Sáng hai mươi tám, Trịnh Khê đem hai thửa chờ xét lên thư phòng.
Lão vào lúc lò than vừa nhóm lại, hơi ấm chưa kịp lan ra tới cửa. Mắt lão trũng, hai gò má hõm vào hơn hôm đọc sổ ở điện. Áo lão phẳng, khăn lão ngay ngắn, nhưng gấu áo dính một vệt mực đã khô.
Lão không mang sổ. Lão mang hai tờ giấy, mỗi thửa một tờ, kẹp giữa hai tấm bìa gỗ mỏng, buộc bằng một sợi dây gai. Lão quỳ ở giữa phòng, cởi sợi dây, đặt hai tờ giấy lên mặt án, xoay chiều chữ về phía hắn, đoạn lùi lại.
Hắn không cầm lên ngay. Hắn ngó hai tờ giấy nằm cạnh nhau trên mặt án. Chữ trên đó nhỏ, kín, có chỗ xóa đi chữ khác đè lên, có chỗ chua thêm bên lề bằng mực khác. Mười ngày, một phòng xét án, hai thửa ruộng.
– Bẩm Bệ hạ. – Trịnh Khê nói. – Phòng xét án đã gọi đủ người. Hai nhà mỗi thửa đều đã lên kinh, đều đã nói. Người làm chứng trong làng cũng đã nói.
– Thửa thứ nhất. – Hắn nói.
– Bẩm Bệ hạ, thửa hai anh em chồng cấy chung. – Lão nói. – Người anh mất năm ngoái. Người vợ đọc tên mình, người em chồng đọc tên mình. Phòng xét án hỏi người làm chứng. Người làng nói, lúc người anh còn sống, hai anh em cùng cày, cùng cấy, thóc gặt về chia đôi, không ai nói thửa ấy của riêng ai. Người anh mất, người vợ cấy phần người anh, người em cấy phần mình, vẫn như cũ. Lên kinh lần này, người em chồng gánh gạo, người vợ bế đứa con nhỏ, hai người đi cùng một đường, ở đình đọc hai tên, ở phòng xét án ngồi cạnh nhau.
– Xét thế nào?
– Bẩm Bệ hạ, ghi cả hai tên. – Lão nói. – Tên người vợ, tên người em chồng, cùng một thửa. Cấy chung như khi người anh còn. Ngày sau ai muốn chia đôi bờ thì lên đình nói, làng đo, Hộ bộ ghi.
Hắn gật. Hắn nghĩ tới người đàn bà Quỳnh kể đêm đi đọc lệnh, hỏi đúng câu ấy, hôm ấy chỉ được đáp là có người Hộ bộ xem. Giờ có câu trả lời, ghi bằng mực, trên một tờ giấy chua lề chi chít.
– Thửa thứ hai. – Hắn nói.
Lão cầm tờ giấy thứ hai lên, nhưng không đọc. Lão giữ nó trong tay, nói bằng lời mình.
– Bẩm Bệ hạ, thửa này năm ngoái nhà họ Doãn cấy. Gặt xong vụ mùa năm ngoái, nhà ấy cày ải, để đó. Tháng Giêng nhà ấy có người ốm nặng, không xuống ruộng được. Nhà bên cạnh xin cấy, làng cho. Vụ chiêm, vụ mùa năm nay, nhà bên cạnh cấy. Gặt xong, nhà bên cạnh lại cày ải, chuẩn bị vụ chiêm tới.
– Hai nhà đều đứng dậy ở đình.
– Bẩm Bệ hạ, đều đứng dậy.
Hắn chờ.
– Bẩm Bệ hạ, phòng xét án xét theo lời Bệ hạ ở sân đình: thửa ai đang cấy, về tay người ấy. – Lão nói. – Nhà bên cạnh cấy thửa ấy là cấy thay, có xin, làng cho. Nhà họ Doãn thì đã cày ải năm ngoái rồi mới phải rời ruộng. Ải là việc đầu của một vụ cấy. Thửa ấy chưa từng bị bỏ, chỉ bị ngắt giữa chừng. Nên ghi tên nhà họ Doãn.
– Nhà bên cạnh?
