Phạm Ngũ Lão đứng ở hàng võ, ngay sau vai lão tướng, cách một bước.
Vua đã đứng dậy khỏi long ỷ. Y thấy vua bước xuống một bậc thềm, dừng lại. Vua không bước thêm. Ánh đèn hai bên thềm chiếu ngang, bóng vua đổ dài xuống bậc dưới, đổ tới mép cái kỷ giữa điện, nơi cái hòm vẫn mở nắp, tấm áo tía vẫn gấp phẳng.
Từ chỗ y đứng, y thấy cả hàng văn bên kia. Các quan cũ xếp sát nhau, áo bào màu lam, màu nâu, mũ cánh chuồn ngay hàng, mặt người nào cũng cúi. Ông già giữ kho đứng đầu hàng, tay cầm hốt, lưng hơi nghiêng. Người áo xanh đứng sau ông một bước, mắt nhìn lên thềm. Ở góc điện, sau cột, gã sử quan trẻ đã ngừng mài mực, cây bút cầm lơ lửng trên mặt giấy.
Bên hàng võ, ít người hơn. Lão tướng ở đầu. Sau lão là y. Sau y là mấy viên tướng cũ của triều, những người đã giữ các cửa thành đêm thành cháy, giáp lót trong áo bào, tay không. Không ai cầm khí giới vào điện. Thế mà ở sau lưng lão tướng, y vẫn có cảm giác như đứng trong hàng quân trước một trận.
Vua ngó xuống cả điện, ngó từ hàng văn sang hàng võ, chậm, không dừng ở ai lâu.
– Hàng, thì sao? – Vua hỏi.
Câu ấy không hỏi riêng ai. Y nghe ra thế. Vua hỏi bằng giọng thường ngày, như hỏi một câu về thời tiết. Mà cả điện im tới mức y nghe được tiếng dầu reo trong ngọn đèn gần nhất.
Không ai trả lời ngay.
Y đứng thẳng, mắt nhìn thẳng. Cái im này y đã biết. Không phải ở điện này, không phải với vua này. Ở một cái trướng dựng sát bờ sông, mái thấp, cột tre, gió thổi qua vách, các tướng đứng chật, ai cũng chờ một người lên tiếng. Y nhớ cái im ấy rõ hơn nhớ mặt những người đứng trong trướng hôm ấy.
Hồi ấy y còn trẻ, đứng ở cuối trướng, chỉ là một người lính mới được cất lên làm tướng, chưa có chỗ nói. Y chỉ biết nắm chặt cán giáo, chờ người ngồi ở đầu trướng mở miệng. Người ấy bao giờ cũng mở miệng, và nói xong thì trong trướng không ai còn phải chờ nữa.
Lão quan áo lam bước ra.
Lão Hàn lâm không vội. Lão chắp tay, cúi đầu, đứng thẳng lên, đoạn mới nói. Lão nói cái lợi của hàng, từng điều, như người đếm tiền. Hàng thì thành không cháy. Hàng thì dân không phải bỏ ruộng đi lính. Hàng thì tông miếu còn, vua vẫn ngồi trên long ỷ, chỉ đổi cái tên gọi. Trống giữ lại được, càng tốt; không giữ được cũng đành, một cái trống không đáng một thành người. Lão nói tới câu ấy thì giọng hạ xuống, mềm đi, như khuyên một người trẻ.
– Bệ hạ còn trẻ. – Lão nói. – Bệ hạ còn nhiều năm. Hàng một lần, đổi lấy nhiều năm, lão thần cho là được.
Lão nói lâu. Lão kể cả chuyện đời trước, đời trước nữa, những lần bên này xưng thần mà vẫn giữ được nước, kể tên những năm ấy, kể như đọc trong sách. Y không biết những đời ấy. Đất này không phải đất của y. Mà y nghe ra cái giọng ấy, giọng của người đã định sẵn chỗ mình đứng sau khi hàng.
Mấy cái đầu ở hàng văn khẽ gật. Y thấy cả. Y không quay đầu, mà mắt y đủ rộng để thấy. Một, hai, ba, bốn. Có người gật rồi vội cúi xuống như sợ bị thấy gật.
