Chương 262: Trạch nhân mục châu

Sáng mười hai, Tô Hiến Thành ngồi ở gian bên, trước mặt ba cái tên người ta tiến cho chức quan châu Hoành Châu. Ba cái tên viết trên ba mảnh giấy, mỗi mảnh dài chừng một gang, xếp hàng ngang trên mặt án. Hôm qua, tan triều, Bệ hạ cho gọi ông vào thư phòng, nói một câu: châu ấy cần một người coi, Tô công chọn. Bệ hạ không dặn chọn người thế nào. Chiều qua tới tối, mảnh giấy cứ lần lượt được người ta đưa sang, có mảnh kèm lời nói miệng, có mảnh kèm cả một tờ thư dài. Ông đã đọc hết từ tối. Sáng nay ông đọc lại. Lò than cạnh án đã nhóm từ canh năm, mà gian bên vẫn lạnh. Từ hôm mùng năm, ông ho thưa hẳn, xuống thềm cũng không phải vịn. Gần sáng nay ông lại ho, mấy tiếng, khan, không dứt ngay được. Ở gian ngoài, có tiếng người trở dậy, tiếng bước chân đi về phía bếp. Ông biết tiếng chân ấy. Người ấy đi nhẹ, gót không chạm nền, như ngại làm ai thức giấc, dù cả gian bên lúc ấy chỉ có mình ông thức, nằm nghe tiếng than reo trong lò. Mảnh thứ nhất là cháu gọi bằng chú của một vị quan cũ ở kinh, đã đỗ đạt từ thời trước, đã làm tri huyện một nơi ven biển. Thư tiến viết dài, chữ đẹp, kể đủ dòng họ, kể đủ những nơi người ấy từng ngồi. Ông đọc tới giữa thư thì không đọc nữa. Tối qua, chính vị quan cũ ấy đã sang tận gian bên, ngồi uống hết một chén trà, nói chuyện trời rét, chuyện đê mạn Đông, tới lúc đứng dậy mới nhắc tên đứa cháu, nhắc như người tiện miệng. Ông tiễn ra tận bậc thềm. Ông không hứa gì. Sáng nay ông lấy hai ngón tay đẩy mảnh giấy ấy sang mép án, không nói câu nào. Mảnh thứ ba ngắn. Sầm Khoan, đỗ ân khoa tháng Tám. Quê: không ghi. Bên cạnh, viên thư lại giữ sổ thi ghi thêm mấy chữ: người này đi bộ tám ngày xuống kinh, hỏi châu nào thì bảo chỗ mình ở chưa có châu. Từ tháng Chín làm ở gian đo ruộng, dưới tay người đo ruộng. Không ai viết thư tiến. Mảnh giấy này do chính người đo ruộng mang sang tối qua, đặt lên án rồi đi, không nói câu nào. Ông để mảnh ấy nằm yên. Mảnh thứ hai, ông ngồi lâu nhất. Người trên mảnh giấy ấy đang ở ngay sau lưng ông, dưới gian bếp nhỏ phía sau, sắc thuốc. Người ấy là một thư lại trẻ của gian bên, chừng hai mươi, gầy, chữ viết nhanh mà sạch. Từ tháng Chín, lúc trời bắt đầu trở lạnh và đêm nào ông cũng ho mấy tiếng lúc gần sáng, người ấy tự xin sang hầu ông. Đêm đầu tiên ông ho, người ấy nằm ở gian ngoài, nghe thấy, sáng ra đã có một ấm nước gừng đặt sẵn ở góc án. Ông không hỏi ai sai. Từ đêm ấy, ấm nước thành chén thuốc. Người ấy sắc thuốc, giữ đèn, chép lại những tờ ông viết vội. Ông ho lúc nào, người ấy biết. Ông muốn đèn cao hơn hay thấp hơn, người ấy biết trước khi ông nói. Mấy người ở gian bên viết thư tiến người ấy, viết đúng một ý: người này biết việc của Tô công hơn ai hết. Điều ấy đúng. Ngoài cửa có tiếng bước chân nhẹ. Người thư lại trẻ bưng chén thuốc vào, đặt xuống góc án, chỗ ông quen để chén. Thuốc còn bốc hơi. Người ấy không lui ra ngay. Người ấy đứng ở cạnh án, hai tay buông, mắt ngó xuống mấy mảnh giấy. Mảnh có tên mình nằm ở giữa. Ông không cầm chén thuốc. Trịnh lão sang lúc ấy, đứng ở cửa. Sáng nay lão không ôm sổ. – Bẩm, Bệ hạ hỏi Tô công đã chọn được chưa. – Lão nói. – Thuyền xuôi phải đi trước rằm. Ông ngó mảnh giấy ở giữa. Câu này, ông đã trả lời một lần, lâu lắm rồi, ở một triều khác, trên một cái giường bệnh. – Hỏi người hầu hạ ta, thì có người ấy. Hỏi người coi được một châu, thì không phải. – Tô Hiến Thành nói. Ông nói với Trịnh lão, giọng đều, không cao, không thấp. Trịnh lão nghe, gật đầu, đứng thêm một chút ở cửa, đoạn lui ra. Lão không hỏi người coi được một châu là ai. Người thư lại trẻ vẫn đứng cạnh án. Người ấy đã nghe. Người ấy đứng im. Một lúc, người ấy đưa tay xoay chén thuốc cho quai chén quay về phía tay phải ông, đúng chỗ ông quen cầm, rồi mới lui ra. Ông cầm chén lên, uống. Thuốc vẫn còn ấm. * * * Giữa buổi, Tô Hiến Thành sang gian đo ruộng. Gian ấy ở cuối dãy nhà của Hộ bộ, cửa mở ra một khoảnh sân sau. Trong gian, dây đo cuộn treo trên vách, cọc tre bó thành từng bó dựa chân tường, mấy cây thước gỗ dài gác trên giá. Mùi bùn khô với mùi gai lẫn vào nhau. Ông không vào trong. Ông đi vòng ra sân sau. Người đo ruộng đứng ở hiên, thấy ông thì chắp tay. – Tô công. – Người ấy nói. – Người ấy làm việc thế nào? – Ông hỏi. Người đo ruộng ngó ra sân. – Tính ngày công, Vinh chưa phải sửa lần nào. – Lương Thế Vinh nói. Người ấy nói đúng chừng ấy, không thêm. Người đo ruộng vốn không quen khen ai. Câu ấy, từ miệng người ấy, đã là nhiều. Giữa sân là một bờ ruộng mẫu, đắp bằng đất thịt, dài vừa một thửa nhỏ, hai bên có cắm cọc. Người đo ruộng dùng nó để dạy người mới căng dây cho thẳng. Mấy hôm mưa đầu tháng, bờ lở một khúc. Một người đàn ông quỳ bên chỗ lở, đắp lại bằng tay. Người ấy không dùng xẻng. Người ấy bốc từng nắm đất ướt trong cái thúng bên cạnh, đặt vào chỗ lở, lấy lòng bàn tay vỗ cho chặt, vuốt cho phẳng, bốc nắm khác. Tay to, đốt ngón thô, móng tay đầy đất. Mặt đen sạm, gò má cao. Chừng ba mươi lăm. Áo vải nâu, tay áo xắn tới khuỷu. Ông dừng ở mép hiên, ngó người ấy làm một hồi. Chỗ lở đã đắp được quá nửa. Đất mới liền vào khúc bờ cũ, phải ngó kỹ mới thấy chỗ nối. Ở mép bờ phía ngoài, chỗ nước hay xói, người ấy vỗ lâu hơn, mạnh hơn, như đã biết trước nước sẽ đánh vào chỗ nào. Thấy ông, người ấy đứng dậy, chùi hai tay vào vạt áo, cúi đầu. – Ngươi là người đi bộ xuống thi? – Ông hỏi. – Bẩm, tiểu nhân là Khoan. – Người ấy nói. Giọng người ấy hơi lơ lớ, chữ nào cũng nói chậm, như người đã quen nói tiếng khác trước. Văn bài, ông để đấy. Quê quán, ông cũng để đấy. – Chỗ ngươi ở không có quan, thì ai giữ việc? – Ông hỏi. – Bẩm, người già nhất bản. – Sầm Khoan nói. – Xuống một châu lạ, việc đầu tiên