Sáng mùng ba, hắn ra bến chung, nơi chiếc thuyền của Tô gia còn buộc lại qua Tết.
Quỳnh nói với hắn chuyện ấy từ chiều mùng hai, nói như nói một việc vặt trong lúc bày cái mẹt méo ra án. Ba thuyền chở muối đã xuôi từ hôm mười ba tháng Chạp, ông già cầm lái đưa về. Hôm hai mươi tám, nhà họ Tô cho một chiếc thuyền buồm nhỏ ngược lên đón chủ, buộc ở bến chung, qua Tết. Trưa mùng ba, chiếc ấy xuôi, chuyến đầu năm. Quỳnh nói xong thì cúi xuống chỉnh lại mấy cái bánh trên mẹt, không ngẩng lên.
Hắn không hỏi Quỳnh nói với hắn chuyện ấy làm gì. Quỳnh cũng không giải thích.
Sáng nay hắn bảo người hầu già lấy cho hắn tấm áo thường, cái áo vải chàm cũ hắn mặc đi đồng hồi tháng Mười. Ông già lấy ra, giũ, gấp lại, đưa. Ông không hỏi đi đâu.
Ra khỏi cổng thành, hắn đi đường bến Đông trước.
Dưới gốc bàng, chỗ quen, người lặn sông ngồi bện dây. Mấy người áo nâu ngồi quanh. Người dắt voi ngồi xổm ở mép bậc, lấy cỏ lau chùi một sợi dây da. Người cầm giáo dài đứng ở mép nước, giáo dựng, ngó ra sông. Giữa họ, người mới về đêm mùng một ngồi trên bậc đá, áo bông cũ khoác trên người. Tấm áo bào vàng sẫm đã gấp vuông vức, để trên đùi, hai bàn tay đặt lên trên.
Thấy hắn, người ấy đặt tấm áo sang bên, đứng dậy, bước xuống một bậc, quỳ xuống. Lần này người ấy quỳ.
– Bẩm bệ hạ. – Lê Lai nói. – Tiểu nhân đêm trước không biết người.
– Đứng dậy. – Hắn nói.
Người ấy làm theo. Mắt người ấy đỏ, mà mặt đã khác đêm mùng một. Cái vẻ của người đang chạy, đang tìm, đã không còn. Còn lại là vẻ của người vừa đặt được một gánh nặng xuống, mà chưa biết hai vai mình phải làm gì khi không còn gánh.
– Tiểu nhân xin ở dưới này. – Người ấy nói. – Với mấy người này.
Hắn ngó mấy người thời trước người ấy. Người lặn sông không ngẩng lên, tay vẫn bện. Người cầm giáo dài quay lại, ngó hắn, khẽ gật. Người dắt voi thôi chùi dây.
– Ở đâu cũng được. – Hắn nói. – Bến này gió rét.
– Bẩm, tiểu nhân quen rét. – Người ấy nói.
Hắn không nói thêm. Người ấy lại ngồi xuống, cầm tấm áo bào đã gấp đặt lên đùi. Một người áo nâu chìa cho người ấy một đầu sợi đay. Người ấy cầm, bện theo, tay đã đỡ vụng hơn hôm qua.
Hắn đi tiếp. Từ bến Đông sang bến chung phải đi qua chợ. Chợ mùng ba chưa họp, phố còn vắng, nhà nào cũng còn treo đèn giấy từ đêm ba mươi, nhiều ngọn đã cháy hết dầu, giấy đỏ bạc đi sau ba đêm gió bấc. Mấy đứa trẻ ngồi xổm trước cửa nhặt những quả pháo lép trong đống xác pháo, đốt lại, quả nào nổ được thì reo lên. Một quả nổ ngay cạnh chân hắn. Đứa đốt pháo trông thấy hắn, sợ, chạy biến vào nhà. Hai người lính đi sau, cách xa quá, chẳng kịp trở tay, chỉ đứng ngó nhau.
Hắn đi tiếp. Mùi thuốc pháo theo hắn xuống tận dốc bến.
* * *
Bến chung buổi sáng mùng ba còn ngủ.
Thuyền buôn buộc san sát dọc bến, thuyền nào cũng còn dán giấy đỏ ở mũi, cắm một cành tre có buộc túm lá xanh ở đuôi. Người trên thuyền chưa dậy, hoặc đã dậy mà chưa ra, chỉ có khói bếp bốc lên từ mấy mui thuyền. Nước sông mùa này xuống thấp, mấy bậc đá dưới cùng trơ ra, phủ một lớp bùn xám.