Lão tướng trước mặt y không động. Y chỉ thấy lưng lão, thấy mái tóc trắng búi gọn, thấy hai bàn tay chắp sau lưng. Hai bàn tay ấy siết lại. Khớp tay trắng bệch ra.
Lão nói xong, lùi lại một bước, chờ.
Vua không đáp. Vua vẫn đứng ở bậc thềm ấy, ngó xuống.
* * *
Phạm Ngũ Lão thấy lão tướng bước ra.
Lão bước ra khỏi hàng võ, đi ba bước tới giữa điện, đứng cạnh cái kỷ có cái hòm mở nắp. Lão không ngó cái hòm. Lão ngó lên thềm, ngó vua. Đoạn lão quỳ xuống, quỳ thẳng lưng, hai tay đặt lên đùi, đầu không cúi.
– Bệ hạ muốn hàng, xin chém đầu lão phu trước. – Phan Trung nói.
Câu ấy vừa dứt, cái điện trước mắt y bỗng không còn là cái điện này nữa.
Y đã nghe những chữ ấy. Không phải nghe tận tai, mà nghe người ta kể, kể đi kể lại, từ doanh này sang doanh khác, từ thuyền này sang thuyền khác, tới mức lính trong quân ai cũng thuộc. Năm quân phương Bắc tràn xuống lần thứ hai, thế bên kia mạnh quá, vua đem chữ hàng ra hỏi, và có một người đã đáp vua những chữ ấy. Người ấy là người y theo suốt đời. Người ấy là người mà mấy hôm trước, trên mặt thành phía Bắc, y còn hỏi người khoác áo bào rách: Đại vương đâu.
Lão tướng này không biết người ấy. Lão sinh ở đất này, lớn ở đất này, già ở đất này. Lão chưa bao giờ nghe tên người ấy. Lão nói câu ấy bằng giọng của chính lão, khàn, chậm, không run. Lão nói vì lão nghĩ thế.
Phạm Ngũ Lão quỳ sụp xuống nền gạch, giáp va xuống gạch đánh keng một tiếng.
Y không định quỳ. Đầu gối y tự khuỵu. Hai tay y chống xuống nền gạch lạnh, đầu cúi gằm, lưng run. Y nghe sau lưng có tiếng xôn xao, có tiếng ai đó hít vào một hơi. Y không ngẩng lên. Y không ngẩng lên được.
Nước mắt y rơi xuống nền gạch, từng giọt, đọng lại thành mấy chấm tối. Y không lau. Y là người đã ngồi giữa đường đan sọt, có giáo đâm vào đùi chảy máu mà không động. Y là người đã giữ cổng Bắc này suốt mùa đông, đêm nào cũng lên mặt thành. Mà giờ đây y quỳ giữa điện, khóc như đứa trẻ, vì một ông già không biết mình vừa nói gì.
Không. Ông già biết. Ông già biết mình nói gì. Ông chỉ không biết đã có người nói trước ông.
Cả điện ngó hai người quỳ. Một ông già quỳ thẳng lưng giữa điện. Một người cầm giáo quỳ sụp sau lưng ông già, như quỳ trước một cái bàn thờ.
Lão Hàn lâm lùi thêm một bước. Mặt lão trắng ra. Lão ngó quanh, như tìm một người gật đầu với mình như lúc nãy. Không còn ai gật. Mấy người khi nãy gật giờ cúi xuống nền gạch, xem cột, xem mũi hia, đâu cũng được, trừ lão. Có người còn khẽ nhích chân, lùi xa lão thêm một chút, như sợ ai đó trên thềm nhớ ra mình đã đứng ở đó.
Y nghe tiếng bước chân trên thềm. Vua bước lên. Không phải bước xuống. Vua bước lên, trở lại long ỷ, ngồi xuống.
* * *
Hắn ngồi xuống, và tay phải hắn đặt lên tay vịn.
Không phải hắn định đặt ở đó. Tay hắn tự tìm tới chỗ ấy, như đã tìm tới bao nhiêu lần trong các buổi chầu: chỗ đầu rồng, chỗ vệt sẫm loang ngấm vào thớ gỗ, chỗ hắn đã bảo người ta để nguyên, không sơn. Bao nhiêu lần đặt tay lên, gỗ chỉ là gỗ, lạnh, nhẵn, không có gì.
