Chiều mười tám, từ nóc cổng Ải, Lý Ông Trọng thấy một chấm người đi xuống từ phía cột mốc, một mình.
Tuyết trên đèo còn dày. Từ tháng Chạp tới giờ, đường đá từ chân dốc lên đỉnh chìm dưới một lớp trắng không ai giẫm, chỉ có gió cào lên thành những gợn sóng nhỏ, chiều nào nắng xiên cũng in bóng xanh. Gió trên nóc cổng buốt như cắt. Y ngồi trên nóc đã quen. Mấy tháng nay, y ngồi ở đó nhiều hơn ngồi dưới sân, vì từ đó y ngó được cả đèo, mà người dưới sân thì cần một người ngó đèo cho họ.
Cái chấm ấy đi chậm. Nó không theo đường đá mà đi lệch sang mép, chỗ tuyết mỏng hơn, chỗ gió đã thổi lộ ra mấy tảng đá đen. Có lúc nó dừng lại lâu, như người đứng thở. Có lúc nó ngã, nằm im trên nền trắng một hồi, rồi lại đứng dậy, đi tiếp. Không ngựa. Không ai theo sau. Sau lưng nó, đỉnh đèo trống trơn.
Y không gọi xuống ngay. Y ngó thêm một lúc.
Một người đi một mình qua tuyết giữa tháng Giêng thì hoặc là người liều, hoặc là người không còn đường nào khác. Mà cũng có thể là kẻ được bên kia sai đi, để người bên này thấy một người, mở cửa cho một người. Y đã ngồi trên nóc cổng này đủ lâu để biết, thứ gì đi xuống từ cột mốc cũng là thứ đã qua mắt người bên kia trước.
Khi cái chấm xuống tới lưng chừng dốc, y thấy rõ hơn: một người đàn ông gầy, áo bông rách để lộ cả mảng bông xám, đầu quấn một cái khăn cũ trùm kín tai, hai tay ôm lấy thân như ôm một bó củi. Người ấy không mang gì trên lưng. Qua hốc đá giữa dốc, hai người canh bước ra chặn. Một người ở lại; một người đi sau người ấy, cách năm bước, giáo cầm ngang.
Y đứng dậy trên nóc cổng. Dưới sân, lính gác ngẩng lên, thấy người khổng lồ đứng dậy thì biết có chuyện, đã có người chạy đi báo viên phó trấn thủ.
– Một người. – Y gọi xuống. – Tay không. Mở cửa nhỏ. Khám.
* * *
Cửa nhỏ bên hông cổng lớn mở hé, đủ một người lách qua.
Người ấy tới trước cửa thì quỵ xuống. Hai người lính gác đỡ dậy, lôi vào trong vòm, theo lệ khám từng chỗ: áo bông, khăn quấn đầu, thắt lưng, ống quần. Trống trơn. Không dao, không sắt, không giấy. Chân người ấy bọc giẻ, giẻ đã rách, ướt sũng, đông cứng lại thành từng mảng. Lúc lính gỡ ra, mấy ngón chân thâm tím; hai ngón bên chân trái đã đen.
Y cúi xuống ngó. Y phải cúi rất thấp, lưng gập lại dưới vòm cổng, mới ngó được mặt người ấy. Một gương mặt gầy, hốc hác, râu ria bù xù, môi nứt. Đôi mắt đảo khắp vòm cổng, khắp sân, tới khi dừng lại ở chân y, rồi ngước lên, mãi mới tới mặt y. Người ấy co rúm lại.
Người ấy thốt ra mấy tiếng bên kia. Một cái tên. Y nghe ra cái tên ấy, vì đã nghe nó gọi giữa sân này nhiều lần từ tháng Bảy.
– Gọi Diêu Cửu. – Y bảo người lính.
Gã tới gần như chạy, áo còn dính tro bếp, tay còn cầm cái gáo. Thấy người ngồi dưới vòm cổng, gã khựng lại. Người kia ngẩng lên, gọi gã một tiếng. Gã quỳ sụp xuống trước mặt người ấy, buông rơi cái gáo, nắm lấy hai bàn tay lạnh ngắt, nói một tràng không ai nghe ra.