ngươi làm là việc gì? Người ấy nghĩ một chút. – Bẩm, đếm người ăn trước, đếm ruộng sau. – Vì sao? – Bẩm, ruộng thì không chạy. Người đói thì chạy. Ông ngó người ấy một hồi. Gió bấc thổi qua sân sau, lật mấy sợi tóc lòa xòa trước trán người ấy. Người ấy không đưa tay vén. – Ngươi có sợ không? – Ông hỏi. – Bẩm, tiểu nhân sợ đường xa hơn sợ người. Ông không khen. Ông gật đầu một cái, quay đi. Đi được mấy bước, ông nghe sau lưng tiếng người ấy lại quỳ xuống, tiếng đất ướt được vỗ xuống bờ, đều đều. Người đo ruộng vẫn đứng ở hiên. Người ấy không hỏi ông đến làm gì. Ông cũng không nói. Ông đi qua cái gian treo đầy dây đo, qua dãy nhà Hộ bộ, về gian bên. Chén thuốc thứ hai đã đặt sẵn ở góc án, quai chén quay về phía tay phải. * * * Chiều, Tô Hiến Thành sang thư phòng. Bệ hạ ngồi sau án. Người họ Nguyễn ngồi bên cửa sổ, chép sổ ngày. Ông bước vào, đứng trước án. – Bẩm Bệ hạ, thần xin Sầm Khoan. – Tô Hiến Thành nói. Bệ hạ ngẩng lên. – Người đỗ ân khoa, đi bộ xuống thi? – Bệ hạ hỏi. – Bẩm Bệ hạ, người ấy. – Trong ba cái tên, có một người hầu Tô công từ tháng Chín. – Bệ hạ nói. – Trịnh Khê có thuật lại câu Tô công nói sáng nay. Vì sao không chọn người ấy? Ông không đáp ngay. Ông nghĩ tới chén thuốc buổi sáng, cái quai chén xoay về phía tay phải. – Bẩm Bệ hạ, người ấy giữ đèn cho thần được. – Ông nói. – Giữ đèn, sắc thuốc, biết thần ho lúc nào, biết thần muốn chép tờ nào trước. Việc ấy người ấy làm không sai một lần. Một châu thì không có ai ho cho người ấy nghe mà biết. Người dưới ấy đói, họ không nói. Ruộng dưới ấy sai sổ, ruộng không nói. Người coi châu phải tự đi tìm, tự đếm. Việc đi tìm, người ấy chưa làm lần nào. Bệ hạ ngó ông một lúc. – Còn người cháu của vị quan cũ? – Bệ hạ hỏi. – Bẩm, người ấy làm tri huyện một huyện ven biển sáu năm. – Ông nói. – Sổ huyện ấy thần đã cho người lục lại. Sáu năm, kho của triều ở huyện ấy chưa đầy năm nào. Người huyện ấy lên kinh nộp thuế thì bảo, nhà người ấy năm nào cũng dựng thêm gian. Bệ hạ im một chốc. – Được. – Bệ hạ nói. Bệ hạ bảo người hầu già đi gọi người ấy sang. Lát sau, người ấy vào, quỳ ở cửa, tay đã rửa sạch, móng tay vẫn còn vệt đất. Bệ hạ cầm một tờ giấy trên án, đưa cho người họ Nguyễn. Người họ Nguyễn mang ra cửa, trao tận tay người đang quỳ. – Trên ấy là câu trả lời của triều cho người dưới ấy. – Bệ hạ nói. – Tới nơi, đừng vào phủ trước. Đọc nó ở sân đình làng đầu châu trước, đọc to, đọc cho đủ chữ. Đọc xong rồi mới vào phủ. – Bẩm, tiểu nhân nhớ. – Người ấy nói. – Trong phủ có một người tên Tần Mục, làm mưu sĩ ở phủ ấy mười lăm năm, sổ nào cũng thuộc. – Bệ hạ nói. – Người ấy ở lại, giữ sổ dưới tay ngươi. Việc người ấy, ta xét sau. Người đang ngồi giữ phủ là Đinh công. Ngươi tới thì Đinh công giao phủ, về kinh. – Bẩm, tiểu nhân nhớ. Người ấy cầm tờ giấy bằng hai tay, không mở ra đọc. – Ngươi có điều