Lần này gỗ ấm.
Hơi ấm không phải hơi tay hắn. Nó ở dưới lòng bàn tay hắn, trong thớ gỗ, như có ai vừa ngồi đây, vừa đặt tay đúng chỗ này, vừa đứng dậy. Hắn cảm thấy thớ gỗ dưới ngón tay mình nứt ra một đường mảnh, rất mảnh, dọc theo vệt sẫm. Hắn khẽ lách móng tay vào đường nứt. Một mảnh gỗ mỏng như lá lúa, dài bằng ngón tay, bong ra, rơi vào lòng bàn tay hắn. Mảnh gỗ sẫm màu, một mặt còn vệt cũ.
【Hồn Ấn: 2/3. Anh linh: chưa hiển thị.】
Chữ hiện ra ngang tầm mắt hắn, giữa hắn và ông già đang quỳ dưới điện, lơ lửng một chốc, đoạn tan đi. Không ai thấy, chỉ hắn.
Hắn nắm mảnh gỗ trong tay. Hắn không cúi xuống ngó nó. Hắn ngó xuống điện.
– Lão tướng đứng dậy. – Hắn nói. – Tướng quân đứng dậy.
Phan Trung không đứng ngay. Lão ngó hắn, như chờ hắn nói hết. Người cầm giáo dài sau lưng lão chống tay đứng dậy trước, mặt đỏ, mắt đỏ, lùi sang một bên, cúi đầu.
– Ba điều trong thư, ta khước cả. – Hắn nói. – Không xưng thần. Không nộp Trống. Không nộp Ải. Cũng không cống.
Hắn ngó sang hàng văn, ngó người áo xanh đứng sau Tô công.
– Không có một năm hòa. – Hắn nói. – Cống sang bao nhiêu thóc, mùa xuân bên kia ăn no bấy nhiêu mà xuống.
Nguyễn Trãi cúi đầu, không cãi. Y đã nói giá, giá ấy hắn đã nghe, hắn đã chọn. Ở góc điện, gã sử quan cúi xuống, ngọn bút bắt đầu chạy trên giấy, chạy nhanh, như sợ chữ trôi mất.
Hắn biết mình vừa chọn gì. Một năm hòa là một năm ngủ yên. Hắn vừa khước một năm ngủ yên cho cả nước, trước bá quan, bằng mấy câu. Cái giá của mấy câu ấy, mùa xuân này sẽ có người trả, trên Ải, ở chân đèo, bằng chính người của hắn. Hắn biết. Hắn vẫn chọn.
Lão Hàn lâm vẫn đứng giữa điện, chỗ lão lùi lại. Cả điện ngó lão. Những cái đầu khi nãy gật giờ cúi cả xuống, không ai ngó lão nữa. Hắn ngó lão một lúc.
– Lão đại nhân nói điều mình thấy. – Hắn nói. – Về hàng.
Lão cúi đầu, lui về hàng, bước chân không còn thẳng như lúc đầu buổi. Hắn không nói gì thêm với lão. Hắn không phạt. Hắn biết cả triều đang chờ xem hắn có phạt không, và hắn để cho họ chờ.
Hắn ngó cái hòm giữa điện, màu tía còn nằm phẳng trong ấy.
– Hòm ấy, đậy nắp lại. – Hắn nói. – Cuộn lụa để vào trong. Ngày sứ về, trả nguyên, không thiếu một sợi chỉ. Ống ngọc thì đựng thư trả lời.
Hai viên nội giám bước ra, đậy nắp hòm, tay run, cẩn thận như đậy một cỗ quan tài. Tiếng nắp gỗ khép lại nghe khô khốc giữa điện.
Phan Trung đứng dậy sau cùng, chống tay lên đầu gối, chậm. Lão về hàng võ, chỗ cũ.
– Thư trả lời, Nguyễn Trãi thảo. – Hắn nói. – Mai đưa ta đọc. Sứ về ngày mùng tám. Bãi chầu.
* * *
Chiều mùng sáu, hắn đặt mảnh gỗ cạnh hòn đá xám trên bệ Trống.