Gã trung niên cụt tai tới sau, đứng bên cạnh, nghe hai người nói với nhau. Y chờ. Lê Mẫn đã tới, đứng sau lưng y, tay cầm cuốn sổ, chưa mở.
Một lúc, gã trung niên quay lên.
– Bẩm. Người làng gã. Cùng một làng, cách ba nhà. – Gã nói. – Đi bảy ngày đường rừng, hai ngày cuối lội tuyết.
Gã vẫn nắm tay người kia, đầu cúi gằm. Người kia nói thêm một câu khẽ. Gã ngẩng lên, mặt nhăn lại, rồi lại cúi xuống. Vai gã rung.
– Gã bảo, mẹ gã còn sống. – Gã trung niên nói.
Y đứng thẳng dậy, đầu gần chạm vòm. Y để cho hai người ấy ngồi đó một lúc, dưới vòm cổng, giữa hai người lính gác không biết nên đứng đâu.
Nông Bách chống gậy ra tới. Lão ngó người mới sang, ngó cái chân đen, không hỏi gì, quay sang bảo một người lính:
– Bưng cháo. Đun nước. Lấy giẻ khô.
Lão nói xong thì đứng đó chờ, như thể việc gì cũng phải đợi sau bát cháo.
Người mới sang ăn hết bát cháo thứ nhất không ngẩng lên. Bát thứ hai ăn chậm hơn. Ăn xong, người ấy bắt đầu nói. Gã trung niên nói lại từng câu.
Sau rằm Giêng, trấn Vọng Nam ghi tên phu lần nữa. Mỗi nhà một người, nhà nào cũng phải có tên. Ghi cả những người mùa thu đã đi phu về. Ai trốn thì nhà ấy mất phần thóc.
Xe lương từ phía Bắc vào trấn, đi từng đoàn, đêm cũng đi. Trong trấn, đêm nào lò rèn cũng đỏ lửa, tiếng búa không dứt.
Ngoài trấn có quân lạ tới đóng. Giọng không phải giọng người trấn. Ngựa nhiều hơn mùa thu. Áo khác màu.
– Người ta bảo, tướng mới chưa tới. – Gã trung niên nói lại. – Còn đang đi lấy quân ở xa. Tới thì đi.
– Người ta là ai? – Y hỏi.
Hai người nói với nhau.
– Bẩm, người trong trấn kháo nhau. – Gã trung niên nói. – Gã không biết ai nói trước.
– Vì sao sang?
– Bẩm, gã trốn đợt ghi tên. – Gã trung niên nói. – Mùa thu, người trong trại bảo sang bên này thì có cháo. Gã nhớ câu ấy.
Y không hỏi quân lạ bao nhiêu, ngựa bao nhiêu. Người làng không biết số. Hỏi thì người ta sẽ nói một con số cho người hỏi vừa lòng, và con số ấy sẽ đi xuống kinh trong một tờ giấy, nằm trên án vua, mà không ai biết nó từ đâu ra.
Y quay sang viên phó trấn thủ.
– Viết những gì người ấy nói. Không thêm. – Y nói.
Viên phó trấn thủ gật, mở sổ.
– Ghi: người tới một mình, lời chưa kiểm được. – Y nói.
Viên phó trấn thủ ngẩng nhìn y, xong cúi xuống viết. Y biết viên phó trấn thủ hiểu vì sao. Một người tới một mình qua tuyết, mang tin đúng thứ người bên này muốn nghe, thì có thể là thật, mà cũng có thể là mồi. Người ở kinh đọc tờ báo phải biết điều ấy trước khi đọc tiếp.
Lão quyền trấn thủ cho người ấy ở với đám hàng binh trong gian trại phía Đông, cạnh bếp. Gã không rời người làng của mình lấy một bước. Đêm ấy, viên phó trấn thủ ngồi viết tới khuya, ngọn đèn trong gian nhà nhỏ cạnh kho sáng mãi. Viết xong, tờ báo được gói trong hai lớp vải dầu, buộc dây, đặt lên án.
Y ngồi với lão quyền trấn thủ bên bếp lửa gian ngoài một hồi trước khi lên nóc. Lão hơ hai bàn tay gầy trên than, lâu không nói.