Chiếc thuyền buồm nhỏ của Tô gia buộc ở cuối bến, chỗ nước sâu nhất. Mạn thuyền sơn đen, mũi thuyền vẽ hai con mắt, buồm cuộn lại buộc trên cột. Trên sàn, mấy người chèo đã dậy, đang xếp hàng xuống khoang, mấy bao gạo, mấy bó lá dong, mấy vò nước. Một người đứng ở mũi cầm cuốn sổ, ghi từng thứ người ta khiêng qua.
Người ấy mặc áo chàm, tóc búi cao, không đội khăn. Da mặt sạm gió biển, sạm hơn hồi tháng Bảy hắn thấy từ trên mặt thành, gò má có một vết nẻ đỏ vì gió bấc. Người ấy ghi chậm, mỗi bao gạo khiêng qua thì gật một cái, người khiêng mới đặt xuống khoang. Gió sông lật vạt áo choàng, người ấy đưa tay giữ, mắt vẫn không rời cuốn sổ.
Hắn dừng ở đầu bến, nơi bậc đá bắt đầu đổ xuống. Hai người lính dừng sau hắn mấy chục bước.
Hắn ngó việc trên thuyền một hồi. Mấy người chèo khiêng hàng đều tay, không ai nói to, không ai đùa. Bao gạo nào đặt xuống khoang cũng đặt nhẹ, xếp cho ngay hàng. Một người trẻ khiêng vò nước vấp ở mép ván, vò nghiêng, nước sóng ra. Người cầm sổ không quát. Người ấy chỉ đưa tay chỉ chỗ đặt cái vò, người trẻ đặt xuống, đỏ mặt, đi khiêng tiếp. Cả thuyền làm việc như một bàn tay.
Người cầm sổ ngẩng lên khi người chèo đi đầu khựng lại. Người ấy thấy hắn. Người ấy đặt cuốn sổ lên mui thuyền, bước sang tấm ván bắc lên bến, đi lên mấy bậc đá, tới cách hắn ba bậc thì dừng, cúi đầu.
– Bẩm bệ hạ. – Tô Nguyệt Hà nói.
Hắn gật.
Nàng thưa việc trước, lần nào đứng trước mặt hắn nàng cũng thế. Muối giao cho kho trong kinh hôm mười một, Hộ bộ đã đối sổ, không lệch bao nào. Phần muối còn lại, ba thuyền hôm mười ba mang xuôi, ghé bến châu Hoành Châu thì dỡ cho người dưới ấy, đoạn ra biển về nhà. Chiếc thuyền nhỏ này lên hôm hai mươi tám, mang theo tin nhà: người về đủ, thuyền về đủ. Nàng ở lại là để đối nốt mấy khoản nợ cũ với mấy nhà buôn ở bến chung trước Tết. Nợ đã đòi đủ, cũng đã trả đủ.
– Mùa xuân, chiếc thuyền nhẹ này lên được tới bến dưới chân Ải. – Nàng nói. – Thuyền ăn nước nông, nước cạn cũng qua được mấy bãi nông. Hộ bộ muốn chở gì lên trên ấy, dân phụ chở.
– Ta sẽ bảo Hộ bộ. – Hắn nói.
Nàng cúi đầu.
– Muối dỡ ở bến châu, người dưới ấy trả bằng gì? – Hắn hỏi.
– Bẩm, trả bằng thóc. – Nàng nói. – Mỗi làng mang thóc của nhà mình ra bến, đong ngay trên bãi. Năm nay họ có thóc để trả. Mọi năm, thuyền nhà dân phụ ghé bến ấy chỉ bán được cho người trong phủ.
Hắn gật. Câu ấy không phải câu thưa việc. Nàng nói nó bằng giọng thưa việc.
Hắn ngó xuống chiếc thuyền buồm. Mũi thuyền vẽ hai con mắt, mắt đã tróc sơn một bên. Chiếc này nhỏ hơn ba chiếc chở muối nhiều. Hắn nghĩ tới ba chiếc kia, đêm mùng ba tháng Chạp, nằm ngang cổ hẻm, chiếc nọ nối chiếc kia, chở đầy muối mà im lìm như ba khúc gỗ.
