang đếm. Hai người lính cho ngựa ăn cỏ, nhai gạo rang. Y ngồi trên rễ cây, ngó về phía Bắc. Từ đây, dãy núi phía Bắc đã hiện ra rõ, xanh thẫm, đỉnh còn phủ trắng. Ở chỗ hai dãy núi như khép lại vào nhau, có một vết khuyết nhỏ. Người lính lớn tuổi chỉ tay về vết khuyết ấy, bảo đó là Ải. Y ngó vết khuyết rất lâu. Từ xa, nó chẳng khác gì một chỗ sứt trên mép một cái bát.
Chiều, đường đi qua một trấn nhỏ bên bờ suối, có chợ, có bến đò, có cái cổng gỗ trong hàng rào. Đó là Lũng Khẩu, nơi đường hậu từ kinh lên gặp đường quan lộ; y đi ngang qua lúc chợ đã tan, không dừng, không ai gọi.
Tối hai mươi lăm, đoàn nghỉ ở một trạm ven đường, đã gần chân núi. Đêm không trăng. Y nằm nghe gió từ phía núi thổi xuống, lạnh hơn gió đồng bằng, có mùi đá.
* * *
Chiều hai mươi sáu, y tới chân dốc Ải.
Y đã thấy Ải trên mấy tờ vẽ trong thư phòng vua: một cổng đá kẹp giữa hai vách, một cái sân, mấy dãy nhà, một đoạn tường cũ sát vách phía Tây. Trên giấy, nó nhỏ như một con dấu. Giờ y ngửa cổ lên, thấy hai vách núi dựng thẳng, đá màu tro, chỗ có tuyết bám, chỗ đá lộ đen. Giữa hai vách là bức tường, giữa bức tường là cổng, trên cổng có một người ngồi.
Người ấy to như một khối đá được đặt trên nóc cổng. Từ dưới chân dốc, y thấy người ấy cúi xuống ngó đoàn mình, thấy người ấy đứng dậy, đầu mấy người lính bên cạnh chỉ ngang tới ngực.
Đường lên dốc là đường đá, chỗ đóng giá trơn như mỡ. Hai người lính dắt ngựa thồ đi chậm, từng bước. Y đi bộ, tay chống vào vách đá bên cạnh. Lên tới cổng thì trời đã ngả chiều, nắng chỉ còn trên đỉnh vách phía Đông.
Cửa nhỏ mở. Một viên quan gầy, áo bông, tay cầm cuốn sổ, đứng chờ ở trong vòm. Đó là viên phó trấn thủ. Sau ông là một ông già chống gậy, mũ lông thỏ trùm kín tai, mặt dăn dúm. Lão quyền trấn thủ.
– Bệ hạ cho người báo từ hai hôm trước. – Viên phó trấn thủ nói. – Ông là người đo.
– Bẩm, Vinh là người đo. – Y nói.
Lão già chống gậy ngó y từ đầu xuống chân, ngó hai bó dây, mấy cây thước, cái hòm nhỏ. Lão không hỏi gì. Lão quay vào, chân trái kéo theo, mà đi nhanh hơn y tưởng. Viên phó trấn thủ dẫn y vào sân.
Trên mặt tường, mấy người lính gác khoác áo bông dày, mũ lông, tay giắt trong nách cho ấm, nhìn xuống người lạ với hai bó dây, mấy cây thước. Họ không biết y là ai. Y đoán, đã lâu lắm Ải này mới thấy một người từ kinh lên mà mang theo dây với thước thay cho giáo với gạo. Một người huých người bên cạnh, hỏi khẽ một câu. Người kia nhún vai.
Viên phó trấn thủ vừa đi vừa nói, giọng thấp, chữ nào ra chữ nấy. Người mới sang từ hôm mười tám đã ăn được, đi được, chân trái mất hai ngón. Lời người ấy, Ải vẫn chưa kiểm được gì thêm. Mấy hôm nay, trên đèo không có thêm ai xuống.
– Ông lên đây đo, là bệ hạ tin lời ấy? – Viên phó trấn thủ hỏi.
– Bẩm, Vinh không biết bệ hạ tin hay không. – Y nói. – Vinh chỉ biết lũy đắp xong thì có tin hay không cũng không thừa.
Người ấy nhìn y một thoáng, như lần đầu nghe một người ở kinh nói câu ấy.
Người khổng lồ đã xuống từ nóc cổng, đứng giữa sân. Y phải ngửa cổ mới thấy mặt người ấy. Một gương mặt to, thô, như đẽo bằng rìu, mà đôi mắt thì không thô. Đôi mắt ấy ngó y chậm, kỹ, như ngó một người mình mới nghe tên hai hôm nay.
– Ta là Lý Ông Trọng. – Người ấy nói. – Ngươi đo đi. Ta chờ.
Y biết cái tên ấy, từ những trang sách chép chuyện thần đời rất xa. Trong sách, người ấy giữ một cửa ải ở nơi xa lắm; không trang nào chép người ấy ngồi giữa tuyết, chờ một người cầm thước.
* * *
Y đứng giữa sân, ngó.
Sân sau cổng rộng, nền đất nện lẫn đá, bên phải là kho, bên trái là mấy dãy trại, xa hơn là bếp. Cổng lớn ở phía Bắc, hai cánh gỗ dày bọc sắt, then cài. Bên trên, bức tường chạy ngang từ vách Đông sang vách Tây, cao chừng bốn người, dày chừng một cái giường. Ở phía Tây, sát chân vách, có một đoạn tường cũ hơn, đá to hơn, rêu nhiều hơn, chỗ nứt chỗ lở.