– Bẩm tướng quân, người làng không biết nói dối số. – Lão nói. – Họ chỉ biết nói dối chuyện nhà mình. Người này không nói một con số nào. Lão phu tin cái chỗ ấy hơn tin mấy câu kia.
– Ta cũng thế. – Y nói.
– Mà người ta sai đi, thì cũng biết dặn đừng nói số.
– Thì để kinh biết cả hai.
Lão gật, đứng dậy, chống gậy về gian mình. Y nghe tiếng gậy lão gõ trên nền đá, từng tiếng một, chậm, xa dần.
* * *
Rạng mười chín, người ngựa trạm dắt ngựa ra khỏi sân, xuống dốc phía Nam.
Y ngồi trên nóc cổng, ngó theo. Trời còn tối, mà tuyết trên đèo đã hửng lên một màu xám nhạt, như có ánh sáng từ dưới tuyết hắt ra. Đá trên nóc cổng đóng giá, trơn, lạnh tới buốt cả qua lớp da dày ở lòng bàn tay y. Hơi thở của y bay ra thành một đám mờ trắng, gió thổi tạt đi ngay.
Người ngựa trạm đi xuống con đường phía Nam, nhỏ dần. Con ngựa đi chậm trên đoạn dốc đóng băng, móng sắt gõ xuống đá thành tiếng khô. Tới chân dốc, chỗ bản Nà Lừa, người ấy thúc ngựa, chạy. Một lúc sau, cả người lẫn ngựa khuất vào sau rặng cây.
Y quay lại, ngó xuống sân. Ở góc sân gần bếp, có một đốm than đỏ còn chưa tắt. Diêu Cửu ngồi đó, lưng dựa tường, ngủ gục. Bên cạnh gã, người làng của gã nằm co trên một ổ rơm, chân quấn giẻ khô, đắp hai tấm áo bông, một tấm của gã. Gã ngồi canh như thế từ đầu hôm.
Y quay lên, ngó phía Bắc.
Đỉnh đèo vẫn trắng. Qua khỏi cột mốc, y không thấy gì. Không khói, không người, không ngựa. Nếu lời người làng kia là thật, thì sau cái trắng ấy, có những lò rèn đêm nào cũng đỏ, có những người bị ghi tên lần thứ hai, có những người ở xa đang kéo về.
Tuyết rồi sẽ tan. Y ngồi đây, trên nóc cổng, từ mùa thu tới giờ, ngó tuyết phủ lên đèo rồi dày dần. Giờ y bắt đầu chờ ngày nó mỏng đi.
* * *
Chiều hai mươi mốt, dưới vòm cửa Tây, người đứng chờ là lão tướng.
Mưa phùn từ quá trưa, lất phất, không ướt áo mà làm mọi thứ sẫm đi một màu. Đoàn ngựa của hắn tới cửa Tây khi trời đã ngả chiều, lính gác kéo then, cánh cửa mở. Dưới vòm, lão tướng đứng một mình, giáp lót trong áo thường, hai tay ôm cái ấn còn bọc nguyên. Đêm qua ở trạm, hắn đã đoán người chờ mình dưới vòm này là một người khác.
Hắn xuống ngựa. Lão tướng quỳ một gối.
– Bẩm bệ hạ, ấn đây, lão phu chưa mở lần nào. – Lão nói.
Hắn nhận lấy. Ấn nặng tay hơn hắn nhớ.
Lão tướng đứng dậy, chưa lui.
– Bẩm, Ải có tờ báo. – Lão nói. – Tới lúc trưa. Lão phu để trên án thư phòng, chưa ai mở.
Hắn gật.
– Mấy ngày qua, kinh thế nào?
– Bẩm, các cửa thay gác không trễ khắc nào. – Lão nói. – Người áo chàm tập không bỏ buổi nào. Có người hỏi lão phu ba lần bệ hạ đi đâu, đi làm gì. Lão phu bảo bệ hạ đi chợ.
Hắn ngó lão. Mặt lão không đổi. Mà hắn biết lão vừa nói đùa. Hiếm khi hắn nghe lão nói đùa.
Dưới câu đùa ấy, hắn thấy một vẻ hắn quen: vẻ của người biết trong tờ giấy kia có thứ không vui, mà không phải phận mình mở ra trước.
