Sáng mùng sáu, thuyền chở muối rời bến châu ngược lên, Tống Quát ngồi giữa khoang, gói vải dầu ôm trước bụng.
Lão ngồi ở chiếc thứ hai trong ba chiếc. Khoang thấp, mui tre lợp lá, lão phải cúi cổ mới khỏi chạm đầu vào nan mui. Ván sàn dưới mông ẩm. Bao muối chất hai bên khoang, bao nào cũng rịn nước ở đáy, mùi mặn hăng xộc lên, ngấm vào cả vạt áo bông. Đêm qua lão ngồi đúng chỗ này, dưới ngọn đèn treo ở đầu mui, không nằm. Sáng nay người ta tắt đèn, lão vẫn ngồi thế.
Ở mũi thuyền, gã lặn sông ngồi xếp bằng, quay lưng vào khoang.
Từ hôm bước xuống bãi cát, lão chỉ thấy gã từ phía sau. Cái lưng đen nhẻm, vai rộng, tóc búi thấp, tấm áo vải cũ bạc màu. Gã ăn ở mũi, ngủ ở mũi. Đêm qua, lúc thuyền ghé bến châu, lão nhích người ra sát mạn định ngó lên bờ, gã không quay đầu, chỉ nói một câu, giọng đều đều: ông ngồi vào trong. Lão ngồi vào trong.
Gã quản sự ngồi ở đuôi, sau lưng người cầm lái, hai bàn tay úp trên gối. Không ai trói gã. Cũng không ai trói lão. Người trên ba chiếc thuyền không cầm dao, không cầm giáo, chỉ cầm mái chèo.
Trên bờ, người cầm quạt ngồi sẵn trên lưng ngựa ở đầu bến. Người ấy ghìm cương, ngó xuống ba chiếc thuyền một chốc, đoạn quay đầu ngựa về phía đường cái. Người ấy không ngoái lại. Tiếng vó ngựa nhỏ dần sau rặng tre.
Thuyền tách bến. Người chèo hai bên mạn cúi người, mái chèo khua xuống mặt nước đục, chậm, đều. Thuyền ngược dòng, mũi rẽ nước, sóng nhỏ vỗ lép bép vào mạn gỗ.
Qua một quãng, mái kho của phủ hiện ra trên bờ.
Lão thấy mái ngói thâm trước, dãy nọ nối dãy kia, chạy dọc theo sông, khuất sau một rặng tre rồi lại hiện ra. Lão đếm. Cái thói ấy có trước cả lúc lão biết mình đang đếm. Một dãy. Hai dãy. Ba. Ở dãy thứ năm, chỗ đầu hồi, mái có một mảng ngói vênh. Lão biết chỗ ấy. Mùa mưa năm ngoái lão đã bảo thợ lên lợp lại, thợ hẹn mãi chưa lên.
Chuỗi hạt gỗ trầm vẫn ở cổ tay lão. Lão không lần.
Thuyền đi ngang bến đá trước phủ. Từ mặt sông nhìn lên theo con đường đá, qua đầu dãy kho, lão thấy một khúc tường quét vôi và hai cánh cổng đỏ. Hai cánh cổng mở toang. Qua khoảng trống giữa hai cánh, có người đi lại trong sân, người vác vật gì trên vai, người đứng nói với nhau. Trên góc tường phía sông, chỗ lá cờ vàng đất vẫn cắm, giờ chỉ còn cái cán tre trơ trọi.
Lão đã bảo người trong phủ muốn ở lại thì cứ ở. Họ ở lại thật. Họ đang đi lại trong cái sân ấy, giữa ban ngày, cổng mở, không ai ra bến ngó chiếc thuyền chở lão đi qua.
Thêm một khúc nữa là bến sau. Cái bến đá nhỏ ấy nằm lấp sau mấy bụi tre, cọc buộc thuyền đứng trơ, không còn sợi dây nào. Chiếc thuyền ăn nước sâu lão chất hàng mấy đêm liền, giờ nằm nghiêng trên một bãi cát dưới xuôi.
