Câu hỏi ấy ở lại trong gian đình một hồi, không ai đỡ lấy.
Ngọn đèn dầu cháy thấp. Mấy ông già ngồi quanh mép chiếu, tay đặt trên gối, ngó y. Ông từ ngồi ở góc cũng ngó y. Quỳnh ngồi gần cửa, cái quạt cầm trong tay, không mở.
Y ngó xuống bó lau nằm ngang trước gối. Bông lau đã xơ, mấy cọng đã gãy. Y đặt một bàn tay lên bó lau, ngẩng lên.
– Ta không nói thay vua được. – Đinh Bộ Lĩnh nói.
Ông già trước ngọn đèn vẫn ngồi yên. Ông đợi.
– Bên trên, ta thấy chia thật. – Y nói. – Dưới này, vua chưa nói gì. Ta không biết vua sẽ nói gì. Các ông hỏi, ta mang câu hỏi ấy về.
– Bẩm ông, mang về cho vua? – Ông từ hỏi.
– Cho vua.
Ông già trước ngọn đèn cúi đầu, cúi lâu. Lúc ông ngẩng lên, ông không hỏi thêm. Ông chống tay xuống chiếu, đứng dậy, chắp tay vái y một cái, đoạn quay ra hiên. Mấy ông già kia đứng dậy theo, người trước người sau, ra khỏi đình. Ông từ tiễn họ ra tới bậc thềm.
Quỳnh gấp quạt lại, giắt vào thắt lưng. Quỳnh ngồi xích vào gần ngọn đèn.
– Đinh công. – Quỳnh nói nhỏ. – Câu ấy về tới kinh, bệ hạ đọc hết trong một hơi. Tại hạ chỉ sợ đường ngược lên phải kéo dây, câu hỏi về chậm hơn người.
Y không đáp. Quỳnh ngồi thêm một chút, đoạn kéo chiếc chăn mỏng ông từ để sẵn, nằm xuống, trở mình nằm nghiêng. Chẳng mấy chốc, tiếng thở của Quỳnh đã đều.
Đêm ấy y nằm ở gian bên, mắt mở. Ngoài sân, có tiếng bước chân đi qua đi lại mấy lần, dừng ở gốc đa, lại đi. Quá nửa đêm, trăng lên, nửa vành, vàng đục, treo thấp trên ngọn tre. Y ra hiên ngồi. Dưới gốc đa có một người ngồi bó gối, người kéo thuyền trẻ. Hai người không gọi nhau. Gần sáng, người ấy đứng dậy, đi về phía cổng làng.
Sáng hai mươi bốn, Đinh Bộ Lĩnh đi dọc bờ sông xuống phía Hạc Khẩu.
Quỳnh đi cùng y, cái bọc khoác chéo sau lưng. Dưới sông, thuyền con đi song song với bờ, giữ cách một quãng, mái chèo khua chậm. Yết Kiêu đứng ở đuôi, chèo một tay, mắt nhìn mặt nước nhiều hơn nhìn bờ. Tần Mục ngồi trong khoang. Lúc thuyền tách bến, người ấy giơ tay chỉ về phía hạ lưu.
– Bẩm Đinh công, cứ theo bờ này mà đi. – Người họ Tần nói vọng lên. – Qua làng có ngôi chùa ở đầu bến thì tới làng kéo thuyền. Qua làng ấy, thêm một khúc quanh nữa là phủ.
Y gật, không quay lại.
* * *
Đinh Bộ Lĩnh đi suốt buổi sáng trên bờ sông.
Đường bờ ở đây là bờ ruộng, đắp to, mặt bờ nện chặt, cỏ hai bên đã bị trâu gặm trụi. Ruộng hai bên đều đã cày ải. Thỉnh thoảng có một người đang vỡ đất ở thửa gần, thấy y thì dừng tay, chống cán cuốc, ngó. Có người ngó xong lại cúi xuống cuốc tiếp. Có người đặt cuốc xuống, đi ra tới đầu bờ, đứng đó tới khi y đi khuất. Qua làng có ngôi chùa, ở bến có mấy người đàn bà gánh nước, thấy y thì đặt gánh xuống, không gánh lên nữa.
Quỳnh đi sau, thỉnh thoảng phải chạy mấy bước cho kịp. Y không chậm lại.
Làng kéo thuyền nằm sát sông, nhà dựng trên một doi đất cao, mái thấp, cửa quay ra mặt nước. Y tới đó lúc quá trưa.