– Bẩm Bệ hạ, nhà bên cạnh đã cày ải cho vụ chiêm tới. Đường cày ấy cũng là việc đầu của một vụ cấy. – Lão nói. – Nên nhà bên cạnh cấy hết vụ chiêm tới, gặt xong vụ chiêm thì trả thửa. Từ vụ mùa sang năm, nhà họ Doãn cấy. Lúa vụ chiêm tới, nhà bên cạnh gặt, nhà bên cạnh giữ.
Hắn ngồi im một hồi. Hắn nhớ câu mình nói ở sân đình, nhớ cả lúc nói xong, cả sân không ai ngẩng lên. Lúc ấy hắn không nghĩ tới chuyện một thửa ruộng có thể có hai đường cày ải của hai nhà khác nhau.
– Trong phòng xét án, có ai xét khác? – Hắn hỏi.
– Bẩm Bệ hạ, có. – Lão nói. – Có người nói, Bệ hạ nói câu ấy hôm nào thì tính hôm ấy. Hôm ấy ai đang cấy thửa ấy, thửa ấy về tay người ấy, tức là nhà bên cạnh. Có người nói, nhà họ Doãn rời ruộng vì trong nhà có người ốm, không phải vì bỏ ruộng. Tính như người trước thì nhà nào có người ốm một mùa, nhà ấy mất ruộng. Phòng bàn tới chiều qua mới xong.
– Người tính theo hôm ta nói, giờ nói gì? – Hắn hỏi.
– Bẩm Bệ hạ, xin ghi lời mình ở lề. – Lão nói. – Phòng cho ghi.
– Người ốm nhà ấy giờ thế nào?
– Bẩm Bệ hạ, đã dậy được. – Lão nói. – Lên kinh cùng con trai, đi bộ, chống gậy.
– Hai nhà nghe xét thế, nói gì? – Hắn hỏi.
– Bẩm Bệ hạ, nhà họ Doãn lạy. – Lão nói. – Nhà bên cạnh đứng im. Người chồng nhà ấy hỏi, gặt xong vụ chiêm thì nhà ấy cấy đâu. Phòng xét án không trả lời được câu ấy.
– Ghi lại câu hỏi ấy.
– Bẩm Bệ hạ, đã ghi. – Lão nói. – Ở cuối tờ.
Hắn cầm tờ giấy lên. Ở dưới cùng, chỗ chua bằng mực khác, có một dòng chữ nhỏ. Hắn đọc dòng ấy, đặt tờ giấy xuống.
– Ghi. – Hắn nói.
Lão cúi đầu, cầm hai tờ giấy lên, kẹp lại giữa hai tấm bìa gỗ, buộc dây, lui ra. Lúc hắn rời thư phòng, đi ngang gian bên, Lương Thế Vinh đã ngồi trước hai bản sổ mở cạnh nhau, chép hai thửa ấy vào cả hai, bản của Hộ bộ và bản để ở gian bên, tên ai chép đúng ô người ấy.
* * *
Giữa buổi, hắn ra bãi tập cửa Đông.
Lính doanh đã tập lại. Từ xa đã nghe tiếng hô, tiếng chân giậm xuống đất bãi, tiếng cán giáo gỗ va vào nhau lách cách. Bãi tập là một khoảng đất nện rộng, cỏ ở mép bãi đã bị giẫm trụi, giữa bãi bụi bốc lên lẫn với hơi thở của người tập.
Hắn đi thẳng vào mép bãi, đứng ngay trên đất nện. Lính tập thấy hắn thì định dừng. Phan Trung đứng ở đầu bãi giơ tay ra hiệu cứ tập. Tiếng hô lại tiếp.
Hắn đứng ngó. Lính tập đâm giáo, rút giáo, xoay người, đâm tiếp. Áo người nào cũng ướt sau lưng dù gió bấc đang thổi. Có đứa đâm lệch, cán giáo chệch đi một bên, người đội trưởng đứng sau quát một tiếng, đứa ấy đỏ mặt, đâm lại.
Ở gần cuối hàng, hắn nhận ra người lính mặt non. Tay người ấy không quấn vải nữa. Lòng bàn tay còn một vệt hồng nhạt hơn chỗ da quanh, nhưng người ấy cầm cán giáo chặt, nắm tay không lỏng ra khi rút giáo về. Người ấy không thấy hắn. Mắt người ấy chỉ ngó mũi giáo của mình.
Phan Trung đi dọc bãi tới chỗ hắn đứng. Lão đi chậm, một tay chắp sau lưng, tay kia buông thõng, mu bàn tay có vết sẹo cũ. Lão dừng lại cạnh hắn, cũng ngó về phía cuối hàng.