Ở mũi chiếc thuyền đi đầu, một người đàn bà áo chàm đứng quay mặt về phía thượng nguồn. Lão biết ba chiếc thuyền này của nhà nào. Từ tháng Năm, ở bến chung dưới chân thành kinh, người nhà ấy vẫn đếm thuyền chở muối của lão, chiếc nào ngược, chiếc nào xuôi, chở gì, ghé đâu. Giờ thì nhà ấy chở lão.
Lão cúi xuống cái gói trong lòng. Dây gai vẫn chéo hai đường, nút vẫn nút lão thắt.
Lão tính lại. Thứ trong gói này, ra khỏi cửa biển thì có người trả giá. Về kinh thì nó là bản án, ai cũng bảo thế. Nhưng lão biết thêm mấy thứ không nằm trên tờ giấy nào. Người khách không bóng đi đường nào. Thư từ phía ấy qua tay những ai, ghé bến nào, nằm lại nhà nào. Mấy thứ ấy nằm trong đầu lão, không ai gói được, không ai giật được. Tiểu tử trên ngai muốn biết, thì phải hỏi lão.
* * *
Chiều mùng sáu, Tống Quát nghe tiếng nước réo trước khi thấy chỗ nước xiết.
Ở đây sông thắt lại dưới chân một doi đất cao. Nước dồn qua chỗ thắt, đổ xuống trên mấy mỏm đá ngầm, tung bọt trắng xóa. Người chèo ghé cả ba chiếc thuyền vào sát bờ dưới doi, gác mái chèo. Chèo không qua được.
Trên doi có một làng, nhà nọ sát nhà kia dọc mép đất, cửa nhà nào cũng trông xuống sông. Đàn ông trong làng đã xuống bến từ lúc thấy thuyền. Họ không hỏi thuyền ai, chở gì. Người đàn ông vai rộng đi trước quăng một đầu dây xuống. Người chèo ở mũi chiếc thuyền đi đầu bắt lấy, buộc vào cọc mũi. Một hàng người trên bờ quàng dây qua vai, nghiêng người về phía trước.
Người đi đầu hô một tiếng. Cả hàng bước.
Lão ngồi trong khoang, thấy qua khe mui một khúc bờ bùn, những bàn chân trần lún xuống, rút lên, lại lún xuống, theo tiếng hò. Tiếng hò ngắn, khàn, một người hô, cả hàng đáp, rồi lại một người hô. Chiếc thuyền đi đầu nhích lên khỏi chỗ nước đổ, chậm, mạn thuyền rung lên từng chặp. Người trên bờ thả dây, quay xuống, quàng dây lại cho chiếc thứ hai.
Chiếc thứ hai là chiếc chở lão.
Dây căng. Mũi thuyền chúi lên. Nước đập vào mạn, tạt qua khe ván, bắn lên cả mép khoang. Lão ôm cái gói chặt hơn, co chân lại cho khỏi ướt. Tiếng hò trên bờ ở ngay trên đầu lão, nghe rõ từng hơi thở hắt ra giữa hai tiếng hò.
Không ai trên bờ ngó vào khoang.
Lão biết họ biết. Làng sát sông nhỏ bằng ngần ấy, tin chạy nhanh hơn thuyền. Người trong khoang chiếc thứ hai là ai, cả làng đã biết từ hôm qua, từ hôm kia. Họ vẫn kéo, cúi đầu mà kéo, không ai ngẩng lên.
Chỉ có một người. Người kéo thuyền trẻ ở giữa hàng, lúc dây đã căng hết cỡ, ngẩng lên một lần. Mắt người ấy chạm vào mắt lão qua khe mui. Người ấy không dừng bước, không nói gì, cúi xuống kéo tiếp.
Lão biết những người này. Không biết mặt, mà biết việc. Thuyền qua hai vách đất đỏ dưới kia phải có người kéo. Công kéo do chủ thuyền trả, trạm thuế lấy một phần, nhà trên lấy một phần, vì sợi dây phải đi trên bờ ruộng của nhà trên. Nhà trên là nhà lão. Lão biết thế từ hồi còn trẻ, từ hồi cha lão còn ngồi ở thư phòng. Lão chưa từng nghĩ ai đứng dưới đầu sợi dây ấy.
Lão không nói gì. Lão ngồi đó, ôm cái gói, nghe tiếng hò.