Địa thất ấm hơn trên kia. Mặt Trống tối, chỉ ánh đèn dầu ở góc hắt lên một quầng vàng mờ trên mép đồng. Hòn đá nằm ở đó từ hôm hắn ở Ải về, giữa tháng Mười, bằng nắm tay, một mặt còn bám tro đen. Giờ mảnh gỗ nằm cạnh nó, mỏng, sẫm, nhẹ như không. Hai thứ ấy chẳng giống gì nhau. Một thứ nhặt ở chân một cái kho cháy dưới Ải, một thứ từ chiếc ghế cha hắn ngồi.
Hắn đứng ngó chúng một lúc. Trống im. Hắn áp bàn tay lên Trống. Đồng lạnh, không rung, không đáp. Trống không phải lúc nào cũng đáp.
Cao Lỗ ngồi ở bậc đá dưới chân cầu thang, chỗ lão vẫn ngồi, lưng dựa tường. Lão đã nghe chuyện trên điện. Cả kinh đã nghe. Lão không hỏi hắn chuyện ấy. Lão ngó mảnh gỗ trên bệ Trống, ngó hòn đá, đoạn ngó hắn.
– Chủ công, cái ghế ấy, tiên đế ngồi đã lâu. – Lão nói. – Ngồi lâu thì gỗ nhớ người.
Hắn không đáp. Hắn nhớ cái ấm dưới lòng bàn tay lúc trưa. Không phải ấm của gỗ. Của người.
Hắn nhớ cha hắn ngồi trên chiếc ghế ấy. Hồi hắn còn nhỏ, có lần hắn trốn vào điện lúc bãi chầu, trèo lên thềm, thấy cha còn ngồi một mình, tay đặt trên đầu rồng, mắt nhắm. Cha mở mắt, thấy hắn, không mắng, chỉ vẫy hắn lại, bế hắn ngồi lên đùi, đặt tay hắn lên đầu rồng cạnh tay mình. Gỗ nhẵn, lạnh, tay cha thì ấm. Hắn quên chuyện ấy đã lâu. Lúc trưa, cái ấm dưới lòng bàn tay làm hắn nhớ ra.
Hắn không kể chuyện ấy với lão già. Lão cũng chẳng gặng.
Ở góc kia, người tiều phu đang lấy dao vót một cái cán rìu mới. Lưỡi dao đi đều tay, vỏ gỗ cong lên, rơi xuống đất. Gã không ngẩng lên, chỉ nói, như nói với cái cán rìu:
– Lão tướng già ấy quỳ mà lưng không cong.
Hắn ngó người tiều phu. Gã vẫn vót cán rìu, không ngẩng lên.
Hắn ngồi xuống bậc đá cạnh lão già. Hai người ngồi im. Hắn mở bàn tay ra. Lòng bàn tay còn một vệt bụi gỗ mịn, màu sẫm, chỗ mảnh gỗ đã nằm suốt buổi chiều trong tay hắn, từ điện về tới đây. Hắn không phủi. Hắn nắm tay lại. Trên đầu họ, qua mấy lớp đất, mấy lớp gạch, là sân Thái Miếu, là cổng, là phố. Có tiếng chân đi qua, tiếng xe lăn, mờ, như vọng từ rất xa. Ngọn đèn ở góc lách tách một tiếng.
Hắn nghĩ tới con đèo trên Ải. Tuyết trên đó còn dày. Mấy hôm nữa, mười người bên kia sẽ đi qua chỗ tuyết ấy, mang về một bức thư. Bên kia đọc bức thư ấy, sẽ không cần gửi bức thư thứ hai.
– Tuyết tan thì họ xuống. – Lão già nói.
– Ta biết. – Hắn nói.
Lão già gật đầu. Tuyết tan lúc nào, cả hai cùng biết: khi gió bấc thôi thổi, khi đèo hết trắng. Kẻ cầm quân xuống lần này sẽ không phải kẻ đã đứng chờ gần một tháng ở đồng trống mùa thu.
Hắn đứng dậy, ngó mảnh gỗ thêm lần nữa, đoạn đi lên cầu thang. Đi tới bậc trên cùng, hắn nghe sau lưng tiếng dao vót gỗ vẫn đều đều, như chưa từng dừng.