Rạng ngày mười hai, hắn lên mặt thành cổng Bắc khi trăng đã lặn, trời phía Tây còn tối mịt.
Gió bấc đêm qua còn rít qua khe tường, sáng nay chỉ còn thổi từng cơn ngắn, thổi rồi thôi, như người đã mệt. Đá mặt thành lạnh buốt qua đế giày. Lính gác đầu cổng thấy hắn thì đứng thẳng người, toan hô, hắn khoát tay. Người ấy lại đứng yên, tay giữ cán giáo, mắt ngó ra bãi.
Dưới bãi ngoài cổng, đuốc đã cắm thành một hàng dài trên mặt đất. Ánh đuốc đỏ rọi lên nền trời còn đen, làm những tấm áo chàm dưới ấy sẫm lại như màu đất ướt. Người áo chàm đã xếp hàng từ trước khi hắn lên. Họ dậy lúc nào hắn không biết. Bếp doanh cửa Bắc đã đỏ lửa, khói bốc thẳng, rồi gặp gió ở độ cao mái doanh thì gãy ngang, dạt về phía sông.
Người cầm giáo dài đứng ở đầu bãi, quay lưng về phía thành. Y không gọi to. Y chỉ giơ cán giáo của mình lên, cả bãi giơ giáo lên theo; y hạ cán giáo xuống, cả bãi ngồi thụp, khiên mây chống xuống đất trước mặt. Mỗi lần cả bãi ngồi xuống, mặt đất dưới ấy rung một cái, đều, nặng, như có ai nện một cái chày rất lớn. Hơi thở của bao nhiêu người bốc lên một lúc, trắng mờ trong ánh đuốc, tan đi, rồi lại bốc lên.
Hắn đứng xem một hồi. Lần nào cái rung dưới đất cũng tới chân hắn trên mặt thành chậm hơn tiếng cán giáo chạm nhau một chút.
Phía Đông đã hửng. Sao trên rặng tre thưa dần. Đuốc dưới bãi nhạt đi, một người lính trẻ ở hàng đầu bắt đầu đi dọc bãi, nhổ từng cây, cắm ngược xuống đất cho tắt. Ở chân cổng, một bà già gánh xôi đã đặt gánh, mở vung, hơi nóng bốc lên trong cái lạnh. Mấy người dân phu đi kéo đá dừng lại ăn đứng, tay bưng nắm xôi, mắt ngó ra bãi. Có người ghé tai người kế bên một câu, hai người cười khẽ, xong lại quay ra ngó.
Người ở cuối xóm chài đi qua dưới cổng, chân xỏ đôi giày vải, một mình theo đường quan lộ mà đi, không ngoái lại.
Gió lại thổi một cơn. Hắn kéo vạt áo, quay về phía bãi.
Dưới ấy, người áo chàm đã thôi giơ giáo. Người cầm giáo dài cho họ đứng dậy, đi thành hàng đôi một vòng quanh bãi, khiên đeo sau lưng, giáo vác vai. Đi hết một vòng thì dừng, dừng cả hàng một lúc, không ai bước lố. Hắn thấy y đứng ở góc bãi đếm bước chân họ, môi mấp máy, không ra tiếng. Y vẫn chưa quen gọi họ bằng chữ gì, nên chỉ đếm.
Phía cổng Bắc, trong vòng thành, tiếng xích sắt kéo lê trên đá vang lên. Con voi kéo đá đã ra việc. Người dắt voi đi trước, tay đặt hờ lên chân trước của nó, nói khẽ một câu gì đó. Con voi dừng ở chân dốc, đợi đám dân phu buộc dây vào khối đá xong, mới cúi đầu mà kéo. Khối đá lết đi trên mấy khúc gỗ tròn, để lại sau nó một vệt đất cày lên, nâu sẫm, còn bốc hơi.
Mặt trời ló khỏi rặng tre phía Đông. Bóng tường thành đổ dài ra bãi, phủ lên quá nửa hàng người. Người áo chàm đứng trong bóng ấy, mặt còn tối. Những người đứng ngoài bóng thì đã sáng cả vai.
Hắn ngó xuống đường quan lộ một lần nữa. Đường đất đỏ chạy thẳng về phía Bắc, giữa hai bên ruộng đã cày ải, lổn nhổn những tảng đất. Trên đường có hai cái xe trâu chở rạ, một người gánh củi, mấy người đi chợ sớm về phía cổng. Không có ai đi ngược ra.