Qua hết chỗ nước đổ, người đi đầu hô một tiếng dài. Cả hàng dừng, thả dây. Người ta cuộn dây lại, đi lên làng, không ai quay xuống.
Thuyền đi tiếp. Mặt trời xuống thấp phía trước mũi thuyền. Đêm ấy người chèo buộc thuyền ở một bãi cát phía trên doi. Gió bấc thổi dọc mặt sông, lùa vào khoang. Lão không nằm. Lão ngồi dựa vào bao muối, gói vải dầu đặt trong lòng, hai tay úp lên trên.
Nửa đêm, lão nghe tiếng chân trên mũi thuyền. Gã lặn sông đứng dậy, cúi xuống sờ sợi dây buộc thuyền, kéo thử, đoạn ngồi xuống chỗ cũ, kéo tấm chiếu trùm lên vai. Gã không ngó vào khoang. Nước dưới đáy thuyền chảy qua mạn ván, róc rách, không lúc nào ngừng.
Tới khuya, lão mới nhận ra cả buổi chiều lão không đếm gì. Không đếm người trên bờ. Không đếm những bàn chân. Không đếm tiếng hò. Lão ngồi một hồi lâu với điều ấy, không nghĩ ra nên làm gì với nó.
Hôm sau còn mấy chỗ nước xiết nữa. Chỗ nào cũng có người trên bờ xuống kéo.
* * *
Chiều mùng tám, qua làng đầu châu, Tống Quát thấy người ta dựng một cái mái lợp rạ dưới cây sào trước đình.
Đình làng ở gần sông, sân đình rộng, cây sào cắm giữa khoảng đất trước sân. Sào tre cao, thẳng, ngọn sào buộc một bông lau đã xơ, gió bấc thổi nghiêng về một bên. Người giữ cổng già đã kể với lão về cây sào ấy. Bây giờ lão mới thấy tận mắt.
Dưới chân sào, mấy người đàn ông đang dựng bốn cây cột tre. Hai người đứng trên thang buộc đòn tay, một người dưới đất đưa rạ lên từng bó. Mái mới lợp được một nửa, rạ còn vàng, lớp trên lớp dưới chưa đều. Mấy ông già đứng quanh chống gậy, ngó lên. Có ông giơ tay chỉ chỗ này chỗ kia. Trẻ con chạy vòng quanh sân đình, đứa ôm rạ, đứa đuổi nhau.
Không ai ra bờ sông ngó ba chiếc thuyền.
Thuyền đi qua khá gần. Lão thấy rõ mặt người trên thang, thấy cả sợi lạt trong tay người ấy. Người ấy quay lưng ra sông, lo buộc cho chặt. Một ông già ngoảnh lại nhìn mặt nước một thoáng, nhìn chiếc thuyền đi đầu, đoạn quay vào, chỉ tay lên mái.
Lão không biết cái mái ấy dựng cho ai. Một cây sào, một bông lau, giờ thêm một mái rạ. Lão không đoán. Lão ngồi trong khoang ngó theo một hồi. Doi đất trôi ngang, che khuất mái đình.
Tối ấy thuyền buộc ở một bãi cát phía trên làng.
Trời tối nhanh. Nửa vành trăng đã treo cao từ lúc chạng vạng, sáng nhạt trên mặt sông. Người chèo nhóm một đống lửa nhỏ trên bãi, nấu cháo. Mùi gạo chín bay vào khoang, lão mới biết mình đói.
Gã lặn sông bưng một bát cháo đi từ đống lửa xuống, bước lên mạn, ngồi xổm trước cửa khoang. Gã đưa bát cháo vào. Lão cầm lấy. Bát sành nóng, lão phải đổi tay mấy lần. Gã không đi ngay. Gã ngồi đó, hai tay để trên đầu gối, ngó ra sông.
Lão ăn một miếng. Cháo loãng, có muối. Ở phủ, bữa nào lão cũng có sáu bảy món, người hầu bưng lên từng mâm, món nào nguội là đổ đi. Lão ăn thêm một miếng nữa, nuốt chậm.
