Chương 285: Dịch đình dạ thảo

Nhánh đường Tây hẹp dần sau mỗi khúc quanh, Nguyễn Trãi đi sau vua một thân ngựa. Quan lộ đã ở lại sau lưng từ lúc quá trưa. Đường nhánh không lát đá, chỉ là đất đỏ nện, mưa bụi rơi xuống thì mặt đất sẫm lại, ngựa đi lâu thì vết móng in thành hàng lõm nhỏ đọng nước. Hai bên đường, đồng thu hẹp lại, ruộng không còn trải phẳng như dưới xuôi mà xếp thành bậc, bậc trên cao hơn bậc dưới chừng một tầm người, bờ đắp bằng đất trộn đá, cỏ mọc dày trên mặt bờ. Mấy bậc thấp đã có nước. Mấy bậc cao còn khô, đất cày lổn nhổn chờ mưa lớn. Mưa lúc dày lúc thưa. Có lúc nó dày tới mức y ngẩng lên không thấy rặng núi phía trước đâu nữa, chỉ thấy một màu trắng đục. Có lúc nó thưa đi, núi hiện ra, gần hơn lần trước. Y không khoác áo tơi. Áo tơi của y phủ lên cái tráp gỗ buộc sau yên. Trong tráp là giấy, bút, nghiên, một thỏi mực, và ấn vua bọc trong một lớp vải dầu. Vua đi trước, lưng thẳng, không ngoái lại. Đã mấy khúc quanh, vua không nói câu nào. Y nghĩ tới lúc trưa, dưới gốc đa ven đường. Y đã nói giá của hai đường, và vua chỉ đáp: tới chợ rồi tính. Y biết câu ấy không phải câu gạt đi. Vua không gạt việc gì đi bao giờ. Câu ấy là câu của một người còn đang cân, và chưa muốn ai đặt thêm quả cân nào lên đĩa của mình. Sau lưng y, tiếng vó ngựa của hai người đàn bà đều đều. Y ngoái lại một lần. Người chị cưỡi ngựa như người đã quen đường dốc, đầu gối kẹp sát, lưng hơi ngả theo nhịp con vật, tay cầm cương lỏng. Người em đi bên cạnh chị, thỉnh thoảng nghiêng sang nói một câu, người chị gật. Vai áo khoác nâu của cả hai đã sẫm màu nước, mà không ai phủi đi. Mười người kỵ binh đi sau cùng, khoác áo tơi, không ai nói chuyện. Có người ngâm khẽ một câu hát, ngâm được nửa câu thì thôi. Đường bắt đầu leo. Một con suối nhỏ chạy dọc bên trái, nước đục, chảy xiết hơn mọi khi vì mưa từ sáng. Ở một khúc quanh, có mấy người đàn bà đang ngồi giặt bên bờ suối, thấy đoàn ngựa thì ngừng tay, đứng dậy, kéo vạt áo che đầu. Họ nhìn vua, nhìn y, rồi nhìn lâu hai bộ giáp da. Không ai hỏi gì. Đoàn đi qua rồi, y còn nghe tiếng chày đập vải lại vang lên sau lưng. Gần chạng vạng, mưa tạnh. Mây rách ra phía Tây, để lộ một vệt trời màu đồng hun. * * * Trạm dịch cũ nằm ở chỗ đường nhánh gặp một con suối lớn hơn, lưng tựa vào đồi, trước mặt là một khoảng đất phẳng đủ cho hai chục con ngựa đứng. Lão coi trạm ra tới cổng thì dừng lại. Lão nhận ra vua. Lần thứ tư rồi, y đoán; hai lần tháng Bảy y có mặt, lần nào lão cũng dừng lại ở đúng chỗ ấy, như chân lão tự biết phải dừng. Lão cúi đầu sâu, nói câu chào, đoạn quay vào, nhóm bếp, bắc nồi nước. Lão nhìn hai bộ giáp da một cái khi họ xuống ngựa. Chỉ một cái. Xong lão cúi xuống thổi lửa, không hỏi. Cháo nấu bằng gạo tẻ, có thêm mấy lát gừng. Lão bưng ra từng bát, đặt lên cái chõng