Hắn xuống thành. Thị vệ theo sau hắn. Ở chân bậc, người cầm giáo dài đã đứng chờ từ lúc nào, tay còn cầm cán giáo.
– Bẩm bệ hạ. – Y nói. – Họ đã ăn sáng.
– Cho họ nghỉ một khắc. – Hắn nói.
Y lui ra. Hắn đi về phía thư phòng. Ngang qua chợ cổng Bắc, bà già gánh xôi đã bán hết nửa thúng.
* * *
Sáng ấy, một người lính đồn chợ biên tới thư phòng, ống quần còn dính bùn đỏ đường núi.
Người ấy còn trẻ, mặt rám, môi nứt vì gió. Thị vệ dẫn vào tới cửa thì dừng, để người ấy tự bước qua bậc. Người ấy quỳ xuống, đặt hai bàn tay lên đùi.
– Bẩm bệ hạ. – Người ấy nói. – Tiểu nhân ở đồn chợ biên. Chiều mùng mười rời đồn, sáng nay mới tới.
– Ai sai ngươi?
– Bẩm, đội trưởng đồn sai. – Người ấy nói. – Chiều mùng mười, ông lão râu bạc người núi xuống đồn. Ông đi một mình, chống gậy tre. Ông nói thủ lĩnh dặn, phải có người cưỡi ngựa về kinh ngay, nói tận tai bệ hạ.
– Nói gì?
Người ấy hít một hơi, như để nhớ cho đúng thứ tự.
– Bẩm. Mấy hôm trước Tết, có mấy người lên bộ thứ ba, bộ ở sâu nhất trong núi. Họ mặc áo người buôn, mang theo muối và mấy thỏi sắt. Họ nói tiếng bên kia, chỉ một người nói được ít tiếng núi. Họ hỏi mua đường qua đèo Vạn Sơn, cho một đoàn hàng của họ đi, sau khi tuyết tan. Trả bằng muối, trả bằng sắt, trả trước một nửa. Bộ ấy xa, tin ra tới thủ lĩnh thì đã qua Tết.
– Ba bộ có bán không?
– Bẩm, chưa bán. Cũng chưa đuổi. Ông lão bảo, người ta đem muối với sắt lên tận nơi, thì không đuổi được ngay. Họ để mấy người ấy ngủ lại hai đêm, cho ăn, cho đi xuống. Muối thì không nhận.
Hắn nghe. Ngọn đèn trên án đã tắt từ lúc trời sáng, bấc còn bốc một sợi khói mảnh.
– Thủ lĩnh có lời gì riêng không?
– Bẩm, có. Ông lão bắt tiểu nhân nhắc lại ba lần cho thuộc, rồi mới cho đi.
Người ấy ngẩng lên, nói chậm, từng chữ, giọng khác hẳn giọng lúc nãy, như đang mượn giọng của một người khác.
– Nói với vua Lạc Việt: có người hỏi mua đường núi của ba bộ, ta chưa bán. – Người lính thưa.
Người ấy nói xong thì cúi xuống, như đã trút được một gánh.
Lời của A Lam chỉ có thế. Nàng không xin, không hỏi vua dưới xuôi sẽ làm gì. Nàng chỉ báo cho hắn một việc, và đặt trong câu báo một chữ “chưa”. Chưa bán, là ba bộ còn đang cân.
– Ngươi xuống bếp ăn, ngủ một đêm. – Hắn nói. – Mai về đồn. Ông lão có xuống nữa, thì nói: vua đã nghe.
Người ấy lạy một lạy, lui ra.
Hắn cho gọi Nguyễn Trãi. Y tới lúc mặt trời đã lên quá mái, tay cầm bản kê thóc của Hộ bộ, nghe hắn kể lại thì đặt bản kê xuống án, không ngó nó nữa. Quỳnh tới sau, quạt giắt trong tay áo. Phan Trung đang ở thư phòng bên để báo việc doanh, nghe thị vệ gọi cũng sang, đứng ở cửa.
Nguyễn Trãi trải tấm bản đồ lên án. Ngón tay y đi từ kinh thành lên phía Bắc, tới Ải, dừng lại. Đoạn ngón tay y rẽ sang trái, đi vào một dải núi vẽ chồng lên nhau như vảy cá, men theo một đường chấm mực rất mảnh, ngoằn ngoèo, tới khi lại đổ xuống phía Nam của Ải, sau lưng nó.