– Bẩm bệ hạ. – Lão nói. – Đứa ấy hôm qua tự tháo vải ra. Lão phu bảo quấn lại, nó không chịu. Nó bảo quấn vải thì cán giáo trơn.
Hắn không nói gì về dưới ấy. Lão không nhắc tới.
Hắn đứng thêm một lúc. Hàng lính tập đổi thế, từ đâm giáo sang đỡ, người đứng trước đỡ, người đứng sau đánh, cán giáo gỗ va vào nhau từng tiếng khô. Người lính mặt non đỡ một nhát, chân lùi lại, trụ được, không ngã. Người đánh nhát ấy cười, vỗ vai người ấy một cái.
Ở góc bãi, một tốp lính chạy vòng quanh mép đất nện. Hắn nhận ra mấy người trong tốp ấy, mấy người hôm về đi khập khiễng ở cuối hàng. Giờ họ chạy được, có người còn hơi lệch bước, nhưng không ai tụt lại. Đứa con trai của người nấu bếp trong doanh xách hai thùng nước đi dọc bãi, chỗ nào có người giơ tay thì dừng lại, múc cho một gáo. Người uống xong đưa lại cái gáo, quệt miệng bằng mu bàn tay, lại vào hàng.
Bụi trên bãi bốc lên, gió bấc cuốn đi về phía tường thành. Chân lính, người quấn xà cạp, người đi chân không. Đất nện in đầy vết chân, lớp sau đè lên lớp trước.
Hắn quay đi. Sau lưng hắn, tiếng hô vẫn đều.
* * *
Quá trưa, hắn ngồi ở thư phòng.
Nguyễn Trãi ngồi ở chỗ quen bên cửa sổ, cuốn sổ ngày mở trên án nhỏ. Người viết chữ vuông đang chép lại việc buổi sáng. Hắn nghe được tiếng bút đưa trên giấy, đều, ngắt quãng theo từng chữ. Lò than ở góc phòng đỏ âm ỉ. Ngoài cửa sổ, sân gian bên vắng, người hầu già đang quét lá ở góc sân, quét chậm, quét từng nhát.
Chép xong một đoạn, y ngẩng lên.
– Bẩm Bệ hạ. – Y nói. – Việc hai thửa sáng nay, xin ghi vào sổ ngày cả câu nhà bên cạnh hỏi ở phòng xét án.
– Ghi cả. – Hắn nói.
Y cúi xuống, chấm mực, ghi tiếp. Từ chỗ mình ngồi, hắn thấy nét bút của y chậm lại ở dòng ấy, chậm hơn những dòng khác. Y viết xong, nhìn lại dòng ấy một lượt, đoạn mới sang dòng mới.
Trên án trước mặt hắn là mấy tờ tấu của các bộ. Hắn đọc tờ thứ nhất, về việc sửa một đoạn đường cái phía Bắc. Hắn đọc tờ thứ hai, về việc xin thêm giấy cho các phòng chép. Hắn đang đọc tờ thứ ba thì trước mắt có chữ hiện ra, chữ không phải của tờ tấu.
【Làng Hoành Châu dựng cờ về triều: Quốc Vận +3.】
Hắn dừng đọc. Hắn không ngẩng lên. Dòng chữ ấy nằm đó, trên tờ tấu, che mất mấy chữ cuối dòng.
【Quốc Vận: Tiểu An (31 → 34/100)】
Hắn ngồi yên. Hắn không đọc to. Bên cửa sổ, bút của người viết chữ vuông vẫn đưa đều, không ngắt. Người viết chữ vuông không ngẩng lên.
Hắn đọc lại dòng thứ nhất. Làng nào, hắn không biết. Dưới ấy có bao nhiêu làng, làng nào nằm ở đâu, hắn chưa từng thấy. Ai dựng, dựng thứ gì, dựng ở đâu, dòng chữ không nói. Hắn chỉ biết có một làng dưới ấy đã làm một việc, và cái hệ thống trong đầu hắn đã đếm việc ấy.
Hai dòng chữ tắt đi, mấy chữ cuối dòng trên tờ tấu hiện lại.
Hắn đặt bàn tay lên mặt án. Mặt gỗ lạnh. Hắn để tay ở đó.
