Rạng hai mươi sáu, Lương Thế Vinh thấy đèn trong gian bên Thái Miếu đã thắp từ trước khi gà gáy.
Y đi từ chỗ trọ sang Hộ bộ sớm, hôm nào có việc đo cũng thế. Cây thước gỗ cắp bên sườn, cuộn dây gai khoác trên vai, cái túi vải đựng cọc tre đeo bên hông. Trời còn tối hẳn. Phố chưa mở cửa, chỉ có mấy nhà làm bánh đã nhóm lửa, khói củi bay lẫn mùi lá dong luộc. Gió bấc thổi dọc con đường lát gạch chạy men tường Thái Miếu, lạnh tới mức y phải co mấy ngón tay vào trong tay áo, chỉ để lòi ra mấy đầu ngón giữ thước.
Đường từ chỗ trọ sang Hộ bộ, y đã đếm từ tháng Mười. Bốn trăm sáu mươi bước nếu đi men tường, bốn trăm hai mươi nếu cắt qua bãi đất trống sau chợ. Sáng nay y đi men tường, vì bãi đất trống tối, đất ướt, dễ trượt.
Đi ngang cổng Thái Miếu, y thấy ánh đèn.
Không phải ánh ba ngọn đèn treo dưới xà điện chính, thứ ánh y vẫn thấy mỗi sáng đi ngang. Sáng nay điện chính cũng thắp thêm đèn, cửa mở cả ba gian, vì hôm nay tròn một năm ngày tiên đế mất, giờ Thìn vua sẽ sang làm lễ. Ánh này là ánh đèn dầu lạc, ít khói, vàng hơn đèn dầu cá ngoài phố, nằm lệch sang phía Đông, hắt ra qua một ô cửa sổ nhỏ của gian bên, vàng, thấp, đứng yên, không lay. Gian ấy, mấy tháng nay đi ngang, y chưa thấy sáng lần nào.
Y dừng lại ở cổng.
Lính gác cổng là một trong mười người áo vải mới tới, đứng ôm cây giáo tre, vai rụt lại trong tấm áo độn chăn cũ. Người ấy thấy y thì cúi đầu, không hỏi, cũng không cản. Y không vào. Y đứng ở ngưỡng cổng, ngó qua sân.
Cửa gian bên mở. Trong gian có hai người.
Người cao, gầy, vai hơi chúi về phía trước vì tuổi, đang cầm chổi quét nền. Ông quét chậm, từ góc trong ra, quét kỹ cả những chỗ chân bệ, chỗ khe gạch, quét như quét nhà mình. Đó là Tô công. Người kia, áo xanh cũ, đang cầm khăn lau mặt một cái bệ gỗ thấp kê sát vách. Đó là Nguyễn tiên sinh, người ngày nào cũng ngồi chép bên cửa sổ thư phòng. Trên bệ, y thấy hai cái bài vị, cạnh đó còn một khúc để trống.
Không có lính hầu. Không có người hầu. Không có vua.
Hai người làm việc không nói với nhau câu nào. Quét xong, Tô công dựng chổi vào góc. Lau xong, Nguyễn tiên sinh gấp khăn, đặt lên mép bệ. Người họ Nguyễn đi lại chỗ cái giá đèn kê ở giữa gian, khêu bấc, châm thêm dầu. Ngọn đèn bùng lên một chút rồi đứng lại. Tô công rót một chén nước trong cái ấm sành, đặt trước bệ, cạnh một cái chén khác đã có sẵn ở đó từ trước.
Hai người đứng trước bệ, cạnh nhau, chắp tay. Không cúi rạp. Không khấn thành tiếng. Đứng một hồi, đoạn hạ tay xuống.
Y đo. Không phải đo người, mà đo gian. Gian bên ấy rộng chừng một trượng rưỡi, sâu hơn hai trượng, nền thấp hơn nền điện chính một bậc. Bệ gỗ dài chừng sáu thước. Mỗi bài vị chiếm một khúc, chỗ trống cũng chiếm một khúc bằng thế. Y không cần thước. Mắt y đo quen rồi.