Lần đầu tiên lão nhìn rõ mặt gã. Mặt gầy, xương gò má nhô cao, da sạm như da người cả đời ngâm nước. Quanh cổ tay trái có một vòng da hồng nhạt, như chỗ bỏng đã lành.
– Ngươi tên gì? – Tống Quát hỏi.
– Yết Kiêu. – Người đàn ông đen nhẻm nói.
Lão chưa nghe cái tên ấy bao giờ. Tháng Ba, lão chỉ nghe bài vè người ta hát ở chợ kinh về một ông tướng lặn sông. Lão đặt cái tên mới nghe vào chỗ bài vè ấy, đếm lại tháng Ba một lần: sợi xích từ đời ông nội lão, Tần Mục, và bây giờ là lão.
Yết Kiêu không hỏi lại gì. Y đứng dậy, bước xuống bãi, trở về chỗ đống lửa.
Lão ăn hết bát cháo. Lão đặt cái bát rỗng xuống sàn, cạnh chân. Lão lại ôm cái gói.
* * *
Thêm hai ngày ngược nước, chạng vạng mùng mười, Tống Quát thấy mặt thành kinh.
Thành đen thẫm trên nền trời còn ửng đỏ phía Tây. Trên mặt thành có mấy đốm lửa đã thắp. Dưới chân thành, bến Đông đông người.
Chiếc thuyền đi đầu không ghé. Người đàn bà áo chàm vẫn đứng ở mũi, không quay lại. Chiếc ấy cùng chiếc thứ ba chèo thẳng lên phía trên, nơi có bến chung, nơi muối sẽ được dỡ. Chỉ chiếc thứ hai bẻ lái vào bến Đông.
Bậc đá bến Đông dài, rộng, rêu bám xanh ở mấy bậc dưới cùng. Người xóm chài đứng kín hai bên, đàn ông, đàn bà, trẻ con cõng sau lưng. Không ai gọi to. Lính doanh cửa Đông đứng hai hàng dọc bậc đá, mỗi người cầm một bó đuốc, ánh lửa đỏ hắt xuống mặt nước. Người xóm chài không xô lại gần. Ai đứng chỗ nào thì đứng nguyên chỗ ấy, ngó chiếc thuyền ghé vào, ngó người to béo ngồi trong khoang.
Yết Kiêu nhảy lên bậc đá trước, buộc thuyền vào cọc.
Cách bậc lên bến chừng trăm bước, dưới gốc bàng sát chân tường, có một cái mái lá. Bốn cây cột tre, mái lợp lá, khói nhang bay ra từ dưới mái, bạt đi theo gió bấc. Cạnh mái đứng ba tấm bia đá. Mấy người đang thắp nhang dưới ấy quay ra. Thấy Yết Kiêu đứng trên bậc, có người cúi đầu. Y không đáp lễ, chỉ gật một cái, quay lại chỗ mạn thuyền.
Lão ngó cái mái ấy.
Lão chưa thấy nó lần nào. Hồi tháng Năm, lão đã viết nó thành một dòng chữ, có cả bến, cả chân tường, cả ba tấm bia. Mấy hôm sau, nó cháy. Bây giờ nó đứng đó, cột tre đã ngả màu, mái lợp lại, khói nhang lên đều.
Lão ngó cái mái, ngó y đang đứng chờ lão ở mép bậc. Lão không ngó lâu.
Gã quản sự lên bờ trước, hai người lính đi kèm hai bên. Gã không ngoảnh lại.
Lão chống tay lên mạn thuyền, đứng dậy. Hai chân tê dại sau năm ngày ngồi. Lão ôm cái gói trước ngực, bước một chân lên bậc đá dưới cùng. Rêu trơn. Chân lão trượt đi một cái, người chao về phía nước.
Một người lính đứng gần nhất vội bước xuống, chìa hai tay ra, không phải để đỡ lão, mà để đỡ lấy cái gói.
Lão xoay người tránh tay người lính, ôm cái gói sát vào ngực, đứng vững lại trên bậc. Người lính khựng tay giữa chừng. Ánh đuốc rọi lên mặt lão, lên tấm vải dầu đã sẫm màu nước sông.
– Cái ngăn này, ta chỉ mở trước mặt vua. – Tống Quát nói.