Lần trước, ở chầu riêng, dòng chữ hiện ra đúng lúc mặt ấn rời giấy, việc ấy chính tay hắn làm. Lần này hắn không làm gì. Không ai báo gì. Hắn đang đọc một tờ tấu xin giấy cho các phòng chép.
Hắn ngó sang bên cửa sổ. Người viết chữ vuông vẫn cúi xuống cuốn sổ ngày. Hắn mở miệng định gọi, lại thôi. Gọi rồi hỏi gì. Hỏi người ấy có biết làng nào không. Người ấy ngồi đây cả buổi, cũng như hắn.
Hắn không gọi ai. Hắn không hỏi. Ngoài sân, người hầu già quét xong góc sân, chuyển sang góc khác. Đứa bé tóc trái đào chạy từ gian bên ra, đứng xem ông già quét, tay chắp sau lưng như người lớn.
Đứa bé ngồi xổm xuống, nhặt một chiếc lá vàng, đưa cho người hầu già. Ông già cầm lấy, bỏ vào sọt, xoa đầu nó một cái, quét tiếp.
Hắn cầm tờ tấu thứ ba lên, đọc tiếp từ chỗ bị che. Tờ ấy xin thêm thợ đắp đê ở mạn Tây. Hắn đọc hết, gấp lại, đặt sang bên.
* * *
Chạng vạng, đèn trong thư phòng đã thắp.
Người hầu già vào châm dầu, khêu bấc, đoạn lui ra.
Trước giờ cơm, Tô Hiến Thành ghé qua thư phòng. Ông để lên án mấy tờ giấy, nói các bộ đã nhận đủ bản chép luật, bộ nào cũng đã ký nhận. Ông chắp tay, lui ra. Ông không hỏi gì về dưới ấy.
Bữa tối dọn lên. Hắn ăn được ít thì để đũa xuống, bảo dọn đi. Ngọn đèn sáng lên, rọi vàng mặt án, rọi xuống chồng tấu đã đọc xong. Ngoài cửa sổ, sân gian bên đã tối, chỉ còn thấy bóng mái ngói in lên nền trời xám.
Cả buổi chiều, không ai vào báo gì từ dưới ấy. Không thư, không người, không thuyền. Hắn không hỏi. Hắn biết tin dưới ấy muốn lên tới kinh phải đi ngược nước, mà ngược thì chậm. Biết là biết, mỗi khi có tiếng chân ngoài hiên hắn vẫn ngẩng lên.
Mỗi lần ngẩng lên, chỉ là người hầu già đi qua, hay một người lính đổi gác.
Có một lần hắn đứng dậy, ra tới hiên. Ngoài hiên gió bấc lạnh, thổi xộc vào cổ áo. Con đường lát gạch từ cổng ngoài dẫn vào chìm trong bóng tối, chỉ có ngọn đèn treo ở chỗ người lính gác đứng. Người lính thấy hắn thì đứng thẳng lên, giáo dựng sát người. Hắn chưa hỏi, người lính đã nói, mắt vẫn để thẳng ra trước:
– Bẩm bệ hạ, từ chiều tới giờ chưa có ai vào cổng.
Hắn gật. Hắn đứng đó một hồi, ngó ra phía cổng ngoài. Ngoài cổng không có tiếng chân ngựa.
Hắn quay vào, ngồi xuống chỗ cũ.
Hắn nghĩ tới câu hỏi chua ở cuối tờ giấy sáng nay. Gặt xong vụ chiêm thì nhà ấy cấy đâu. Câu ấy không có trong lời hắn nói ở sân đình. Phòng xét án ghi nó lại, Lương ghi nó vào sổ, người viết chữ vuông ghi nó vào sổ ngày. Câu ấy giờ nằm ở ba chỗ.
Bên cửa sổ, Nguyễn Trãi đã chép xong việc trong ngày. Y lật lại mấy trang trước, soát từng dòng, ngón tay lướt dọc lề giấy, dừng ở chỗ nào thì đọc lại chỗ ấy. Y soát tới trang cuối, ngón tay dừng ở dòng cuối cùng, dừng lâu hơn những chỗ khác.
Hắn ngó y.
Y ngẩng lên, gặp mắt hắn. Y đặt bút xuống, không gấp sổ lại.
– Bẩm Bệ hạ. Dưới ấy chưa có tin. – Nguyễn Trãi nói.