– Hạc Khẩu. – Hắn nói.
Nàng không ngẩng lên ngay.
– Bẩm bệ hạ, đêm ấy thuyền nhà dân phụ đợi nước. – Nàng nói. – Người lặn sông làm việc. Dân phụ đứng ở mũi thuyền mà giữ sổ.
Nàng nói đúng chừng ấy. Không kể thêm. Không nói mình có sợ hay không, có thức hay không, có ai suýt chết hay không. Hắn biết những chuyện ấy, biết qua miệng Quỳnh, qua miệng người lặn sông. Nàng không nói ra, thì hắn cũng không hỏi tới.
* * *
Người chèo trên thuyền xếp hàng xong thì ngồi chờ, không ai dám gọi chủ.
Gió sông nổi lên một chút. Mấy cái thuyền buôn bên cạnh bắt đầu có người ra, người đàn ông đứng ở mũi vươn vai, người đàn bà ngồi ở đuôi đánh lửa nấu nước. Có người trông sang chỗ bậc đá, thấy cô chủ thuyền đứng nói chuyện với một người áo vải chàm, thì quay đi, không trông nữa.
Hắn đứng ở bậc trên. Nàng đứng ở bậc dưới. Khoảng giữa là ba bậc đá, rêu bám ở mép, nước sông vỗ ở dưới chân.
Năm ngoái, mùa xuân, ở bến Đông, nàng đứng dưới, hắn đứng trên, giữa hai người là tám thuyền gạo cho một kinh thành đang đói. Năm nay, giữa hai người không có thuyền gạo nào. Không có việc gì phải thưa thêm. Chỉ còn ba bậc đá.
Hắn không bước xuống. Nàng không bước lên.
Gió đổi chiều, thổi từ phía sông lên, thổi tạt vạt áo choàng của nàng về phía hắn, rồi lại hất ngược đi. Nàng đưa tay giữ áo. Hắn nhìn bàn tay ấy, bàn tay sạm gió, ngón tay có vết chai của người cầm dây, cầm sổ. Bàn tay ấy giữ vạt áo, rồi buông xuống bên hông.
Một chiếc thuyền chài chèo ngang qua bến, người chèo hò một câu, giọng vang trên mặt nước, câu hò ngày Tết, mừng nhà ai có trâu, mừng nhà ai có thóc. Hò xong, người ấy cười, chèo đi.
Hắn mở miệng. Câu hắn nói không phải câu của một ông vua với một chủ thuyền.
– Mùa xuân, cô nương đi thuyền thì đi ban ngày. – Hắn nói.
Nàng ngẩng lên.
Lần đầu tiên từ lúc lên bậc đá, nàng nhìn thẳng vào mặt hắn. Nàng nhìn một chốc, rồi cúi xuống. Nàng không đáp câu ấy. Nàng im một lúc, lâu tới mức một người chèo trên thuyền đã đứng dậy, rồi lại ngồi xuống.
Khi nàng nói, nàng nói bằng giọng thấp hơn giọng thưa việc lúc nãy.
– Bẩm bệ hạ, năm nay ở kinh có pháo, dân phụ ở lại để nghe. – Tô Nguyệt Hà nói.
Hắn không đáp. Hắn không cần đáp.
Năm ngoái, đêm ba mươi, trong thành không một tiếng pháo. Thuyền gạo của nàng tới sau Tết. Nàng chưa từng ở kinh thành này qua một đêm ba mươi.
Nàng cúi đầu chào lần nữa, lần này cúi lâu hơn. Đoạn nàng quay xuống, đi xuống ba bậc đá, bước sang tấm ván, lên thuyền. Nàng không ngoái lại. Nàng cầm cuốn sổ trên mui thuyền lên, mở ra, nói với người chèo đi đầu một câu. Người chèo đứng dậy, tháo dây.
Hắn vẫn ở bậc trên cùng. Hai tay hắn giấu trong tay áo, mười ngón co lại vì lạnh. Câu hắn vừa nói, nàng không đáp. Câu nàng vừa nói, hắn không đáp. Hai câu ấy nằm lại trên ba bậc đá, giữa tiếng nước vỗ, không ai nhặt lên.
* * *
Trưa mùng ba, thuyền Tô gia tách bến chung, xuôi chuyến đầu năm.
