Sáng mười sáu, Trưng Trắc lên mặt thành khi khói bếp trong kinh vừa bốc.
Bà không ngủ được bao nhiêu. Gian nhà góc sân có hai cái chăn mới, chiếu trải sẵn, một ngọn đèn dầu đặt trên cái kỷ thấp. Em gái bà nằm xuống là ngủ, ngủ một mạch như hồi còn nhỏ theo mẹ đi chợ về. Bà thì nằm nghe. Nghe tiếng mõ cầm canh ở đâu xa, tiếng chó sủa, tiếng một người say hát lè nhè ngoài phố rồi im. Toàn là những tiếng bà đã quên. Bà không nghĩ là đã quên, cho tới đêm qua nghe lại.
Gần sáng, bà dậy, quấn khăn, buộc lại dây giáp. Em gái bà dậy theo, dụi mắt, không hỏi đi đâu, chỉ xỏ chân vào giày theo.
Người lính gác ở chân bậc thành còn trẻ, mặt non choẹt, mép chưa có ria. Thấy hai người mặc giáp da đi tới, người lính lúng túng, chưa rõ nên chặn hay nên tránh. Bà dừng lại trước mặt y. Y nhìn bà, nhìn em gái bà, rồi bỗng nhớ ra điều gì đó, cúi rạp xuống.
– Bẩm… bẩm hai bà. – Y lắp bắp. – Bệ hạ có dặn.
Bà gật đầu, đi lên.
Mặt thành rộng, lát đá, đủ cho mấy người đi hàng ngang. Bà đi tới chỗ góc thành, tựa tay lên lan can đá, ngó ra.
Sông ở phía Đông, rộng, nước đục màu phù sa, chảy chậm. Bên này sông là một dải xóm chài, mái thấp, khói bếp lên từ từng nhà, mỗi nhà một sợi, thẳng, rồi gặp gió thì cùng ngả về một phía như một hàng lúa. Thuyền đậu sát bờ, mũi chĩa ra sông. Có người đàn bà đang giặt ở bậc đá, tiếng chày đập vải vọng lên tới đây, chậm, đều. Bên kia sông là bãi bồi, xa hơn là ruộng, xa nữa là một vệt tre xanh sẫm.
Phía Bắc và phía Tây là đồng. Ruộng đã cày ải, mặt đất nâu, lổn nhổn, chưa có nước. Mấy thửa gần thành đã có mạ, xanh non, như ai trải một tấm vải mỏng xuống bùn. Con đường đất đỏ chạy ra từ cổng Bắc, thẳng tắp, giữa hai bên ruộng, mất hút về phía mấy ngọn núi thấp.
Bà đứng nhìn lâu.
Đất này, bà biết. Không phải biết từng con đường, từng thửa ruộng. Mà biết cái màu đất ấy, cái mùi bùn ấy, cái dáng khói bếp ấy. Biết như biết giọng mẹ mình. Đây là đâu, cách đời bà bao xa, bà không biết, vị vua trẻ đêm qua không nói. Mà đất thì cứ như đất ấy.
Thành đời bà là lũy đất đắp cao, vòng ngoài cắm tre, chưa có những lớp tường gạch xây lồng vào nhau như thế này.
– Tỷ tỷ. – Em gái bà gọi khẽ. – Tỷ trông kìa.
Trưng Nhị chỉ xuống bãi ngoài cổng Bắc.
Ở đó, có mấy hàng người mặc áo chàm đang tập. Họ cầm giáo cán dài, khiên mây đeo tay trái. Một người đứng trước hàng, cũng cầm một cây giáo, cán dài hơn giáo của họ. Người ấy giơ cán giáo lên, cả hàng giơ giáo; người ấy hạ cán giáo xuống, cả hàng ngồi thụp sau khiên, chỉ còn thấy một dãy mặt khiên tròn, mũi giáo chĩa ra từ khe giữa hai khiên.
Bà nhìn cách họ ngồi xuống. Không ai ngồi trước, không ai ngồi sau. Đầu gối chạm đất cùng một lúc. Khiên chống xuống cùng một lúc.