Tin đã tới trước y. Y biết ngay từ lúc còn ở ngoài cổng làng. Trẻ con không chạy vào báo, mà đứng sẵn ở đầu đường, chen nhau ngó ra. Đàn bà đang giặt ở bến cũng ngẩng lên cả, tay vẫn cầm tấm áo ướt. Một đứa bé chỉ vào chân y, nói với đứa bên cạnh, đủ to cho y nghe:
– Ông chân trần đấy.
Y đi qua. Y không dừng.
Đàn ông làng này phần đông ở nhà. Ruộng đã cày ải xong, thuyền dưới cửa sông chưa lên, họ ngồi ở hiên vá lưới, bện thừng, bện dây. Dây ở đây to, nặng, bện bằng sợi đay với sợi mây, cuộn thành từng cuộn lớn để dưới hiên. Vai người nào cũng có vết, có người một vệt, có người hai ba vệt chồng lên nhau, đã thành da cứng.
Họ đứng dậy khi y tới. Không ai quỳ. Quỳnh chưa lấy giấy ra.
Một người đàn ông chừng năm mươi, vai rộng, tay to, bước ra trước. Người ấy chắp tay, cúi đầu.
– Bẩm ông. – Người ấy nói. – Người kéo thuyền ở làng trên đã xuống đây từ sáng. Kể rồi.
– Kể gì?
– Bẩm ông, kể ông dắt trâu dưới lạch.
Y không đáp chuyện ấy. Y ngó xuống cuộn dây dưới hiên.
– Dây này kéo ở đâu? – Y hỏi.
Người ấy quay lại, chỉ tay về phía hạ lưu. Từ doi đất này nhìn xuống, sông còn rộng, còn hiền, nước đục, chảy đều. Xa hơn, ở chỗ sông khuất sau một khúc quanh, có hai vách đất đỏ dựng lên ở hai bờ, từ đây nhìn ra chỉ bằng hai vệt màu gạch.
– Bẩm ông, kéo ở chỗ hai vách đất. – Người ấy nói. – Ở đó lòng sông thắt lại. Nước ròng thì chảy như thác. Thuyền biển ngược lên, buồm không đủ sức, chèo không đủ sức, phải buộc dây vào mũi, người trên bờ kéo. Một chiếc thuyền to phải mười mấy người, kéo từ mép vách dưới lên tới mép vách trên, kéo nửa ngày.
– Ai trả công?
– Bẩm ông, chủ thuyền trả.
– Trả cho ai?
Người ấy ngó sang mấy người bên cạnh. Một người trẻ hơn, ngồi bện dây dưới hiên, ngẩng lên, nói thay.
– Bẩm ông, kéo thuyền qua Hạc Khẩu, mỗi chuyến nộp trạm một phần, nộp nhà trên một phần. – Người kéo thuyền nói.
– Phần còn lại?
– Bẩm ông, chia nhau. – Người trẻ nói. – Người kéo nhiều thì được nhiều. Người kéo ít thì được ít.
– Phần nộp nhà trên, nộp vì sao?
– Bẩm ông, đường kéo dây là bờ ruộng nhà trên. – Người đàn ông vai rộng nói. – Đi trên bờ ruộng nhà trên thì nộp.
Y im một hồi. Y không hỏi trạm thu bao nhiêu. Y không hỏi nhà trên thu bao nhiêu. Y hỏi tối qua ai kéo, chiều nay ai kéo, thuyền gì, chở gì. Người ta trả lời từng câu. Thuyền chở muối, thuyền chở cá khô, thuyền chở vải. Mùa này gió bấc, thuyền to từ ngoài biển vào ít, chờ gió đổi.
Lúc y đứng dậy định đi, người trẻ bện dây hỏi:
– Bẩm ông, bên trên có người kéo thuyền không?
– Có. – Y nói. – Kéo chỗ nước xiết.
– Bên trên, người kéo thuyền có được chia ruộng không?
– Người nào có cấy thì được.
Người trẻ cúi xuống cuộn dây, tay bện tiếp, nhanh hơn lúc trước.
Xế chiều, có một chiếc thuyền chở muối ngược lên tới chân doi đất. Ngay dưới doi, nước chảy xiết một quãng ngắn, thuyền chèo không qua. Đàn ông trong làng bỏ dây đang bện, xuống bến. Người ta quăng một đầu dây lên bờ, đầu kia buộc vào mũi thuyền. Năm sáu người xếp hàng trên bờ, quàng dây qua vai, khom người chúi theo hướng dây.
Y bỏ bó lau xuống cỏ, đi ra cuối hàng, quàng dây lên vai.
