Mùng một tháng Chạp, Yết Kiêu ngồi dưới chân vách đất Hạc Khẩu, đợi thuyền Tô gia lên.
Y ngồi xổm trên một mỏm đất lở sát mép nước, ở bờ Đông, chỗ vách đất đỏ đổ xuống thành một bậc thấp. Trên đầu y, vách đất dựng lên cao hơn mấy cột buồm chồng lên nhau, mặt vách loang lổ những vệt đỏ, vệt nâu, có chỗ rễ cây thò ra như những ngón tay khô. Bên kia sông, vách bờ Tây cũng đỏ như thế, cũng cao như thế. Giữa hai vách, lòng sông thắt lại, hẹp tới mức một người khỏe đứng bờ này ném hòn đất sang bờ kia, hòn đất rơi chưa tới mép nước bên ấy là cùng.
Hai cột đá vẫn đứng ở hai bên chân vách, mỗi bên một cột, đầu cột đen, chỗ quấn xích ngày trước mòn thành một vòng nhẵn. Sợi xích thì không còn thấy. Tháng Ba nó rời cột, chìm xuống đáy, từ ấy không ai vớt.
Sáng hai mươi chín, ở gốc bàng trước cổng hầu phủ, Quỳnh nghe y nói lại một lần chuyện chiếc thuyền ở bến sau, đoạn bảo y xuống đây. Quỳnh không dặn làm gì. Quỳnh chỉ nói: thuyền ấy có đi thì đi đường này.
Y biết thuyền Tô gia lên mùng một. Hồi cuối tháng Mười, ở bến chung trên kinh, ông già cầm lái nhà họ Tô ngồi rít điếu trên mạn thuyền, kể chuyến muối tháng Chạp sẽ lên đầu tháng, nhân con nước cường. Y nhớ. Y không nhớ chữ, nhưng con nước thì y nhớ.
Nắng chiều đã rời vách bờ Tây, chỉ còn rọi lên nửa trên vách bờ Đông sau lưng y, nhuộm vách ấy đỏ thêm. Nước đang lên. Y thấy rõ: những cọng rác trên mặt sông thôi trôi xuống, đứng lại một chặp, rồi bắt đầu trôi ngược lên phía thượng nguồn, chậm, như có ai kéo. Ở miệng dưới của hẻm, dãy nhà ngói của trạm thuế nằm sát bến đá, mấy chiếc thuyền con của trạm buộc dưới bến. Người của trạm đi lại trên bến, không ai ngó về phía mỏm đất y ngồi.
Có một chiếc thuyền câu xuôi qua hẻm, người ngồi đuôi thuyền đội nón, thả câu theo dòng. Trên lối đi men vách bờ Đông, mấy người kéo thuyền vác cuộn dây đi xuống phía làng, thấy y ngồi xổm dưới mỏm đất thì dừng lại ngó một chút, rồi đi tiếp. Người nào cũng có vết dây trên vai. Y biết họ, họ không biết y.
Quá giờ Thân thì cánh buồm đầu tiên hiện ra ở khúc quanh dưới xa.
Buồm trắng, căng gió, ba chiếc nối nhau, chiếc nọ cách chiếc kia một quãng. Thuyền biển, mũi cao, mạn cao, ăn nước sâu. Gió bấc thổi ngược, buồm không đẩy được bao nhiêu, nhưng nước lên đỡ đáy thuyền, ba chiếc vẫn nhích lên được từng chút.
Tới chỗ sông bắt đầu thắt lại, dưới miệng hẻm một quãng, chiếc đi đầu hạ buồm. Hai chiếc sau hạ theo. Ba chiếc thả neo, nằm dọc theo dòng, sát nhau, như những thuyền buôn khác tới đây phải đợi con nước lớn mới qua hẻm.
Y đứng dậy, cởi tấm áo vải khoác trên vai, buộc gọn quanh đầu. Y lội xuống nước. Nước tháng Chạp lạnh, cắn vào bắp chân, vào bụng, vào ngực. Y ngụp xuống, bơi ra phía ba chiếc thuyền.
* * *
Chạng vạng, Yết Kiêu ngồi trên sàn chiếc thuyền đi đầu, người còn nhỏ nước.
Người trên thuyền thả xuống cho y một sợi dây. Y leo lên, đứng trên sàn thuyền, nước chảy ròng ròng từ tóc xuống chân. Một người chèo đưa cho y tấm chăn bông. Y lắc đầu, cởi tấm áo buộc trên đầu xuống, vắt khô, khoác lại lên vai.
Ông già cầm lái ngồi ở đuôi thuyền, cái điếu giắt sau lưng. Ông nhìn y từ đầu tới chân, không ngạc nhiên.
– Ông lại bơi ra. – Ông nói. – Tháng Mười ông cũng bơi ra.
– Tiểu nhân quen bơi hơn quen xin đò. – Y nói.
Ông già cười khục một tiếng trong cổ, hất hàm về phía khoang giữa.
Cửa khoang giữa mở. Tô Nguyệt Hà bước ra, tay cầm cuốn sổ bìa da. Nàng mặc áo lụa xanh, tóc búi cao, ngoài khoác một tấm áo choàng dày màu chàm. Gió bấc thổi tạt vạt áo choàng sang một bên. Nàng đứng ở cửa khoang, nhìn y.
Lần trước y gặp nàng là tháng Bảy, trên chuyến thuyền chở thóc xuống mười một làng dưới xuôi. Da nàng sạm hơn hồi ấy, vì gió biển.
– Ông xuống đây từ bao giờ? – Nàng hỏi.
– Bẩm, từ chiều hai mươi chín, cô nương.
– Ai sai ông?
– Bẩm, quan Quỳnh. – Y nói.
Nàng không hỏi thêm chuyện ấy. Nàng chờ. Y biết nàng đợi y nói tiếp. Y không quen nói dài. Y nghĩ một lúc, nghĩ cho gọn, đoạn mới nói.
– Cô nương. Thuyền ở bến sau hầu phủ mấy hôm nay ăn nước sâu dần. – Yết Kiêu nói.
Ngón tay nàng gõ khẽ lên bìa cuốn sổ, một tiếng, hai tiếng. Nàng ngó xuống mặt nước bên mạn thuyền một lúc, đoạn ngẩng lên.
– Thuyền gì?
– Bẩm, thuyền sông, mạn thấp, bụng to. Chở được nhiều người, nhiều hòm.
– Xuôi xuống đây thì mất bao lâu?
– Bẩm, gặp con ròng thì không tới nửa đêm.
– Con ròng mấy hôm tới vào lúc nào?
Y kể. Đầu tháng nước cường. Chiều nước lớn, đầu đêm nước đứng, rồi ròng, ròng mạnh từ canh hai, tới canh tư thì yếu, cạn nhất lúc cuối canh tư. Mỗi ngày con nước muộn đi một chút. Đêm không trăng thì không ai nhìn thấy gì trên mặt sông, trừ người đứng sát mép nước.
– Lòng sông chỗ hẹp nhất có những gì? – Nàng hỏi.
– Bẩm, bờ Đông có lạch sâu, dưới lạch có một hàng cọc lim cũ, đầu cọc bịt sắt. Nước ròng thì đầu cọc gần mặt nước. Bờ Tây là lạch cạn, có bãi. Giữa sông là đường duy nhất cho thuyền nặng. Sợi xích cũ nằm dưới đáy, ngang đường giữa ấy.
Nàng nghe hết. Nàng mở cuốn sổ, không viết gì, chỉ nhìn một trang đã viết kín, đoạn gập lại.
Ông già cầm lái ở đuôi thuyền đã rút cái điếu ra khỏi lưng, cầm trên tay mà chưa châm. Mấy người chèo ngồi quanh mép khoang cũng thôi nói chuyện.
– Muối này phải lên tới kinh trước rằm. – Ông già nói, không nhìn ai. – Kho bên trên đợi.
Ông ngừng một chút, ngó cái điếu trên tay.
– Tháng Ba, ở chỗ này, thuyền lửa trôi xuống từng chiếc, nhắm vào thuyền chủ ta. – Ông nói, giọng khàn, như nói với cái điếu. – Có đứa cháy mất một mảng vai. Lão già này nhớ.
Nàng không quay lại phía ông. Nàng nhìn lên phía hẻm, chỗ hai vách đất đã sẫm lại trong chạng vạng.
– Thuyền Tô gia đợi dưới Hạc Khẩu. Muối lên chậm mấy ngày cũng được. – Tô Nguyệt Hà nói.
Ông già cầm lái gật đầu, nhét cái điếu lại vào lưng.