Người cầm giáo dài ấy, bà không biết là ai. Một người sinh sau bà, chắc vậy, như phần đông những người ở đây. Mà cách người ấy đứng trước hàng, bà biết. Người ấy đứng như người đã dẫn quân thật, không phải dẫn quân trên bãi tập.
– Lính tốt. – Bà nói.
– Tỷ xem cái kia kìa. – Em gái bà lại chỉ, lần này về phía trong cổng.
Bà quay theo. Ở dốc lên cổng Bắc, có con voi lớn kéo một khối đá. Dây thừng to bằng cổ tay buộc từ khối đá vào cái ách trên lưng nó. Khối đá lết trên mấy khúc gỗ tròn. Một người đàn ông bước kề bên con voi, tay đặt trên chân trước của nó, nói gì đó, con voi dừng, rồi lại đi.
– Tỷ tỷ, con voi kia kéo được cả một tảng đá. – Trưng Nhị nói.
Giọng em gái bà sáng lên như hồi còn bé. Bà nhìn em. Mặt em vẫn còn vương mệt của đêm qua, của cái chỗ tối bên kia mà hai người vừa từ đó về. Mà mắt em thì đã ngó theo con voi, không rời.
– Muội muốn xuống đó. – Bà nói. Không phải hỏi.
Em gái bà cười. Đã lâu lắm bà không nghe tiếng cười ấy.
* * *
Hai người xuống thành, đi qua cổng Bắc.
Dưới vòm cổng, mấy người lính gác tránh sang hai bên. Có người đã nghe chuyện, có người chưa. Người đã nghe thì cúi đầu, người chưa nghe thì chỉ ngó hai bộ giáp da, ngó cái khăn quấn đầu, ngó thanh đao đeo bên hông em gái bà, như ngó một thứ trong tranh.
Người dắt voi trông thấy họ đi tới thì dừng con voi lại. Con voi đứng, thở ra một hơi dài, hai cái tai to như hai cái nong khẽ quạt.
Người dắt voi không nói. Người ấy chỉ đưa tay ra hiệu cho em gái bà lại gần, đưa tay chỉ chỗ đặt bàn tay: đây, trên vòi, chỗ gần mắt. Em gái bà bước tới, chậm, đặt bàn tay lên. Con voi khẽ cuộn vòi, chạm vào vai em gái bà một cái, nhẹ như người ta vỗ vai nhau.
Trưng Nhị bật cười thành tiếng.
Bà đứng xa mấy bước, ngó. Bà nhớ những con voi ở quê. Những con voi ngày ấy đã đi trước hàng quân, đã lội qua sông, đã quỳ xuống cho người ta trèo lên lưng. Bà không để cái nhớ ấy đi xa hơn.
Người dắt voi ngó bà, như hỏi bà có muốn lại không. Bà lắc đầu.
– Nó tên gì? – Em gái bà hỏi.
Người dắt voi nói một cái tên. Em gái bà nhắc lại, chậm, cho thuộc.
Mấy người dân phu đang chờ buộc dây vào khối đá thứ hai đứng nhìn, không ai giục. Có một người đàn ông lớn tuổi, đầu cuốn khăn, áo nâu bạc vai, đứng gần chỗ bà. Người ấy không nhìn voi. Người ấy nhìn bộ giáp da trên người bà, nhìn từng đường khâu, như thợ da xem một món hàng lạ, rồi quay sang người bên cạnh nói khẽ: giáp khâu kín thế kia, phải mất mấy tấm da trâu. Bà nghe, khóe miệng khẽ động.
Bãi tập bên kia đường đã nghỉ. Người áo chàm ngồi thành từng tốp trên đất, khiên dựa lưng. Người cầm giáo dài đi qua đầu bãi, ngó về phía bà. Người ấy dừng lại, cúi đầu thật thấp, thấp hơn những người khác cúi. Đoạn người ấy đi tiếp, không lại gần.
Bà không biết người ấy là ai. Mà cái cúi đầu ấy, bà nhớ.
Em gái bà rời con voi, đi lại bên bà, má hồng lên vì lạnh và vì vui. Bà kéo lại cái khăn quấn cổ cho em.
– Về thôi. – Bà nói.
* * *
Về tới gian nhà góc sân Thái Miếu, đã có người chờ ở bậc cửa.