Không ai ngăn y. Người đàn ông vai rộng ở đầu hàng hô một tiếng. Cả hàng bước. Dây căng ra, nặng, cứng như một thanh gỗ, đè xuống vai y, cứa vào chỗ xương quai xanh. Y cúi thấp người, bàn chân trần bấm xuống đất bờ. Chiếc thuyền dưới nước nhích lên từng chút, nước xiết vỗ vào mạn tóe trắng.
Qua hết quãng nước xiết, người đầu hàng hô tiếng nữa. Cả hàng dừng, thả dây. Y gỡ dây khỏi vai. Chỗ dây đè đã hằn lên một vệt đỏ.
Người trẻ bện dây ngó vệt đỏ trên vai y, không nói gì, quay đi cuộn dây lại.
Đêm hai mươi bốn, y ngủ ở đình làng kéo thuyền. Sáng hai mươi lăm, lúc y ra bến rửa mặt, ở đầu doi đất phía hạ lưu có hai người mặc áo màu vàng đất đứng dưới gốc tre. Hai người ấy ngó về phía y. Y rửa mặt xong, quay lại. Hai người ấy vẫn ở đó, không lại phía y, không đi khỏi. Tới lúc y đi khỏi làng, họ vẫn còn đứng đó.
* * *
Chiều hai mươi lăm, Đinh Bộ Lĩnh đi men theo một dải lau ven bờ.
Lau ở đây cao hơn đầu người, thân to, lá sắc, bông trắng xóa trải dài theo mép nước. Gió bấc thổi qua, cả dải lau ngả về một phía, bông lau bay lên lấm tấm như tro trắng. Con đường mòn chạy giữa dải lau với bờ ruộng, hẹp, chỉ đủ một người đi.
Bọn trẻ đi theo y từ lúc y rời làng kéo thuyền.
Lúc đầu chỉ có mấy đứa chăn trâu, đi sau một quãng xa, giả như lùa trâu đi ăn. Đi một lúc, chúng bỏ trâu lại ở bãi, chạy lên gần hơn. Thêm mấy đứa ở xóm khác chạy ra nhập bọn. Đứa nào cũng bẻ một cành lau, cầm trong tay, vừa đi vừa vung. Y đi chậm hơn hôm trước. Chỗ nào bờ lở, y đứng lại chờ đứa đi sau cùng bước qua rồi mới đi tiếp. Chỗ nào có lạch nhỏ cắt ngang đường, y lội qua trước, đứng dưới nước đưa tay cho đứa nhỏ nhất bám vào.
Y để mặc chúng. Y không gọi.
Quỳnh đi sau y, cách bọn trẻ một quãng. Quỳnh không mở quạt.
Ở chỗ con đường rẽ ra một bãi cỏ trống, bọn trẻ dừng lại. Một đứa cao gầy, áo rách ở vai, kiếm đâu được một cây sào tre dài, ngọn còn mấy chiếc lá. Nó tuốt sạch lá, đoạn bẻ một bông lau to nhất, buộc lên đầu sào bằng một sợi dây bện bằng bẹ chuối. Nó giơ cây sào lên. Bông lau trên đầu sào trắng, to, gió thổi nghiêng về một bên.
Bọn trẻ kêu lên. Đứa cao gầy chạy một vòng quanh bãi cỏ, cây sào giơ cao, bọn kia chạy theo sau.
– Cờ lau! Đứa nào theo thì xếp sau! – Nó gọi to.
Bọn trẻ xô nhau xếp hàng sau lưng nó. Hàng xiêu vẹo, đứa đầy đứa, đứa kéo áo đứa. Đứa cao gầy dẫn cả hàng chạy thêm một vòng nữa, chạy tới chỗ y thì dừng.
Cây sào nghiêng. Sợi dây buộc lỏng, bông lau trên đầu sào đã trễ xuống, ngả hẳn về một bên. Đứa cao gầy giơ cây sào ra trước mặt y. Nó không nói gì. Mặt nó đỏ, ngực nó phập phồng, mắt nó ngó thẳng lên mặt y.
Y cầm lấy cây sào. Y dựng cây sào cho thẳng, cắm đầu dưới xuống đất, tháo sợi dây ra, quấn lại quanh cuống bông lau, buộc thật chặt. Y lắc cây sào thử. Bông lau không xê dịch.
Y đưa cây sào trả lại cho nó.
Đứa cao gầy cầm lấy, đứng ngây ra một chút, đoạn quay lưng, giơ cây sào lên, chạy. Bọn trẻ chạy theo. Tiếng hò hét của chúng xa dần về phía dải lau.
