Tối mùng mười, hắn ngồi ở thư phòng đợi người ta dẫn Tống Quát vào.
Đèn trên án thắp hai ngọn. Người viết chữ vuông ngồi bên cửa sổ, sổ ngày mở sẵn, bút gác trên nghiên, chưa chấm. Quỳnh ngồi cái ghế thấp gần cửa, hai ngày nay đã ngủ bù, mặt đã bớt sạm, cái quạt gập đặt ngang trên gối. Tô Hiến Thành đứng ở góc phòng, hai tay buông trong tay áo. Ông không ngồi, dù người hầu già đã kê sẵn ghế.
Lúc chạng vạng, lính doanh cửa Đông chạy lên báo thuyền đã ghé bến. Người lính ấy thuật lại cả một câu lão nói trên bậc đá, lúc tránh tay người đỡ cái gói: cái ngăn này, chỉ mở trước mặt vua. Hắn bảo dẫn thẳng lên đây, không qua ngục.
Hắn ngồi đợi, không đọc gì. Người viết chữ vuông cũng không chép. Quỳnh mấy lần đưa tay sờ cán quạt rồi lại thôi. Ngoài sân, lính gác đã thắp đèn lồng hai bên cổng gian bên, ánh đèn vàng rọi xuống bậc thềm.
Tiếng chân dừng ở bậc thềm.
Người lặn sông vào trước, đứng sang một bên cửa, lưng áp vào khung gỗ. Sau y là một người to béo, tấm áo bông dày bết bẩn từ ngực tới gấu, chỗ muối khô kết thành vảy, chỗ bùn khô thành mảng nâu. Cổ ngắn, mặt bủng, đôi mắt híp lại dưới hai mí nặng. Lão ôm trước ngực một cái gói bọc vải dầu, dây gai buộc chéo bên ngoài.
Lão quỳ xuống giữa phòng, chậm, từng đầu gối một, cái gói vẫn ôm. Ở cạnh cửa, Quỳnh ngó cái gói, ngó lão, tay đặt lên cán quạt mà không mở.
– Lão thần Tống Quát, khấu kiến bệ hạ. – Lão nói.
Hắn ngồi yên sau án.
Từ tháng Hai tới nay, cái tên ấy nằm trong sổ của hắn, trong tờ khai của người khác, trong những buổi quân nghị. Hắn đã đọc nó nhiều lần hơn đọc tên phần đông quan trong triều. Tối nay hắn mới thấy mặt.
Lão không đợi ai bảo. Lão đặt cái gói xuống nền gạch trước gối, tự tay cởi dây gai. Nút thắt chặt, ngón tay lão to, cởi mãi mới ra. Lão gỡ lớp vải dầu thứ nhất, lớp thứ hai. Bên trong là một cái ngăn gỗ, gỗ sẫm, mép mòn, đúng cỡ một ngăn kéo dưới mặt án. Lão nâng cái ngăn bằng hai tay, nhích lên hai bước bằng đầu gối, đặt lên mép án của hắn.
Trong ngăn có ba thứ.
Hắn cầm ống tre lên trước. Sáp đã bóc. Bên trong một mẩu giấy cuộn, một dòng chữ: ngày hắn ra cửa Tây lên phía chợ biên hồi tháng Tư. Hắn biết nét chữ ấy. Người viết nó, từ tháng Năm, hắn đã để yên ở chỗ cũ trong Hộ bộ. Hắn cuộn mẩu giấy lại, đặt ống tre xuống.
Thứ hai là một lá thư gấp ba nếp.
Ngón tay hắn vừa chạm vào thì đã biết. Lạnh. Lạnh từ trong thớ giấy ra, lạnh như lá thư hắn từng lấy trong ngăn kéo dinh Tây Lĩnh, như mấy lá thư khác hắn từng cầm trong mấy tháng nay. Ba dòng chữ nhỏ, nét nào cũng đều nhau, không một nét run. Hai chữ đầu là “Trống thức.” Ba dòng này, tháng Tư hắn đã nghe lão già bên Trống đọc thuộc cạnh bàn rèn, không sai một chữ. Hôm ấy người ta để nó đi tiếp xuống Hoành Châu. Giờ nó quay về, nằm trên án hắn.