tre ở gian ngoài. Người em ăn hết bát, ngó vào nồi. Lão không đợi hỏi, múc thêm. Người chị ăn chậm, ăn xong thì đặt bát xuống, ngồi im. Ăn xong, vua bảo y ở lại gian ngoài. Mấy người kỵ binh ra tàu ngựa. Hai người đàn bà sang gian bên. Lão coi trạm dọn bát, thắp một ngọn đèn dầu đặt lên chõng, lui xuống bếp. Vua ngồi xuống bên kia chõng, đối diện y. – Hai tờ ngươi định viết. – Vua nói. – Viết cả hai. Y không đáp ngay. – Bẩm Bệ hạ. Tờ nào? – Cả hai. – Vua nói. – Tờ bảo họ thần phục. Tờ đứng ngang với họ. Viết cho xong, viết cho đủ, như ngươi sẽ đem tờ ấy ra đọc thật. – Bẩm, Bệ hạ đã chọn? – Chưa. Vua đặt hai bàn tay lên mặt chõng, ngó ngọn đèn. – Mang cả hai lên. Chọn ở gốc đa. – Vua nói. Y hiểu. Không phải vua không biết mình nghiêng bên nào. Lúc trưa y đã thấy, trong cái cách vua ngó về phía núi. Mà vua không muốn chọn ở đây, dưới một mái nhà dưới xuôi, trước một ngọn đèn, khi chưa ngó vào mặt người ta. Vua muốn đứng trước mặt người núi rồi mới chọn. Và vua không muốn y chọn thay. Viết cả hai, là để không ai có thể nói rằng tờ còn lại chưa từng có. – Thần viết. – Y nói. Y ngập ngừng một chút. – Bẩm Bệ hạ. Nếu tới gốc đa, Bệ hạ chọn tờ thứ nhất? – Thì ngươi đọc nó lên, đọc như ngươi tin nó. – Vua nói. – Ngươi viết tờ nào, cũng phải viết như thế. Y cúi đầu. Y đã hiểu vì sao vua bắt viết cho đủ. Một tờ viết lấy lệ, đem ra trước người núi, người núi sẽ nghe ra ngay. Họ không đọc chữ, mà họ nghe giọng người đọc. Vua gật, đứng dậy, ra ngoài. Y nghe tiếng chân vua đi về phía tàu ngựa, nghe vua nói gì đó với một người kỵ binh, nghe tiếng con ngựa khịt mũi. Y mở tráp. Trải giấy lên mặt chõng. Mài mực. Tờ thứ nhất, y viết nhanh. Chữ đến dưới ngòi bút như nước xuôi dòng, vì chữ ấy có sẵn: lệ cũ của triều đình còn để lại cả chồng văn thư cho những châu ngoài biên, những động trên núi, phép tắc từng chữ đã có người đặt từ trăm năm trước. Nhận làm dân. Ban cho che chở. Hằng năm dâng phẩm vật. Có việc thì theo lệnh. Viết xong, y đọc lại. Chữ nào cũng đúng chỗ. Văn trơn, đẹp, đọc lên trước triều thì không ai bắt bẻ được. Tờ thứ hai, y ngồi rất lâu trước tờ giấy trắng. Chữ cho tờ này không có sẵn. Không có lệ nào dạy một triều đình viết cho mấy bộ người trên núi mà không đặt mình lên trên. Mỗi câu, y phải tự tìm chữ. Viết được một câu, y ngó nó, thấy chữ nào còn mùi của kẻ ban ơn, thì gạch đi, viết lại. Có câu viết ba lần mới đứng được. Ngoài kia, trăng mười bảy đã lên, khuyết một mép, sáng lạnh trên mái trạm. * * * Người chị ngồi ngoài hiên. Bà không ngủ. Bà ngồi trên bậc đất, bộ giáp da đặt trên đầu gối, một tay cầm miếng giẻ, lau từng sợi dây buộc giáp. Lau chậm, đều, như đã lau như thế nhiều lần, như tay tự biết làm mà đầu không cần nghĩ. Trong gian bên, người em đã ngủ. Y nghe tiếng thở đều, nhẹ của một người ngủ say. Ánh đèn từ gian ngoài hắt ra, rọi lên một bên mặt bà. Y biết người đàn bà ấy từ thuở còn ngồi học chữ, từ những trang sử đầu tiên của nước mình; đọc tới trang cuối về hai chị em, y đã gấp sách lại, ra sân đứng một hồi lâu mới vào đọc tiếp. Y không nói ra. Bà không nói mình là ai, thì y cũng không. Bà ngẩng lên, thấy y ngó ra hiên. – Tiên sinh viết gì thế? – Bà hỏi. Y ngó tờ giấy trước mặt, tờ thứ hai, còn dở. – Hai tờ. Một tờ sẽ thành tro. – Y nói. Bà ngó y một lúc. Bà không hỏi tờ nào. Bà gật đầu, như người đã từng thấy những lời hứa viết ra rồi không bao giờ được đọc lên. – Đời ta, – bà nói, – người ta cũng viết cho người núi. Viết bằng chữ của người ngồi trên. – Bẩm bà, tờ thứ hai thì Trãi viết khó. – Y nói. – Chữ của người đứng ngang, chưa ai dạy. Bà cúi xuống lau tiếp sợi dây giáp. – Chưa ai dạy, thì tiên sinh là người đầu tiên. – Bà nói. Y quay vào, cầm bút lên. Gần nửa đêm, y viết xong tờ thứ hai. Văn không trơn bằng tờ trước. Có chỗ còn vấp. Mà đọc lại, y thấy không có chữ nào phải gạch nữa. Y đặt hai tờ chồng lên nhau trong tráp, tờ thứ hai ở dưới, gài nắp. Ngoài hiên, bà đã vào. Bộ giáp đã được buộc lại, dựng ngay ngắn cạnh cửa gian bên. * * * Rạng mười tám, trăng còn treo trên rặng núi phía Tây khi đoàn rời trạm. Lão coi trạm đứng ở cổng tiễn, tay cầm một bó đuốc đã tắt. Đường từ trạm lên chợ là đường rừng. Ra khỏi khoảng đất phẳng, cây khép lại hai bên, tán chồng lên tán, đường chui vào giữa như chui vào một cái hang dài. Hơi núi đêm qua còn đọng lại trong thung. Nó nằm dưới thấp, trắng đục, như một lớp bông trải trong lòng chảo, mấy ngọn cây cao nhô lên khỏi nó như những hòn đảo đen. Đoàn đi xuống một con dốc thì lội vào trong lớp hơi ấy, mặt người, mặt ngựa ướt lạnh, ngó trước không quá mười bước. Đi lên dốc bên kia thì lại ra khỏi nó, nắng sớm rọi xiên qua tán lá, những hạt nước đọng trên lá sáng lên từng hạt. Dốc trơn. Đất đỏ sau mưa nhão ra, ngựa đặt móng xuống thì trượt đi một đoạn mới bám được. Mấy người kỵ binh xuống ngựa, dắt bộ. Vua cũng xuống. Y xuống theo, tay giữ chặt dây buộc tráp. Người chị không xuống. Bà kẹp chặt hai đầu gối, ngả người ra sau khi ngựa xuống dốc, ngả người tới trước khi ngựa lên dốc, để con vật tự tìm chỗ đặt chân. Người em thấy chị không xuống thì cũng không xuống, mà ngồi kém vững hơn, có lúc phải bám lấy bờm ngựa. Giữa buổi, có tiếng người phía sau. Một tốp người núi, chừng bảy tám người, đàn ông đàn bà lẫn lộn, lưng đeo những cái gùi đan bằng mây, trong gùi có mật ong đựng ống tre, có những bó sa nhân, có vải chàm cuộn tròn. Họ xuống chợ phiên. Họ đi nhanh, chân đất bám xuống mặt dốc trơn như rễ cây bám đất, vượt qua đoàn ngựa từ phía trái, nép sát vào vách đồi. Đi ngang hai người đàn bà mặc giáp, mấy người núi chậm lại. Một người đàn ông trẻ quay đầu