Y đứng giữa bãi cỏ, nhìn theo một hồi. Gió bấc vẫn thổi. Trên tay y còn vướng mấy sợi bông lau, y không phủi đi.
Dưới sông, thuyền con đã ghé sát bờ từ lúc nào. Tần Mục ngồi ở mũi thuyền, ngó theo bọn trẻ. Người ấy quay sang Quỳnh, lúc ấy đã ra tới mép nước.
– Bẩm quan, trẻ con dưới này chơi trò gì thế? – Người ấy hỏi.
– Trò trẻ con. – Quỳnh nói.
Quỳnh không nói thêm câu nào. Ở đuôi thuyền, người chèo cũng không lên tiếng.
Đêm hai mươi lăm, y ngủ ở đình một xóm ven lau. Sáng hai mươi sáu, y đi qua thêm mấy xóm dọc bờ, xóm nào cũng có người bỏ việc ra đầu bờ đứng nhìn theo. Có người đã biết gọi y là ông chân trần.
* * *
Chiều hai mươi sáu, Tần Mục dẫn Đinh Bộ Lĩnh tới cổng hầu phủ.
Người ấy lên bờ ở một bến đá, đi trước y với Quỳnh, đi chậm, không ngoái lại. Con đường đá dẫn từ bến lên, qua một dãy kho lúa dài, mái ngói thâm, cửa kho nào cũng có ổ khóa to. Qua dãy kho là một bức tường gạch cao quá đầu người, mặt tường quét vôi đã ố, chạy dài theo con đường, khuất sau một rặng tre. Ở giữa tường là cổng gỗ hai cánh, sơn đỏ đã bạc. Hai bên cổng treo hai ngọn đèn lồng chưa thắp. Trên đầu tường, lá cờ màu vàng đất cắm ở góc rủ xuống, gió đã lặng.
Cổng đóng.
Người họ Tần dừng lại trước cổng, cách chừng mươi bước. Người ấy đứng một hồi, ngó cánh cổng.
– Bẩm Đinh công, từ đầu tháng Ba, tại hạ chưa về tới cổng này. – Người ấy nói, giọng đều.
Y không đáp. Y bước lên, đứng ngang hàng với người ấy.
Ở bên cổng có một cánh cửa nhỏ. Cửa nhỏ mở ra, một người giữ cổng bước ra. Người ấy chừng ba mươi, áo vàng đất, thắt lưng da, tay không cầm gì. Người ấy ngó Quỳnh trước, ngó cái quạt giắt ở thắt lưng Quỳnh. Đoạn ngó tới đôi chân trần với bó lau của y. Sau cùng, mắt người ấy dừng trên mặt người họ Tần.
Mắt người ấy dừng ở đó một chút. Người ấy không chào, không cúi đầu. Mắt người ấy trượt đi, trở về phía Quỳnh.
Quỳnh bước lên.
– Tại hạ là người của triều. – Quỳnh nói. – Ông đây là Đinh công. Có giấy của triều. Xin vào gặp hầu gia.
Quỳnh mở bọc, lấy tờ giấy ra, giơ lên cho người giữ cổng thấy dấu ấn đỏ.
Người giữ cổng ngó tờ giấy, ngó lâu. Người ấy không đưa tay ra cầm. Người ấy lùi vào sau cánh cửa nhỏ. Cánh cửa nhỏ đóng.
Y đứng trước cổng. Quỳnh đứng bên trái y. Người họ Tần đứng lùi về sau một chút. Dưới bến đá, mái chèo của thuyền con khua một tiếng rồi im.
Quỳnh ngó sang dãy kho lúa phía sau lưng.
– Đinh công. Dãy này, tại hạ đếm từ bến lên được hai mươi cửa. – Quỳnh nói nhỏ. – Tần tiên sinh nói sau phủ còn mấy dãy nữa.
Y ngó dãy kho. Mái ngói nối nhau, cửa kho nối nhau, cái nào cũng khóa. Trước mỗi cửa kho có một vạt sân gạch, sân nào cũng quét sạch, không một hạt thóc rơi.
Mặt trời xuống thấp sau dãy kho lúa. Bóng dãy kho đổ dài ra mặt đường đá, phủ lên cả ba người.
Cánh cửa nhỏ lại mở. Vẫn là người giữ cổng lúc nãy. Người ấy bước ra, đứng ngay ngưỡng cửa, chắp tay, cúi đầu một chút, cúi đúng chừng ấy.
– Bẩm Đinh công, hầu gia ốm, không tiếp khách. – Người giữ cổng nói.