Hắn đọc hết. Hắn không đọc to.
Hắn gấp lá thư lại, đưa ra phía cửa sổ. Nguyễn Trãi đứng dậy nhận, đọc, đọc lâu, đoạn đặt lá thư xuống mép sổ ngày, lấy cái chặn giấy đè lên. Y không nói gì.
Thứ ba là một tờ giấy gấp đôi, mép đã sờn.
Hắn mở ra.
Một dòng chữ, không ấn triện, không đề ngày. Tháng Tám, triều đã có một bản chép dòng chữ này, đã đọc trước cả triều. Bản chép là chữ của người khác chép lại. Tờ này thì không.
Nét chữ của người anh hắn.
Hắn nhận ra nó trước khi đọc. Cái nét móc cuối chữ kéo dài quá tay, cái nét ngang đè nặng ở đầu, đúng như trên tờ biểu mừng thọ người ta đặt cạnh lá thư ba dòng trước thềm hồi tháng Sáu. Bàn tay hắn cầm tờ giấy dừng lại ở đó một chốc, không run, không siết.
Hắn đọc. Đọc xong, hắn gấp tờ giấy lại, đặt xuống mặt án, úp lòng bàn tay lên trên.
Trong phòng không ai lên tiếng. Ngọn đèn bên trái nổ lách tách một tiếng.
– Bẩm bệ hạ. – Tống Quát nói. – Ba thứ ấy, lão thần giữ nguyên, không đốt, không sửa một chữ. Lão thần còn biết mấy việc không nằm trong cái ngăn này.
Hắn chờ.
– Người khách gửi lá thư lạnh kia, đi đường nào, ghé những bến nào. – Lão nói. – Thư từ phía ấy qua tay ai, nằm lại nhà nào trong kinh, nhà nào dưới xuôi. Lão thần biết. Những việc ấy không ai chép, chỉ lão thần nhớ.
Lão nói chậm, đều, không cúi đầu thấp hơn lúc đầu. Ở cổ tay lão, cái chuỗi hạt gỗ trầm đã sẫm màu, ngón cái lão lần qua từng hạt theo từng câu.
Hắn hiểu lão đang đặt cái gì lên bàn cân. Một bên là mấy việc trong đầu lão. Bên kia là cái đầu ấy.
– Ta không đổi gì với ngươi. – Vua nói.
Tống Quát im.
Ngón cái lão dừng lại giữa hai hạt. Lão quỳ yên, hai bàn tay úp xuống đùi, ngó xuống nền gạch trước gối. Ngón tay lão không lần thêm hạt nào nữa.
* * *
Đêm, người ta giải lão xuống ngục phía Đông.
Hai lính doanh dẫn đi. Gã quản sự đi cùng thuyền đã giam ở đó từ chạng vạng. Hắn bảo giam riêng gã ra một gian, việc gã xét sau.
Yết Kiêu chưa đi. Y vẫn đứng ở cửa, chờ xem còn sai gì.
– Năm ngày trên thuyền, lão có nói câu nào không? – Hắn hỏi.
– Bẩm bệ hạ, lão hỏi tên tiểu nhân. – Yết Kiêu nói. – Ngoài câu ấy, lão im suốt.
Hắn gật, cho y về bến. Y cúi đầu, lui ra.
Cái ngăn gỗ để lại trên án.
Trịnh Khê sang từ gian bên. Lão tướng giữ doanh cũng từ cửa Đông lên. Thư phòng chật thêm hai người. Ngoài hiên, người tiều phu đứng tựa cột, không vào, cũng không đi.
Hắn bảo người giữ sổ đọc tội.
Lão già giữ sổ không mở sổ. Lão đọc thuộc, theo việc, theo ngày.
– Bẩm Bệ hạ. Tháng Ba, dựng xích chặn sông, chặn thuyền thóc lên kinh. Hai mươi mốt tháng Năm, lấy một tờ chép chỗ hai ngôi đền đem đổi dòng chữ tay. Đầu tháng Sáu, đền Pá Hốc đổ. Ở Bản Khê, ba người lính của Trống tan. Từ ấy tới nay, giữ dòng chữ tay trong ngăn án, không nộp.
Lão đọc xong thì đứng yên, hai tay khép trước bụng.