Người con gái ấy mặc áo vải xám, tóc vấn gọn, hai tay bưng một cái mâm gỗ. Trên mâm có hai bát cháo còn bốc hơi, một đĩa dưa muối, hai đôi đũa tre. Bà nhận ra người ấy. Đêm qua, chính người ấy cầm đèn dẫn hai chị em từ dưới hầm đá lên, mở cửa gian nhà này, trải chăn, khêu đèn, rồi lui ra, chẳng hỏi câu nào. Đêm qua bà không hỏi tên. Sáng nay người ấy tự nói.
– Muội là Thanh Vân, em gái vua. – Người ấy nói. – Ăn cho ấm bụng.
Em gái vua. Bà nhìn kỹ người con gái ấy. Mặt còn trẻ, mà đôi mắt đã quen thức khuya. Cũng là một người em, đứng sau một người anh, người anh thức thì mình thức theo. Bà không nói ra điều ấy.
Hai chị em ngồi ăn ở bậc cửa. Cháo nấu bằng gạo mới, hạt nở bung, có hành thái nhỏ rắc lên mặt. Bà ăn chậm. Em gái bà ăn nhanh, ăn hết bát, ngó vào nồi trên mâm. Người con gái áo xám múc thêm, không đợi hỏi.
– Con voi ở cổng Bắc, nó có hay kéo đá vậy không? – Trưng Nhị hỏi.
– Muội không rành voi. – Người con gái áo xám nói. – Người dắt nó ít nói lắm. Mà nó nghe lời người ấy hơn nghe ai.
Em gái bà gật gù, như vừa được nghe một điều rất hợp ý.
Ăn xong, người con gái áo xám đặt lên bậc cửa hai bộ áo vải gấp vuông, màu nâu, mới.
– Trong kinh không ai mặc giáp đi phố. – Nàng nói. – Muội để sẵn. Thay hay không, tùy hai vị.
Bà đặt tay lên chồng áo, vải thô mà mềm. Bà cảm ơn, gấp lại cho ngay ngắn, đặt vào trong. Bà không thay. Bộ giáp trên người, bà mặc từ đời trước, mặc tới tận cái lúc cuối cùng mà bà còn nhớ. Cởi nó ra lúc này, bà chưa muốn.
Bên kia sân, cửa gian chính mở. Khói hương đêm qua còn vương trên mái, tro rơi đầy mấy cái lư đồng. Người quét sân đang gom lá, gom chân hương tàn vào một cái sọt.
– Gian ấy thờ ai? – Bà hỏi.
– Thờ các vua đời trước của nước này. – Người con gái áo xám nói. – Dân trong kinh tới thắp hương ở đây, rằm nào cũng đông.
Bà không sang. Đời bà, người ta thờ ở gốc cây đầu làng, ở miếu bên bến sông, thờ những người đã giữ đất ấy trước mình. Bà không biết những vị vua trong gian kia. Mà dân tới thắp hương cho người đã giữ đất, thì đời nào cũng vậy.
Em gái bà đã đứng dậy, ra giữa sân, ngửa mặt nhìn mái ngói cong. Một con chim sâu đậu trên đầu đao, kêu mấy tiếng, bay đi.
– Trưa nay bệ hạ cho gọi. – Người con gái áo xám nói. – Muội sẽ dẫn tới thư phòng.
Bà gật.
* * *
Trưa, vua gọi hai người tới thư phòng.
Thư phòng không lớn. Một cái án dài, mấy cái kệ gỗ xếp đầy những cuộn gì đó mà bà đoán là giấy, một ô cửa trông ra hiên. Vua ngồi sau án. Bên cạnh vua có một người mặc áo xanh, gầy, mặt dài, mắt chậm, đứng chờ. Vua chỉ cho bà biết tên người ấy: Nguyễn Trãi. Cái tên ấy lạ với bà. Bà đoán người ấy cũng sinh sau bà.
Trên án trải một tấm bản đồ. Không phải vẽ trên lụa, không phải khắc trên ván. Vẽ trên một thứ mỏng, nhẹ, trắng ngà, mặt mịn, bà chưa thấy bao giờ. Bà đưa ngón tay chạm vào mép. Nó mỏng hơn lụa mà cứng hơn lụa.