ngó bộ giáp da, ngó lâu, ngó cái khăn quấn đầu, như ngó một thứ lạ chưa thấy bao giờ ở chợ. Một bà già đi sau huých vai gã một cái. Gã quay đi, bước tiếp. Cả tốp mất dần sau khúc quanh, tiếng nói lẫn vào tiếng suối. Người em ngoái theo họ, mắt sáng lên. – Tỷ, họ đi nhanh hơn ngựa. – Đường của họ. – Người chị nói. Y đi bộ dắt ngựa, tráp buộc sau yên đập nhẹ vào hông con vật theo từng bước. Hai tờ giấy nằm trong ấy, chồng lên nhau. Y nghĩ, giấy thì nhẹ, mà cả đoạn đường này, y thấy cái tráp nặng hơn hôm qua. Có lẽ vì hôm qua trong ấy chỉ có giấy trắng. Giấy trắng thì chưa nói gì với ai. Giờ thì một tờ đã nói một điều, tờ kia nói điều ngược lại, và cả hai đều do tay y viết. * * * Chiều mười tám, đoàn tới bìa chợ biên. Bãi chợ nằm dưới chân dốc, bên này suối, đông hơn y nhớ. Chợ phiên sau rằm, người dưới xuôi lên, người núi xuống, lều muối dựng sát nhau thành dãy dài, tiếng mặc cả lẫn với tiếng suối và tiếng trẻ con. Người buôn muối dưới xuôi ngồi sau mấy bao muối của mình, chìa tay cân từng nắm. Người núi ngồi xổm trước mặt, đặt ống mật xuống, chỉ vào cái bao, lắc đầu, chìa thêm một ngón tay. Lính đồn chợ biên đã dọn chỗ lều cũ ở đầu bãi. Cọc cũ còn đó, vải mới. Đội trưởng đồn ra đón, quỳ một gối, không nói nhiều. Vua chưa xuống ngựa. Vua nhìn sang bên kia suối. Trên sườn đồi bên kia, trên tảng đá nhô ra khỏi lớp cây, có một chiếc khăn đỏ; người ngồi đó không xuống, chỉ ngồi, ngó sang bên này. Y đứng sau vua, nhìn theo. Y không thấy rõ mặt người ấy. Chỉ thấy chiếc khăn, và một dáng người ngồi thẳng. Một lúc sau, có người từ bên kia lội suối sang. Ông lão râu bạc, chống gậy tre, nước ngập tới bắp chân, đi chậm mà không dò, như người đã lội con suối này cả đời. Lên tới bờ bên này, ông rũ nước khỏi ống quần, đi thẳng tới trước ngựa vua, dừng lại. Ông không quỳ. Ông chống gậy, ngẩng lên ngó vua. Đoạn ông quay sang ngó hai người đàn bà mặc giáp, ngó từ đầu xuống chân, lâu, mà không có gì trong mắt ngoài cái ngó của người núi ngó người lạ: dò xét, chưa tin, chưa ghét. – Vua Lạc Việt lên. – Ông nói, bằng tiếng Kinh, giọng khàn. – Lần này mang hai người lạ. – Lên để nói chuyện con đường. – Vua nói. Ông lão gật một cái. Ông không hỏi hai người kia là ai. Ông quay mặt về phía sườn đồi bên kia, ngó chiếc khăn đỏ trên tảng đá một lần, như hỏi, như nghe được câu trả lời. – Sáng mai giờ Thìn, thủ lĩnh xuống gốc đa. – Ông lão nói. Nói xong, ông quay lưng, chống gậy lội trở về bờ bên kia. Đêm ấy, y ngủ trong lều đầu bãi, cái tráp đặt ngay cạnh gối. Bên kia suối, tiếng người núi nói cười theo gió vọng sang, lúc gần lúc xa. Y nằm nghe, không ngủ được ngay. Y nghĩ tới tờ thứ hai, tới mấy chỗ còn vấp. Y không dậy sửa. Chữ ấy, mai đọc lên trước gốc đa, có vấp cũng là vấp thật.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