– Bẩm bệ hạ, lão phu xin chém. – Phan Trung nói.
Lão tướng không nói to. Lão nói như người báo số lính.
– Ba người lính ấy, lão phu không quen mặt. – Lão tướng nói tiếp. – Nhưng quan cũ trong triều thì quen mặt lão họ Tống. Không chém, sáng mai họ sẽ bảo bệ hạ nhân nhược. Họ không nói trước mặt. Họ nói với nhau.
Hắn không đáp ngay. Hắn quay sang góc phòng.
– Bẩm Bệ hạ, tờ luật thần dâng tháng trước, viết cho kẻ bán tin từ hôm có luật trở đi. – Tô Hiến Thành nói. – Người này bán từ tháng Năm. Bệ hạ xử người này. Tờ luật ấy, Bệ hạ muốn thì đặt bên cạnh mà ngó, như một cái thước.
Ông ngừng một chút.
– Của trong phủ ấy, phần nào do bán tin mà có, thần xin đối sổ xong rồi tâu sau. – Ông nói.
Hắn gật.
Hắn đứng dậy, ra cửa. Người tiều phu ngoài hiên đứng thẳng lên khi thấy hắn. Ngôi đền dưới gốc đa cháy ở bản ấy là đền của y, ba người lính tan ở đó là ba người đứng giữ trước cửa đền y.
– Ngươi xin gì không? – Hắn hỏi.
– Thần không xin gì. – Thạch Sanh nói.
Y nói xong thì đứng yên, hai bàn tay buông xuôi. Hắn đứng thêm một chút trước mặt y, đoạn quay vào.
Hắn ngồi xuống sau án. Hắn đặt tay lên tờ giấy gấp đôi.
Tháng Sáu, hắn đã đặt một cái thang. Kẻ sai người khác cầm dao, hắn xử ngay hôm ấy, trước mặt lính, không chờ. Kẻ cầm dao vì bị sai, hắn giam. Từ chiều hôm ấy tới nay, triều này chưa lôi ai ra khỏi ngục để chém. Lão họ Tống không tự tay cầm dao, cũng chẳng sai ai cầm. Lão bán đường cho dao đi, bán chỗ cho dao tới. Lão đứng thấp hơn kẻ sai, cao hơn kẻ bị sai. Trên cái thang của hắn, chỗ ấy vẫn là giam.
Hắn biết cái giá. Lão tướng sẽ không nói thêm, mà lão tướng sẽ nhớ. Quan cũ sẽ nói sau lưng. Mấy việc trong đầu lão họ Tống, hắn vừa tự tay bỏ đi.
– Tước hầu, giam ở kinh. Người trong phủ không ai bị động tới. Trạm thuế Hạc Khẩu bỏ. – Vua nói.
Lão tướng cúi đầu. Lão không cãi.
– Từ nay Hoành Châu là châu của triều. – Hắn nói thêm. – Ghi.
Nguyễn Trãi chấm bút, ghi.
Hắn đẩy cái ngăn gỗ về phía bên cửa sổ.
– Ba thứ này, cất vào hòm án. – Hắn nói. – Lá thư lạnh bọc riêng, để xa mấy cuốn sổ.
Y lấy một mảnh vải, bọc lá thư lại hai lớp, đoạn mới đặt vào ngăn. Y đậy ngăn, ôm vào lòng như ôm một cuốn sổ, lui ra. Phan Trung đi sau y, không ngó ai. Trịnh Khê đi sau cùng.
* * *
Gần sáng, hắn ra khỏi thành một mình.
Trong cung còn tối. Hắn đi qua sân gian bên, qua dãy hành lang dài, đèn lồng dưới mái đã cạn dầu, ngọn nào còn thì leo lét. Người lính gác ở cổng trong đứng thẳng lên khi thấy hắn, toan theo, hắn giơ tay ra hiệu. Ngoài phố, cửa nhà nào cũng khép. Một con chó nằm co dưới mái hiên ngẩng đầu ngó hắn, không sủa, lại gục xuống.
Lính gác cửa Bắc mở cổng nhỏ cho hắn, không hỏi. Hai người lính theo sau, cách xa mấy chục bước, không lại gần.