Nàng quay vào khoang. Tới cửa khoang, nàng dừng lại, nói thêm một câu, vẫn không quay đầu: ban ngày cứ để thuyền nằm đây như thuyền đợi nước, ai hỏi thì nói đợi nước. Cửa khoang khép.
Y ngồi lại trên sàn thuyền. Một người chèo bưng ra cho y bát cháo còn bốc hơi. Lần này y nhận. Y ăn chậm, hai tay ôm lấy cái bát cho ấm. Ở đuôi thuyền, ông già cầm lái đã châm điếu, khói thuốc bay ngang theo gió bấc, tan ngay trên mặt nước. Trong khoang giữa, đèn sáng tới khuya, có tiếng lật sổ, có tiếng bàn tính khẽ.
* * *
Mùng hai, lúc nước đứng, Yết Kiêu lặn xuống cổ Hạc Khẩu.
Y lặn từ bờ Đông. Y không mang dây, không mang đá, chỉ có con dao nhỏ giắt ở lưng. Y ngụp xuống, men theo vách đất dưới nước, đi xuống.
Dưới này tối dần. Nước đục, mát lạnh, đẩy nhẹ vào ngực rồi đứng yên. Y lần tay theo vách. Đất dưới nước mềm, nhão, mỗi lần y bám, một đám bùn tung lên, bay quanh mặt rồi lắng xuống.
Tay y chạm vào đầu cọc trước khi mắt y thấy nó.
Một đầu cọc gỗ, to bằng bắp đùi, rêu bám trơn, đầu vót nhọn, bọc một lớp sắt đã sần sùi. Y sờ quanh đầu cọc, sờ xuống thân. Gỗ lim, cứng như đá, cắm sâu xuống bùn, nghiêng về phía thượng nguồn. Y rời tay, bơi dọc theo lạch. Một cọc nữa. Lại một cọc nữa. Hàng cọc chạy dọc lạch sâu bờ Đông, đều đặn, như răng một cái lược khổng lồ úp ngược dưới đáy sông. Có chỗ y chạm phải những khúc gỗ cháy nham nhở mắc giữa hàng cọc, xác những chiếc thuyền đã đâm vào đây hồi tháng Ba.
Y ngoi lên thở. Mặt sông phẳng lặng, nước đứng, không trôi về phía nào. Y nhìn lên vách đất, ghi nhớ chỗ mình đang ở bằng một cái rễ cây thò ra trên vách. Y lại ngụp xuống.
Lần này y bơi ra giữa sông.
Giữa sông sâu hơn lạch Đông một chút, đáy là cát lẫn đá vụn, không có cọc. Y lần tay trên đáy, bơi ngang dòng. Tay y chạm vào sắt. Những mắt xích to, nằm vắt ngang lòng sông, nửa chìm trong cát, rỉ đỏ, rêu bám. Y lần theo sợi xích một quãng. Nó nằm im, nặng, không xê dịch, như một sợi thừng to ai bỏ quên dưới đáy.
Y ngoi lên. Y thở hắt ra, phì nước. Người y run, môi y tím, nhưng đầu y đã rõ.
Thuyền nặng đi qua đây chỉ có đường giữa. Đường giữa thì hẹp. Mấy chiếc thuyền biển, mũi cao, mạn cao, neo ngang ở chỗ này, mũi chiếc này nối đuôi chiếc kia, là kín lối. Neo phải thả cả mũi lẫn lái, không thì nước ròng xô thuyền xoay dọc. Neo thả xuống chỗ đáy cát, đừng thả trúng sợi xích, kẻo mai sau nhổ không lên.
Y lặn thêm mấy lượt nữa, mỗi lượt một chỗ, đến lúc trong đầu y, lòng sông dưới hẻm hiện ra rõ như mặt sân nhà.
Chiều, ông già cầm lái cho người chèo thuyền con ra giữa sông, thả thử một cái neo xuống chỗ y chỉ. Neo chìm, dây căng, người chèo kéo thử mấy lần. Neo bám chặt vào đáy cát, không trôi. Ông già ngồi ở mũi thuyền con, nhìn sợi dây căng, gật đầu một cái.
– Bám. – Ông nói.
Y ngồi xổm trên mỏm đất lở, khoác lại tấm áo vải, nhìn sợi dây neo căng trên mặt nước. Nước bắt đầu lên. Sợi dây xoay chiều theo nước, chậm, rồi căng lại về phía khác.