Hắn không về điện. Hắn đi thẳng về thư phòng.
* * *
Chạng vạng, đèn thư phòng đã thắp. Người áo xanh ngồi bên án, cởi lớp vải dầu thứ hai, trải tờ báo ra trước mặt hắn. Người áo the đứng ở cửa, quạt gập trong tay.
Hắn đọc trước. Chữ của Lê Mẫn, nhỏ, đều, không chỗ nào gạch xóa. Từng điều ghi theo lời một người mới sang, không có chữ nào của người viết. Ở cuối tờ, một dòng riêng: người tới một mình, lời chưa kiểm được.
Hắn đưa cho người áo xanh. Y đọc chậm, đọc hai lần. Đọc xong, y đặt tờ giấy xuống, ngồi im giây lát.
– Bẩm Bệ hạ. Tờ báo nói đủ. – Y nói. – Mà có một điều tờ báo không nói, vì người viết chỉ viết điều mình biết chắc.
– Nói.
– Mùa thu, bên kia cũng ghi tên phu, mà còn khóa kho thóc các làng, gom thóc cũ, đợi gặt xong mới đi. – Y nói. – Lần này họ ghi tên phu ngay sau rằm Giêng, khi ruộng còn chưa cấy. Mà xe lương đã vào trấn trước. Nghĩa là lần này họ không đợi thóc của làng. Họ mang thóc tới trước. Họ không định đợi mùa nào nữa.
Hắn nghe. Người áo the ở cửa gõ cái quạt gập vào lòng bàn tay một tiếng.
– Còn cái câu tướng mới chưa tới. – Người áo the nói. – Người làng mà biết tướng mới chưa tới, thì cả trấn biết. Cả trấn biết, thì là có người muốn cả trấn biết.
– Để người bên này cũng biết? – Hắn hỏi.
– Bẩm, có khi. – Người áo the nói. – Mà có khi chỉ để lính trấn biết mà chờ. Tại hạ chỉ đoán tới đó.
Hắn ngó tờ giấy trên án. Dòng cuối của viên phó trấn thủ: lời chưa kiểm được. Câu ấy, hắn đoán, không phải lời của người viết tờ báo. Hắn nghĩ tới người khổng lồ trên nóc cổng, người không chịu tự tin hay tự ngờ thay cho người ở kinh.
Hắn nghĩ tới chợ biên. Hai người đàn bà mặc giáp, một con voi già, ba con đèo hắn chưa từng đặt chân lên. Lúc chia tay, giữa dòng suối, người con gái trên cổ voi đã đòi hắn đúng một điều: dưới xuôi có việc thì báo lên.
– Gọi một kỵ. – Hắn nói. – Đêm nay ra cửa Tây, lên chợ biên. Mang tin này lên cho hai bà, cho thủ lĩnh. Nói đúng những gì trong tờ báo. Cả dòng cuối.
Người áo the gật, quay ra. Tới cửa, y dừng lại.
– Bẩm, lão quan áo lam đã cho người dò từ chiều xem Bệ hạ về chưa. – Y nói. – Mai lão vào chầu sớm hơn mọi người.
– Thì để lão vào sớm.
Người áo the cười, cái cười không ra tiếng, đi ra.
Người áo xanh vẫn ngồi đó. Cái tráp gỗ đặt cạnh chân y, trong ấy là tờ giấy xơ có chữ ký của hắn, có nét vẽ ba ngọn núi của thủ lĩnh, có vệt son ngón tay ba ông già. Từ chợ biên về, y chưa rời cái tráp ra khỏi tầm tay lúc nào. Mai, tờ ấy sẽ được đọc lên giữa điện, trước những người chưa từng lội qua con suối ấy, chưa từng ngồi dưới gốc đa ấy lấy một buổi.
– Mai về triều, Bệ hạ định thế nào? – Y hỏi. – Người ta đang chờ để nói về tờ kia.
Hắn ngó ra ngoài. Mưa phùn vẫn bay trong ánh đèn hiên. Trời tối hẳn, không trăng. Ngoài sân, tiếng chân người kỵ binh chạy về phía tàu ngựa.
– Mai chầu sớm. Đọc cả hai tờ. – Hắn nói.