Qua cầu ra ngoài hào, gió bấc thổi thốc từ phía đồng trống, lạnh buốt mặt. Trăng đã lặn từ lâu. Trời còn tối, chỉ phía Đông có một vệt xám nhạt sát mặt đất. Hắn đi dọc bờ hào một quãng, rẽ xuống con đường đất.
Gò đất thấp nằm cách bờ hào một quãng ngắn. Trên gò, một nấm đất, trước nấm đất một tấm bia gỗ.
Hắn dừng lại trước nấm đất.
Cỏ đã mọc kín mặt đất đắp từ mùa hạ, giờ khô cả, nằm rạp theo chiều gió. Tấm bia gỗ đã ngả màu, hai chữ khắc trên ấy nứt chân chim vì nắng mưa. Không ai thắp gì ở đây. Không có bát, không có chân nhang.
Hắn không thắp. Hắn không mang gì theo.
Đất trên nấm đã lún xuống một chút sau mấy tháng mưa nắng. Ở mép nấm phía Bắc có mấy cái hang chuột nhỏ, đất bới lên thành ụ, chưa ai lấp. Hắn cúi xuống, lấy tay gạt đất lấp mấy cái hang ấy, nện cho chặt bằng gót giày, đoạn đứng thẳng lên.
Hắn nghe gió chạy rạp qua đám cỏ khô, nghe nước vỗ khẽ vào bờ hào phía sau lưng, nghe một con gà gáy sớm ở tận làng bên kia đồng. Xa sau lưng, hai người lính đổi chân cho đỡ lạnh.
Hắn không nói gì.
Hắn đứng đó tới khi vệt xám phía Đông loang ra, nhạt dần thành trắng, rồi ửng lên một chút hồng. Bóng tấm bia gỗ hiện dần trên cỏ.
Hắn quay về.
* * *
Sáng mười một, buổi triều đông hơn mọi hôm.
Tin đã chạy khắp kinh từ đêm qua. Hàng văn đứng chật một bên điện, hàng võ đứng sau lưng lão tướng ở bên kia. Hắn ngồi trên bệ, áo đã thay, mắt không đỏ. Tấm áo mặc ra ngoài hào gần sáng, gấu còn dính đất bãi, người hầu già đã cầm đi, không hỏi hắn đi đâu về. Dưới thềm, hai cái án con vẫn đặt hai bên, Quỳnh ngồi sau án bên phải. Tô công đứng đầu hàng văn. Nguyễn Trãi đứng sau ông một bước, tay cầm cuốn sổ.
Người giữ sổ đứng dậy khỏi án con bên trái, bước ra trước án, cầm tờ lời xử. Lão đọc to, rõ từng chữ, đúng từng chữ đã viết. Tội theo việc, theo ngày. Xử: lột tước hầu, giam ở kinh. Người trong phủ, không ai bị động tới. Hoành Châu từ nay là châu của triều, quan châu do triều đặt. Trạm thuế Hạc Khẩu, bỏ.
Lão đọc xong, gấp tờ giấy, ngồi lại sau án.
Hàng quan cũ đứng cúi đầu. Không ai ra khỏi hàng. Không ai cãi thành tiếng. Hắn thấy có mấy cái đầu hơi nghiêng sang phía hàng võ, ngó về chỗ lão tướng đứng.
Lão tướng đứng thẳng, mắt ngó thẳng ra cửa điện. Lão không nói.
Quỳnh đứng dậy sau án con, chắp tay.
– Bẩm bệ hạ. – Quỳnh nói. – Câu Đinh công nhắn về, người dưới ấy vẫn đang chờ. Tại hạ phải trả lời họ thế nào?
Cả điện im.
Hộ bộ năm nay sẽ thiếu một vụ tô của châu lớn nhất phía Đông. Hắn biết Tô công đã tính ra điều ấy từ lúc Quỳnh mới mở miệng. Ông đứng đầu hàng, không ngẩng lên, không nói.
Kho của phủ ấy, hai trăm bốn mươi gian, từ hôm nay về tay triều, thóc trong ấy đủ nuôi phủ binh, nuôi lính châu tới hết năm sau. Năm sau, ruộng dưới ấy đo xong, thì tính như bên trên.
– Tô năm nay không nộp cho ai. Ai cấy thì người ấy giữ thóc. – Vua nói.