Hai người ấy, y biết tên từ thuở còn ngồi học. Một người có trong sách sử thầy y bắt chép. Người kia thì thầy cấm chép, chỉ một lần nói khẽ cái tên, rồi bảo quên đi. Y chưa từng nói điều ấy ra với ai, kể cả với họ. Ở kinh thành này, mỗi sáng y vẫn chào họ như chào hai vị quan trong triều, họ vẫn đáp như đáp một người đo ruộng.
Y đứng thêm một lúc. Hai người trong gian không quay ra phía cổng.
Y quay đi, sang Hộ bộ.
Tới Hộ bộ, cửa dãy nhà đã mở. Người Hộ bộ già ngồi sẵn ở án đầu, lò than dưới chân đã đỏ. Ông ngồi đó từ trước khi trời sáng, sáng nào cũng thế, như sợ cái án sẽ đi mất nếu ông tới muộn. Thấy y, ông gật đầu, chẳng buồn hỏi đi đâu mà mặt đỏ vì gió.
* * *
Giữa buổi, mấy người đỗ ân khoa làm ở Hộ bộ rủ nhau sang Thái Miếu.
Y không định đi theo. Y đang ngồi chép lại số đo kho cửa Đông ở góc trong cùng dãy nhà Hộ bộ. Bảy người ấy ngồi ở mấy án ngoài, chép sổ thuế, chép sổ lúa giống, đầu cúi gần sát mặt giấy. Bảy người, bảy chỗ quê. Có người con nhà làm ruộng, có người con nhà buôn chợ, có người là con thứ một nhà buôn thuyền lớn, cha đang nằm trong ngục phía Đông, ngồi riêng một án, ít nói nhất. Từ tháng Chín tới giờ, bảy người ấy ngày nào cũng tới sớm hơn người Hộ bộ cũ, về muộn hơn.
Gần giữa buổi, người trẻ nhất trong đám ngẩng lên, nói nhỏ với người bên cạnh mấy câu. Người bên cạnh lại nói với người bên cạnh nữa. Chẳng mấy chốc, cả bảy người cùng đặt bút.
Tin đi từ đâu, y không biết. Có lẽ từ người lính gác cổng sáng nay. Có lẽ từ người hầu già bên thư phòng. Kinh thành nhỏ, cái gì sáng ra ở Thái Miếu thì giữa buổi đã tới Hộ bộ.
Bảy người đứng dậy, khoác áo. Người Hộ bộ già ngồi ở án đầu ngẩng lên ngó theo.
– Đi rồi về chép tiếp. – Ông nói. – Sổ lúa giống phải xong trước Tết.
Bảy người cúi đầu, đi ra. Y đặt bút, đi sau họ, cách mấy chục bước.
Bảy người không vào sân Thái Miếu. Họ dừng ở ngoài cổng, đứng thành một hàng, áo the bạc màu, tay chắp trước bụng. Không ai cầm nhang. Họ không biết ở đây có được cầm nhang vào không. Người lính gác ngó họ, lúng túng, không biết nên cản hay nên cho.
Tô công từ trong gian bên đi ra. Ông đứng ở thềm, ngó bảy người ngoài cổng.
– Các ngươi muốn gì? – Ông hỏi.
Bảy người cúi đầu. Không ai nói. Một hồi, người trẻ nhất bước lên một bước. Người ấy chừng mười tám, mười chín, mặt còn non, hai tay đỏ ửng vì lạnh, mấy đầu ngón còn vết mực.
– Bẩm, tiểu nhân thắp cho thầy đồ dạy tiểu nhân học chữ, có được không? – Người trẻ nhất hỏi.
Tô công ngó người ấy một chốc.
– Thầy ngươi còn không? – Ông hỏi.
– Bẩm, thầy mất mùa hè năm ngoái. – Người ấy nói. – Thầy không có con trai. Tiểu nhân không biết thắp cho thầy ở đâu.
Ông quay vào, ngó Nguyễn tiên sinh đang đứng ở ngưỡng gian.
– Được. – Nguyễn tiên sinh nói.
Người họ Nguyễn không giảng thêm. Không nói ở đây thờ ai, không thờ ai. Người ấy chỉ đứng tránh sang một bên, để trống lối vào gian.