Hắn đứng ở đầu bến tới lúc ấy. Hai người lính đứng ở phía sau, đã thôi ngó nhau, đứng yên như hai cái cọc. Nắng trưa lên, mỏng, rọi xuống mặt sông thành một lớp sáng nhạt. Người chèo trên thuyền buồm chống sào vào chân bến, đẩy mạnh một cái. Thân thuyền trôi ra khỏi hàng thuyền buôn, chậm, rồi xoay ngang, rồi mũi thuyền hướng xuôi. Buồm kéo lên, buồm nâu, vá mấy chỗ, gió bấc thổi căng.
Người áo chàm đứng ở mũi thuyền, tay cầm cuốn sổ. Nàng không quay lại.
Thuyền đi xa dần, nhỏ dần, qua khúc quanh dưới bến Đông, khuất sau rặng tre.
Hắn đứng thêm một lúc sau khi thuyền đã khuất. Mặt sông chỗ chiếc thuyền vừa đi qua còn mấy vệt sóng nhỏ, loang ra, vỗ vào mạn mấy chiếc thuyền buôn bên cạnh, rồi lặng. Người trên mấy chiếc thuyền buôn ấy bắt đầu bắc ván, khiêng hàng lên bến. Một ông lão chủ thuyền ngó hắn, ngó mãi, rồi bỗng quỳ xuống trên mạn thuyền mình. Người trên thuyền ông thấy ông quỳ thì quỳ theo, chẳng biết vì sao.
Hắn quay về. Lúc hắn đi ngang chợ, chợ đã họp, kẻ mua người bán đông đúc, có người nhận ra hắn, quỳ xuống giữa đường, mấy người khác quỳ theo. Hắn bảo đứng dậy. Hắn đi qua. Lũ trẻ lúc sáng lại ngồi xổm ở trước cửa, đốt nốt mấy quả pháo lép. Có một quả nổ to. Lũ trẻ reo lên. Hắn nghe tiếng pháo ấy, đi chậm lại một chút, rồi đi tiếp.
Chiều, hắn gọi Tô Hiến Thành sang thư phòng. Người viết chữ vuông đã ngồi chép bên cửa sổ từ trưa, cành đào trong vò sành đã rụng mấy cánh xuống mép án. Quỳnh ngồi ở cái ghế thấp gần cửa, tay mân mê cán quạt.
– Thuyền nhẹ nhà họ Tô lên được tới bến dưới chân Ải, nước cạn cũng đi được. – Hắn nói. – Hộ bộ chở gì lên trên ấy, chở chuyến đầu bằng thuyền ấy.
– Bẩm Bệ hạ, thóc trong kho phủ dưới Hoành Châu chở ngược lên được. – Tô công nói. – Kho ấy đã đối sổ một nửa. Hạt còn tốt.
– Chở. – Hắn nói. – Chở trước khi tuyết tan.
Tô công cúi đầu, cũng chẳng thắc mắc vì sao phải trước khi tuyết tan. Ông biết tuyết tan thì có gì đi xuống từ đèo. Người viết chữ vuông chấm bút, ghi.
Quỳnh ngồi im suốt buổi, tới lúc Tô công lui ra mới nói, mắt vẫn để trên cán quạt:
– Thuyền ấy chở thóc lên Ải thì về không. Về không thì nhẹ. Nhẹ thì đi nhanh.
Hắn không đáp. Người viết chữ vuông liếc sang Quỳnh một cái, ngòi bút dừng giữa chừng, rồi lại cúi xuống chép tiếp, như không nghe thấy gì.
Lúc chiều muộn, hắn ra hiên. Từ chỗ ấy không trông thấy sông. Chỉ thấy mái nhà nối mái nhà về phía Đông, khói bếp chiều mùng ba bốc lên từ những mái nhà ấy, và xa hơn, một dải trời xám chỗ con sông chảy xuống. Giờ này chiếc thuyền buồm nâu chắc đã qua mấy khúc quanh, qua làng kéo thuyền, xuôi gió bấc. Hắn không tính nó tới đâu rồi. Hắn chỉ đứng ở hiên một lúc, cho tới lúc người hầu già ra thắp đèn, mới quay vào.
Trong thư phòng, cành đào lại rụng thêm một cánh xuống mép án, rơi đúng chỗ người viết chữ vuông vừa chép xong dòng cuối của ngày mùng ba.