– Bẩm Bệ hạ. Đường vòng Vạn Sơn. – Y nói. – Ngựa không đi được. Người đi bộ, đi nhanh, cũng mười ngày núi. Một đoàn hàng mà trả tiền đường bằng sắt, thì thứ họ chở qua không phải là hàng.
– Họ chở người. – Hắn nói.
– Bẩm, chở người cầm giáo. – Y nói. – Mua được đường ấy, thì Ải giữ chặt tới đâu cũng bị vòng sau lưng. Người khổng lồ đứng trên nóc Ải ngó ra trước, mà người thì xuống từ sau. Mười ngày núi, không phải một đạo lớn qua được. Nhưng không cần đạo lớn. Vài trăm người xuống tới bến dưới Ải đúng lúc mặt trước Ải đang đánh, là đủ.
Không ai nói gì một lúc.
– Ba bộ chưa bán, là vì sao? – Hắn hỏi.
– Bẩm, vì muối với sắt thì là thật, mà một lời ở chợ biên tháng Bảy cũng là thật. – Nguyễn Trãi nói. – Hai thứ thật đặt cạnh nhau. Họ còn tin lời kia, nên chưa bán. Mà tin tới bao giờ, thì không phải họ quyết một mình. Muối thì ăn được ngay. Lời thì phải chờ.
Lão tướng ở cửa lên tiếng, giọng khô:
– Người núi đã trả lão phu một mũi tên tận tay, thì không bán đường sau lưng ai trước khi báo một tiếng.
Hắn ngó lão. Lão nói xong thì thôi, đứng nguyên chỗ cửa, không bước vào.
Người áo the rút quạt ra, không mở, gõ nhẹ vào lòng bàn tay.
– Tháng Tư, tại hạ lên núi ấy bằng một cái tên mượn. – Y nói. – Lần này ai lên, thì phải lên bằng tên thật.
Câu ấy làm hắn nhớ ra một điều hắn đã biết mà chưa nghĩ tới tận cùng: việc ở núi Tây không phải việc của một đạo quân. Là việc của một người đứng cạnh ba bộ mà ba bộ chịu đứng cạnh.
Hắn bảo cả ba lui ra. Còn lại một mình, hắn ngồi ngó tấm bản đồ chưa cuốn.
Hắn đếm người của mình. Lý Ông Trọng giữ Ải, không rời được. Người cầm giáo dài sẽ dẫn người áo chàm lên Ải ngày mười hai tháng sau. Lão tướng giữ kinh. Đinh Bộ Lĩnh sáng nay đã đi giữ đường hậu. Người lặn sông giữ sông, người dắt voi kéo đá, người khoác áo bào rách ngồi bện dây ở bến Đông, chưa từng thấy núi ấy. Cao Lỗ không rời Trống. Người tiều phu không rời chân bậc. Người áo xanh thì đi đâu cũng là cái đầu của hắn, mà cái đầu không giữ được đường.
Không còn ai.
Hắn nghĩ tới đêm rằm sắp tới. Tháng Chạp hắn đã bỏ lượt, bảo lượt sau tính sau. Giờ cái lượt sau ấy chỉ còn ba đêm. Hắn chưa quyết. Hắn không nói với ai rằm này hắn định làm gì. Hắn cuốn tấm bản đồ lại, buộc dây.
* * *
Sáng mười ba, hắn lên mặt thành phía Tây.
Người áo the theo sau, không ai gọi mà tự tới. Hai người đứng ở góc thành, chỗ gió bấc thổi xiên vào má. Phía Tây, qua mấy dải ruộng, qua một vệt sông nhỏ, núi lên thành từng lớp, lớp gần xanh đen, lớp xa nhạt dần thành màu tro. Lớp xa nhất lẫn vào mây, không biết đâu là đỉnh.
– Từ đây ngó, núi ấy gần. – Y nói. – Lên tới nơi mới biết, một ngày rưỡi ngựa mới tới chân.
– Tháng Tư ngươi đi mấy ngày?
– Bẩm, hai lượt, lượt nào cũng ngót hai ngày. – Y nói. – Lượt đầu, ngựa đi nhanh, mà lòng tại hạ đi chậm.
Hắn suýt cười. Y không cười. Y ngó núi, quạt vẫn gập.