Bảy người đi vào sân, đi chậm, như sợ dẫm phải cái gì. Từ dãy nhà sau điện, Thanh Vân bưng ra một cái bát đất, trong bát đã có tro, đặt xuống trước bệ, không nói gì, đoạn lui ra. Người lính gác chạy đi lấy một bó nhang trong chum ở cổng. Mỗi người rút một nén, châm ở ngọn đèn giữa gian, cắm vào cái bát đất. Bảy nén nhang đứng sát nhau, khói bốc lên, gặp trần gian thấp thì tỏa ra.
Người trẻ nhất cắm xong thì đứng lâu nhất. Môi người ấy mấp máy, không thành tiếng. Y không nghe được người ấy nói gì. Y đoán là một cái tên. Một cái tên thầy đồ ở một làng nào đó, không ai khắc lên đâu, không ai chép vào sổ nào.
Nguyễn tiên sinh quay ra, thấy y đứng ở cổng.
– Lương tiên sinh vào đi. – Người ấy nói.
Y không bước vào. Y đứng ở ngưỡng cổng, cây thước vẫn cắp bên người.
– Gian này không có chỗ cho Vinh. – Lương Thế Vinh nói.
Y nói bằng giọng y vẫn dùng để đọc số đo, đều, không cao, không thấp. Nguyễn tiên sinh ngó y, không mời thêm.
Y biết hai chữ người ta gọi gian ấy. Tô công nói với y hôm qua. Ở đời y, chỗ mang hai chữ ấy có những tấm bia đá dựng thành hàng, trên bia khắc tên những người đỗ đạt. Tên ai được khắc ở đó, y biết. Y không nghĩ thêm. Ở đây, gian ấy có ba chỗ, hai chỗ đã có người, chỗ thứ ba để trống. Chỗ trống ấy không phải của y. Y đo được gian ấy bằng mắt, đo được cả cái bệ, mà y không thấy mình trong đó.
Tay y đang cầm cây thước siết lại một chút, rồi lỏng ra.
Nguyễn tiên sinh bước ra tới bậc thềm, đứng đó, cách y một khoảng sân. Hai người lặng đi một chốc, chẳng ai nói thêm. Khói nhang trong gian bay ra qua cửa, bị gió bấc cuốn ngang, lướt qua giữa hai người. Đoạn người họ Nguyễn quay vào, đứng lại chỗ cũ bên cạnh bệ, như người hầu một chỗ chưa ai tới ngồi.
Y quay về Hộ bộ. Số đo kho cửa Đông còn chép dở. Mấy cái án ngoài vẫn trống, sổ để mở, bút gác ngang nghiên, chủ của chúng chưa về.
* * *
Chiều, Lương Thế Vinh ra sân sau gian đo ruộng.
Bờ ruộng mẫu nằm giữa sân, hai bên cắm cọc. Chỗ người đi bộ xuống thi đắp lại từ trước rằm đã khô hẳn. Mặt đất mới đắp nứt chân chim, những đường nứt nhỏ chạy ngang dọc như mạng nhện, chỗ đất cũ thì không nứt. Đất vỗ chặt quá, khô một lượt thì co lại.
Y lấy cái gáo, múc nước trong chum ở góc hiên, tưới đều lên khúc bờ mới, tưới chậm, cho nước ngấm hết rồi mới tưới tiếp. Đất sẫm lại. Những đường nứt khép dần.
Mấy người thư lại mới của Hộ bộ đứng chờ ở hiên. Họ vừa được giao sang học căng dây, đứa nào cũng lóng ngóng. Y bảo họ xuống sân. Y đưa cho mỗi người một đầu dây, bảo căng từ cọc này sang cọc kia, căng cho dây không võng, không chùng.
Người thứ nhất kéo mạnh quá, dây bật khỏi cọc. Người thứ hai kéo nhẹ quá, dây võng xuống chạm cả bờ. Y không mắng. Y cầm lấy đầu dây, kéo lại cho họ xem, rồi đưa trả. Người thứ ba căng được, dây thẳng như một nét bút. Người ấy mừng ra mặt, quay sang khoe người bên cạnh, tay vừa lỏng thì dây lại võng.
– Đừng ngó người khác. – Y nói. – Ngó dây.
Người ấy cúi xuống, ngó dây, căng lại.