Y đi bộ một vòng quanh sân. Đi chậm, đếm bước. Đi dọc chân tường lớn, từ vách Đông sang vách Tây. Đi ngang sân, từ chân tường tới chỗ dãy trại đầu tiên. Đi sát đoạn tường cũ, đặt bàn tay lên từng chỗ nứt. Hai người lính đi theo y, cầm dây, cầm thước, không ai nói gì. Viên phó trấn thủ đi theo sau, sổ mở, bút cầm sẵn, mà chưa thấy y bảo ghi gì.
Y dừng lại ở chân vách Tây, ngó lên.
Người khổng lồ đi theo tới đó, đứng sau y.
– Đoạn tường cũ này, ai xây? – Y hỏi.
– Người trước ta. – Người khổng lồ nói. – Ta tới thì nó đã đứng đó. Đá to hơn đá bây giờ. Người xây nó biết chỗ nào đất chắc.
Y gật. Người xây đoạn tường ấy đặt nó sát chân vách, chỗ nền đá nhô lên. Y ghi nhớ điều ấy, như ghi nhớ lời một người thợ già mình chưa từng gặp.
Đá ở đây lở nhiều. Chân vách là một đống đá đổ, to có nhỏ có, rêu bám, có tảng to bằng cái cối giã gạo. Y cúi xuống, nhấc thử một tảng vừa, lật lên, ngó mặt dưới. Đá chắc, không mục. Đủ cho một đạo lũy, không phải chở từ đâu tới.
Y quay lại, đứng ở giữa sân, cách cổng lớn chừng ba mươi bước. Y ngó cổng. Y ngó hai vách. Y ngó dãy trại, ngó kho, ngó con đường đi xuống phía Nam.
Nếu cổng vỡ, người bên kia tràn vào sân này. Sân rộng, không có chỗ nào chặn. Tràn qua sân là xuống dốc phía Nam, xuống bản, xuống bến. Một đạo lũy ngang sân, cách cổng một quãng, thì người tràn vào bị nhốt giữa cổng và lũy, như nước bị nhốt giữa hai bờ đê.
Y lấy cây thước gỗ dài nhất, cắm xuống đất ở chân vách Đông. Bảo người lính căng dây từ đó sang chân vách Tây. Dây căng thẳng, ngang sân. Y đi dọc sợi dây, đếm bước. Ở giữa, y dừng, đo ra mỗi bên một bước, cắm hai cây thước nhỏ: chỗ chừa lối, cho người bên mình lui qua.
Người khổng lồ đứng sau y, ngó từng việc, không nói.
Y đứng thẳng dậy.
Trước khi nói con số, y còn làm một việc. Y bảo người lính lấy cái xẻng nhỏ trên ngựa thồ, đào thử ba chỗ dọc sợi dây căng: một chỗ sát vách Đông, một chỗ giữa sân, một chỗ sát đống đá lở phía Tây. Đào sâu chừng một khuỷu tay thì chạm đá. Đá liền, không phải đá rời. Y quỳ xuống, gõ cán thước vào đáy hố, nghe tiếng. Tiếng đặc.
Viên phó trấn thủ đứng bên, ghi không sót chỗ nào.
– Nền là đá. – Y nói. – Không lún.
Y quay lại.
– Lũy dài bốn mươi hai bước, cao ngang vai người, chừa lối giữa rộng hai bước. – Y nói.
Viên phó trấn thủ ghi. Người khổng lồ ngó sợi dây căng ngang sân, ngó hai cây thước nhỏ ở giữa.
– Đá? – Người ấy hỏi.
– Bẩm, đá ở chân vách Tây. – Y nói. – Đá lở, đủ dùng, không phải chở. Người thì lính Ải, người Nà Lừa nếu họ chịu, cả mấy người phương Bắc ở lại trong trại. Đắp hai mươi ngày thì xong, nếu không mưa lớn.
– Họ chịu. – Người khổng lồ nói. – Người Nà Lừa thì ta nói. Mấy người kia thì lão kia nói.
Người ấy hất cằm về phía lão già chống gậy đang đứng ở cửa kho. Lão già gật đầu, không ra tiếng.
Đầu tháng Mười Một, dưới chân tường Bắc kinh thành, vua hỏi tới tường ở Ải; y đã thưa: tường ở Ải, thần chưa thấy. Giờ y thấy. Y thấy nó cao, dày, thấy hai vách núi giữ nó hai bên. Mà y cũng thấy chỗ nó không giữ được: một khi cổng vỡ, sau nó không có gì. Bức tường nào cũng có một mặt sau. Mặt sau của bức tường này, mấy tháng nay, là cái sân trống và một người khổng lồ ngồi trên nóc cổng.
Trời tối dần. Gió từ phía đèo thổi xuống, rít qua khe hai vách. Ở góc sân gần bếp, mấy người hàng binh phương Bắc đang nhóm lửa, trong đó có một người đi khập khiễng, chân quấn giẻ, mới sang mấy hôm.
Người khổng lồ ngó sợi dây căng ngang sân lần nữa, như đo lại bằng mắt mình. Đoạn người ấy ngó lên phía đèo, chỗ tuyết còn trắng trong bóng tối.
– Mai đắp. – Người khổng lồ nói.