– Người núi nhớ lâu. – Y nói. – Nhớ cả mặt người lừa mình. Tháng Bảy tại hạ theo Bệ hạ lên, ông lão râu bạc ngó tại hạ một lượt từ đầu tới chân, không nói gì, mà tại hạ thấy như bị lột áo.
– Họ nhớ cả người trả mũi tên. – Hắn nói.
– Bẩm, nhớ. Cái nhớ ấy bây giờ đang giữ đường cho Bệ hạ.
Hắn không đáp. Ở chân thành, một đàn vịt lội ra ruộng nước, đi thành hàng, con đầu ngoái lại kêu một tiếng, cả đàn đáp theo. Một đứa bé chăn vịt cầm cây sào dài đi sau, sào chưa giơ lên lần nào.
– Nếu Bệ hạ cần người lên núi, tại hạ không đi được. – Y nói, lần này nhỏ hơn. – Mặt tại hạ, người núi đã nhớ rồi.
– Ta biết.
Y gật, như đã biết hắn sẽ nói thế.
Gió đổi. Hắn nghe trong rặng tre dưới chân thành có tiếng chim kêu, một tiếng rồi thôi, mảnh như sợi chỉ. Hắn không biết là chim gì. Người áo the không nghe thấy. Y vẫn ngó núi, như ngó một chỗ mình còn mắc.
Họ xuống thành khi mặt trời lên đỉnh. Ở chân bậc, mấy người lính gác đổi phiên. Người đến chậm nhất còn ngậm miếng cơm, nuốt vội khi thấy hắn.
* * *
Chạng vạng ngày mười ba, tờ báo của Ải tới, chữ Lê Mẫn: đoàn sứ đã qua đèo, trưa hôm kia trời nắng.
Hắn đọc xong thì đặt nó xuống cạnh tấm bản đồ. Người của trạm đã được dẫn xuống bếp. Ngoài hiên, trăng đã lên, gần tròn, treo trên mái điện như một cái đĩa sứ sứt một bên. Đèn trong phố bắt đầu thắp. Thị vệ hỏi có thắp đèn thư phòng không, hắn bảo không, đứng dậy.
Hắn xuống địa thất.
Bậc đá hôm nay lạnh hơn hôm qua, hay chân hắn mỏi hơn hôm qua, hắn không phân biệt được. Dưới chân bậc, Thạch Sanh ngồi trên khúc gỗ quen, rìu dựa vào tường. Gã đứng dậy khi hắn đi ngang, hắn bảo ngồi, gã lại ngồi. Ngọn đèn dầu ở góc đã được khêu to hơn mọi khi. Lão già ngồi cạnh bệ, lưng tựa vách, mắt nhắm.
Hắn bước tới bên bệ. Bàn tay hắn đặt xuống mặt đồng.
Mặt Trống lạnh. Những vòng hoa văn dưới lòng bàn tay hắn sần lên rồi phẳng xuống, sần lên rồi phẳng xuống, quen như lòng bàn tay quen một cái chuôi dao dùng lâu năm. Hắn không gọi. Hắn chỉ để tay ở đó. Không có chữ nào hiện ra, vì hắn không hỏi gì.
Hắn nghĩ tới cái bãi sáng hôm qua, những tấm áo chàm sẫm lại trong ánh đuốc. Nghĩ tới đường chấm mực mảnh trên tấm bản đồ, đi vòng sau lưng Ải. Nghĩ tới câu của một thiếu nữ trên núi mà hắn chưa nghe tận tai, chỉ nghe qua miệng một người lính trẻ đã thuộc nó ba lần. Nghĩ tới những người hắn vừa đếm, không thừa một ai.
Trống không trả lời những thứ ấy. Nó không trả lời bao giờ.
Lão già mở mắt. Lão không đứng dậy, cũng không ngó hắn. Lão ngó ngọn đèn ở góc, ngó bàn tay hắn đặt trên mặt Trống.
– Còn hai đêm nữa thì rằm. Chủ công tính xong chưa? – Cao Lỗ hỏi.
Hắn không đáp ngay. Bàn tay hắn vẫn nằm trên mặt đồng, chỗ ngôi sao giữa Trống. Dưới kia, người tiều phu vẫn trên khúc gỗ, hai tay đặt trên gối.
Lão không hỏi lần thứ hai. Lão lại nhắm mắt.