gì muốn hỏi? – Bệ hạ nói. Người ấy ngẩng lên, ngó Bệ hạ, ngó ông, đoạn cúi xuống. – Bẩm, châu ấy có núi không? – Người ấy hỏi. – Không. Toàn ruộng với sông. – Bẩm, tiểu nhân chưa đi thuyền bao giờ. – Người ấy nói, giọng nhỏ hẳn đi. Bên cửa sổ, người họ Nguyễn dừng bút một nhịp, rồi viết tiếp. Bệ hạ không cười. – Đi một lần thì quen. – Bệ hạ nói. Người ấy cúi đầu thật thấp, lui ra. Ông nghe tiếng chân người ấy xuống thềm, chậm, nặng, bước nào chắc bước ấy, như người quen đi dốc. Ông đứng lại thêm một chút trong thư phòng. Bệ hạ đã cúi xuống đọc tấu. Người họ Nguyễn chép xong một dòng, chấm bút. – Châu ấy rộng, Tô công. – Bệ hạ nói, không ngẩng lên. – Bẩm Bệ hạ, người ấy đi bộ quen rồi. – Ông nói. * * * Rạng mười bốn, trời chưa sáng hẳn, Tô Hiến Thành ra bến Đông tiễn người. Gió bấc từ mặt sông thổi lên, lạnh buốt, thổi dạt khói nhang dưới cái mái lá ở chân tường về một phía. Bậc đá bến ướt hơi nước, mấy bậc dưới cùng loang loáng. Người xóm chài chưa ra. Chỉ có một chiếc thuyền của doanh cửa Đông buộc ở cọc, hai người chèo ngồi sẵn, mái chèo gác ngang. Sầm Khoan đứng trên bậc đá, một bọc vải khoác sau lưng, tay cầm một cuộn dây đo nhỏ. Hai người lính doanh đứng sau người ấy, giáo dựng. Thấy ông xuống, người ấy quỳ. – Dậy đi. – Ông nói. Người ấy đứng dậy. – Cuộn dây ấy của ai? – Ông hỏi. – Bẩm, người đo ruộng cho tiểu nhân tối qua. – Người ấy nói. – Bảo tiểu nhân đo lại thửa nào thì đo bằng dây này, đừng mượn dây của phủ. Ông gật. Ông muốn nói một câu, mà câu nào cũng thấy thừa. Ông chỉ hỏi người ấy đã ăn chưa. Người ấy bảo đã ăn. Ông bảo xuống thuyền đi, kẻo lỡ con nước. Người ấy cúi đầu, quay đi được hai bước thì quay lại, lại cúi đầu, lần này thấp hơn, lâu hơn. Ông không đáp lễ. Ông yên lặng mà nhận. Sau lưng ông, người thư lại trẻ xách cái đèn lồng, đứng cách ông hai bước. Người ấy đã xách đèn đi trước ông từ gian bên ra tới đây, qua cổng thành, xuống dốc, soi từng bậc. Tới bến thì người ấy lùi về sau, đứng đó. Từ lúc ra khỏi gian bên, người ấy chưa mở miệng. Ông không quay lại. Người ấy cũng không bước lên. Sầm Khoan bước xuống bậc đá cuối cùng, đặt chân lên mạn thuyền, khom người chui vào. Hai người lính bước xuống theo. Người chèo tháo dây khỏi cọc, đẩy mái chèo vào bậc đá. Thuyền dềnh ra giữa dòng, quay mũi về phía hạ lưu. Ông đứng ở bậc đá, hai tay buông trong tay áo, ngó theo chiếc thuyền nhỏ dần thành một chấm đen giữa mặt nước xám. Trời hửng dần. Người xóm chài bắt đầu ra bến, người vác lưới, người gánh thúng, thấy ông thì đứng tránh sang một bên. Sau lưng ông, ánh đèn lồng vẫn hắt lên bậc đá một vòng vàng nhạt, không xê dịch. Trời đã sáng, người ấy vẫn chưa thổi tắt. Mai, chén thuốc vẫn sẽ đặt ở góc án. Ông biết thế. Sáng mười bốn, Sầm Khoan xuống thuyền ở bến Đông, xuôi về Hoành Châu.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