Nắng chiều mỏng, không ấm, rọi xiên qua mái dãy nhà Hộ bộ, chỉ phủ được nửa cái sân. Nửa bờ ruộng mẫu nằm trong nắng, nửa kia trong bóng. Đất trong bóng còn ẩm lâu hơn, sẫm hơn. Người Hộ bộ già ra đứng ở hiên, tay áp vào lò sưởi nhỏ, ngó mấy người trẻ căng dây, chép miệng, lại đi vào.
Gió bấc thổi qua sân sau, lùa vào cổ áo. Người thư lại nhỏ nhất, vừa căng dây vừa hỏi, giọng run vì rét:
– Bẩm tiên sinh, người đắp cái bờ này đi đâu rồi?
– Xuống coi một châu. – Y nói.
Đứa nhỏ há miệng, toan hỏi thêm, rồi thôi, cúi xuống căng dây tiếp. Được một lúc, nó lại ngẩng lên.
– Bẩm tiên sinh, tiên sinh có dạy chữ không?
– Vinh dạy căng dây. – Y nói.
Đứa nhỏ không hiểu, mà cũng không dám hỏi lần thứ ba.
Y nhớ cuộn dây đo y đưa cho người đi bộ xuống thi, cuộn dây gai y tự bện từ mùa thu, đầu dây có buộc một mẩu gỗ để khỏi tuột khỏi tay. Giờ cuộn ấy ở dưới xuôi, trên những bờ ruộng y chưa từng đi.
Y không nghĩ tiếp. Y ngó mấy sợi dây đang căng giữa sân. Mấy sợi đã thẳng. Còn một sợi võng. Y đi lại chỗ sợi võng, đặt tay lên tay người đang cầm dây, kéo cùng một nhịp, tới khi người ấy tự thấy được độ căng nằm ở cổ tay, không phải ở vai.
* * *
Chạng vạng, Lương Thế Vinh đi về, ngang cổng Thái Miếu lần nữa.
Đèn trong gian bên vẫn sáng. Từ ngoài cổng ngó vào, thấy được ô cửa sổ nhỏ hắt ánh vàng ra một vệt trên nền sân đã tối. Trong sân không còn ai. Bảy nén nhang buổi trưa đã tàn, chỉ còn mấy chân nhang cắm trong bát đất.
Ở ngoài cổng, có một người đứng.
Lúc ấy đã nhá nhem, mặt người ấy khuất dưới vòm cổng. Áo thường, chẳng có lọng, không lính hầu đứng gần, chỉ có hai người lính đứng xa ở đầu đường. Vua. Sáng nay vua đã vào điện chính, áo đại triều, làm lễ tròn năm cho tiên đế, người Hộ bộ kháo nhau thế từ trưa. Giờ vua trở lại một mình.
Y dừng lại, cúi đầu.
– Bẩm bệ hạ. – Y nói.
Vua quay sang ngó y. Vua không hỏi y đi đâu về. Vua ngó cây thước, cuộn dây trên vai y, đoạn quay lại ngó vào sân.
– Gian ấy, ngươi đo chưa? – Vua hỏi.
– Bẩm bệ hạ, thần đo bằng mắt. – Y nói. – Ngang chừng một trượng rưỡi, sâu hơn hai trượng. Bệ gỗ dài sáu thước, chia ba khúc.
– Ba khúc. – Vua nhắc lại.
– Bẩm, ba.
Vua im một chốc.
– Ngươi có vào không? – Vua hỏi.
– Bẩm bệ hạ, sáng mai thần còn đo nốt kho cửa Đông. – Y nói. – Kho ấy có hai dãy chưa đo.
Vua gật. Vua không hỏi thêm.
Y đứng cạnh vua một chốc, cách mấy bước, như người đứng chờ cùng một chuyến đò. Gió bấc thổi qua cổng, mang theo mùi nhang tàn trong sân ra ngoài đường. Trên mái Thái Miếu, trời đã chuyển sang màu tro. Không có trăng.
Y cúi đầu chào lần nữa, đi tiếp về chỗ trọ. Con đường men tường lúc này đã tối, mấy nhà bên đường thắp đèn, cửa ngỏ, trong nhà có tiếng người gói bánh, tiếng lạt tre buộc chặt kêu sột sẹt. Y đi chậm hơn lúc sáng. Tới chỗ đường rẽ, y ngoái lại.
Chạng vạng, vua đứng ngoài cổng Thái Miếu ngó vào gian bên một hồi lâu, rồi quay về, không vào.