Tối mùng hai, y không ngủ trên thuyền. Y nằm dưới chân vách bờ Đông, trên một tấm chiếu người chèo đưa cho, nghe tiếng nước. Y nghe con nước lên, nghe nó đứng, nghe nó ròng, nghe chỗ nó réo to nhất. Mỗi lần nước đổi, y lại thức, ngó lên trời, đoán giờ bằng sao, đoạn nhắm mắt lại.
* * *
Tối mùng ba, Yết Kiêu leo lên vách đất.
Cả ngày mùng ba, ba chiếc thuyền Tô gia vẫn nằm dọc dưới miệng hẻm như hôm trước. Gần trưa, một chiếc thuyền con của trạm thuế chèo ra. Người của trạm đứng ở mũi thuyền con, gọi to hỏi thuyền đợi gì. Ông già cầm lái ra mạn, đáp cũng to: đợi nước. Người của trạm nhìn ba chiếc thuyền chở muối, nhìn mấy người chèo đang ngồi vá buồm trên sàn, đoạn bảo người chèo của mình quay về bến. Không ai hỏi gì thêm.
Chiều, y ăn với mấy người chèo trên sàn thuyền, cơm cá kho mặn, ăn nhanh, không ai nói chuyện. Ăn xong, y bơi vào bờ Đông.
Chạng vạng, một mảnh trăng non cong như móng tay hiện ra ở phía Tây, thấp, sát ngọn tre, chưa kịp sáng đã lặn. Trời tối hẳn. Không trăng. Sao trời mọc dày, nhưng sao không soi được mặt sông giữa hai vách đất.
Lúc nước lớn đầu đêm, ba chiếc thuyền Tô gia nhổ neo.
Y đứng ở mép nước nhìn. Không đèn, không tiếng hô, chỉ tiếng nước dưới mái chèo và tiếng ông già cầm lái nói nhỏ từng chữ một. Ba chiếc thuyền nối nhau tiến vào cổ hẻm, tới chỗ y đã lặn, chỗ có cái rễ cây thò ra trên vách bờ Đông. Chiếc đi đầu thả neo mũi, xoay ngang, thả neo lái. Chiếc thứ hai áp mũi vào đuôi chiếc thứ nhất, thả neo. Chiếc thứ ba cũng thế. Ba thân thuyền nằm ngang lòng sông, từ mép lạch Đông sang tới chỗ bờ Tây bắt đầu cạn, kín đường giữa.
Thuyền đã nằm yên. Người trên thuyền tắt hết đèn.
Từ chỗ y đứng, ba chiếc thuyền chỉ còn là một khối đen dài nằm vắt qua mặt nước, như một khúc đê mới đắp ngang sông.
Nước đứng một lúc, đoạn bắt đầu ròng. Y nghe tiếng nước đổi giọng, từ tiếng vỗ khẽ sang tiếng réo, mỗi lúc một to hơn, ở chỗ dòng chảy xô vào mạn ba chiếc thuyền.
Y leo lên vách.
Y leo theo lối đi của dân kéo thuyền, chỗ vách lở thành từng bậc, bám rễ cây mà lên. Tới đỉnh vách, gió bấc thổi lồng lộng, lạnh buốt, xuyên qua tấm áo vải mỏng. Y ngồi xổm xuống sau một gốc cây, nhìn về phía thượng nguồn.
Sông dưới chân y đen như mực. Xa hơn, ở chỗ khúc quanh phía trên, mặt nước hơi xám hơn bóng bờ một chút. Không có gì động đậy. Không có một tiếng người.
Y ngồi đó, không cử động, như ngồi dưới nước. Y đếm con nước bằng tiếng nước réo dưới chân vách. Tiếng réo to dần lên. Nước ròng đã mạnh.
Ở khúc quanh phía trên, có một chấm sáng nhỏ.
Chấm sáng hiện ra một chút, khuất sau bờ, lại hiện ra. Nó vàng, nhỏ, mờ, như ánh đèn bị chụp kín ba mặt, chỉ để hở một mặt soi xuống nước. Nó không đứng yên. Nó trôi.
Y vẫn ngồi yên. Y ngó chấm sáng ấy đi qua một quãng tối, hiện ra lại, thấp hơn, gần hơn một chút.
Canh hai đêm mùng ba, từ trên vách đất, Yết Kiêu thấy một ngọn đèn đi xuống theo dòng.