– Giấy. – Vua nói, thấy bà chạm.
Bà gật, không hỏi thêm.
Người áo xanh bắt đầu chỉ. Ngón tay y đặt ở giữa tấm giấy: đây là kinh thành, đây là sông. Đi lên phía Bắc, theo con đường này, là Ải. Một cái cổng đá giữa hai vách núi. Qua Ải, đi một ngày đường quân, là đỉnh đèo. Qua đỉnh đèo là đất của Đại Hạo.
– Ải ai giữ? – Bà hỏi.
– Lý Ông Trọng. – Vua nói.
Bà ngẩng lên.
Cái tên ấy, bà đã nghe từ thuở còn ngồi trong lòng bà nội: chuyện người khổng lồ đời vua Thục, cao hơn hai trượng, sang bên kia giữ ải cho người ta, người ta dựng tượng mà dọa quân phương Bắc không dám xuống.
– Người khổng lồ ấy, giờ đứng ở đây. – Bà nói, nửa như hỏi.
– Đứng trên nóc Ải. – Vua nói. – Từ mùa thu tới giờ.
Bà không nói gì thêm. Bà ngó lại tấm bản đồ, ngó cái chấm nhỏ có chữ, chỗ Ải.
Người áo xanh lại chỉ. Lần này ngón tay y rẽ về phía Tây. Từ kinh thành, có một con đường đi về phía Tây Nam, tới một chỗ rẽ, rẽ vào núi, tới một cái chợ ở chân núi.
– Chợ biên. – Y nói. – Người núi xuống chợ ấy đổi muối, đổi vải. Trên núi là đất của Tam Bộ. Ba bộ người, ba con đèo.
Ngón tay y đi tiếp, vào núi, theo một đường chấm mực rất mảnh, ngoằn ngoèo, lên phía Bắc, men sau lưng những ngọn núi, tới khi lại vòng xuống, ra sau lưng cái chấm có chữ Ải.
– Đường vòng Vạn Sơn. – Y nói. – Mười ngày núi. Ngựa không qua. Người đi bộ thì qua.
Bà ngó con đường chấm mực ấy rất lâu.
Bà hiểu ngay. Không cần ai giảng. Một cái cổng đá giữ chặt đến đâu, mà sau lưng nó có một con đường người đi bộ qua được, thì cái cổng ấy chỉ giữ được cho tới ngày có người đi con đường kia.
– Có người đã hỏi mua đường ấy. – Vua nói. – Mấy người nói tiếng bên kia, mặc áo người buôn. Ba bộ chưa bán.
– Đường núi ấy, ai giữ? – Bà hỏi.
Vua không trả lời ngay.
Người áo xanh cũng không trả lời. Y rút tay khỏi tấm bản đồ, lùi về sau một bước, để chỗ trước án lại cho hai người.
Em gái bà đứng sau bà, im lặng từ đầu tới giờ. Bà nghe em thở khẽ.
Vua ngó tấm bản đồ, ngó con đường chấm mực, ngó bà. Bà thấy trong mắt vị vua trẻ có một câu trả lời đã có sẵn, mà vua chưa nói ra. Bà đã từng có những câu trả lời như thế. Chưa nói ra, không phải vì chưa biết. Vì chưa tới lúc.
– Ba bộ giữ. – Vua nói. – Tới giờ, ba bộ giữ.
Bà gật. Bà biết câu ấy còn một nửa vua chưa nói.
Bà ngó lại vào chỗ núi trên tấm bản đồ, chỗ những ngọn núi vẽ chồng lên nhau như vảy cá. Bà nghĩ tới những con người sống trong ấy, mặt chưa thấy, tiếng chưa nghe. Bà nghĩ tới một người đứng trên cao ngó xuống đường người khác muốn mua.
– Người cầm đầu ba bộ trên núi ấy là ai? – Bà hỏi.
Vua ngẩng lên. Lần này vua trả lời, mà không trả lời hết.
– Chiều nay bà tới doanh cửa Đông. – Vua nói. – Có một ông già đã đứng trước mặt người ấy. Để ông ấy kể.