Rạng hai mươi, Tần Mục ra khỏi gian ngục vách đất, lần đầu từ tháng Ba.
Người coi ngục mở khóa trước khi gà gáy. Chùm chìa khóa trong tay người ấy kêu lách cách một hồi, tìm mãi mới đúng cái. Cánh cửa gỗ thấp, y phải cúi người mới bước qua được. Tám tháng nay, y chưa bước qua cánh cửa ấy lần nào. Trong gian chỉ có ổ rơm, một cái bát đất, một cái vò nước, và một chỗ trên vách đất y vẫn ngồi tựa, lâu ngày vách đã nhẵn đi một mảng theo vai y.
– Bẩm, tiên sinh đi thong thả. – Người coi ngục nói. – Lối này tối, nền lại trơn.
Y gật. Người coi ngục đi trước, giơ ngọn đèn dầu nhỏ lên ngang vai. Nền đất ẩm, lạnh dưới đế giày. Đôi giày ấy là đôi y mang từ hôm bị giải lên kinh, đế đã mòn vẹt một bên, y vẫn giữ.
Chiều qua, có một người mặc áo dài, giắt quạt ở thắt lưng, xuống ngồi xổm trước song cửa gian y. Người ấy xưng tại hạ, gọi y là Tần tiên sinh, không gọi là tội thần. Người ấy nói hai câu. Câu thứ nhất: mai có thuyền xuôi về Hoành Châu, trên thuyền cần một người thuộc đường vào châu, thuộc mặt người trong châu. Câu thứ hai: đi hay ở, tiên sinh tự định.
Y ngồi trong tối một hồi. Đoạn y hỏi người ấy, ai sai người ấy xuống hỏi.
– Bệ hạ. – Người ấy nói. – Bệ hạ dặn không ai được ép tiên sinh.
Y nhớ tới lá thư tháng Ba. Chủ cũ của y dâng thư lên triều, xin chém đầu y trước cổng thành để tỏ lòng trung. Mười lăm năm, thư từ của người ấy lá nào cũng qua tay y. Lá đầu tiên không qua tay y lại là lá xin cái đầu của y. Hôm đọc lá thư ấy, y đã cười một mình trong gian ngục này, cười tới lúc người coi ngục phải ghé mắt vào song cửa.
– Hầu gia xin đầu tại hạ một lần. – Y nói với người cầm quạt. – Tại hạ muốn đứng trước cổng hầu phủ một lần, xem hầu gia có ra không.
Người cầm quạt nghe, không cười, gật đầu, đứng dậy phủi vạt áo.
Ra tới cổng ngục, trời còn tối. Trăng khuyết còn treo lệch phía Tây, nhạt, như một miếng bánh đa bị cắn mất một góc. Phố quan vắng tanh. Dãy nhà hai bên đóng cửa, chỉ có tiếng chó sủa xa xa trong ngõ. Gió bấc thổi dọc phố, lùa vào áo y. Áo y mỏng. Người coi ngục cởi cái áo kép đang khoác, choàng lên vai y, không nói câu nào, rồi quay vào khóa cổng.
Y đứng giữa phố một lúc, hít một hơi. Không khí ngoài này lạnh, có mùi củi đun sớm từ mấy ngõ sau. Y quên mất là ngoài này có mùi.
* * *
Tới bến Đông, trời mới hửng.
Tần Mục đi theo người lính được sai dẫn đường, xuống mấy bậc đá trơn rêu. Dưới bến có một chiếc thuyền con, mũi nhọn, giữa khoang dựng một cái mui nứa thấp, đuôi thuyền buộc một mái chèo dài. Thuyền nhỏ tới mức y ngờ không chở nổi bốn người.
Một người đàn ông ngồi xổm ở đuôi thuyền, đang buộc lại dây neo. Người ấy đen, vai rộng, mình trần dù gió bấc đang thổi, chỉ khoác hờ một tấm áo vải trên vai. Nghe tiếng chân trên bậc đá, người ấy ngẩng lên.
Y dừng lại ở bậc cuối.
Y nhận ra bàn tay ấy trước khi nhận ra gương mặt. Bàn tay to, thô ráp, kẽ ngón chai sạn. Sáng hôm ấy ở Hạc Khẩu, giữa dòng nước lạnh, y chìm xuống ba lần, tới lần thứ ba thì chính bàn tay này nắm lấy cổ áo y, lôi y lên khỏi mặt nước. Cũng bàn tay này, lát sau, đã gỡ từng ngón tay y ra khỏi chiếc túi vải dầu.
Người ấy ngó y một cái. Người ấy không nói gì về sáng hôm ấy. Người ấy chìa tay ra cho y vịn mà bước xuống thuyền, như chìa tay cho bất cứ ai không quen đi thuyền.
Y vịn. Bàn tay ấy khô, ấm, giữ chặt. Thuyền chòng chềnh dưới chân y một chút, rồi đứng yên.
– Ông ngồi giữa khoang. – Người ấy nói. – Đừng ngồi mạn.
Y ngồi xuống giữa khoang, dưới mái mui nứa, hai tay bám vào hai bên mạn thuyền. Từ chuyến thuyền giải y lên kinh, y chưa ngồi thuyền lần nào. Mặt sông sát ngay dưới mép ván, đục, chảy, y nghe được tiếng nước vỗ vào thân thuyền.
Người cầm quạt tới sau, áo đi đường bằng vải nâu, quạt giắt thắt lưng, trên vai một cái bọc vải. Người ấy chào người ở đuôi thuyền trước.
– Yết Kiêu, đêm qua nước thế nào? – Người cầm quạt hỏi.
– Bẩm quan, nước sông xuống từ nửa đêm. – Người ấy nói. – Đi bây giờ là vừa.
Yết Kiêu. Y ghi lấy cái tên. Hôm ấy giữa sông, không ai gọi tên người ấy trước mặt y.
Người cầm quạt bước xuống thuyền, nhẹ, quen như người đi đò. Người ấy đặt cái bọc vải xuống cạnh y. Miệng bọc hở, lòi ra một đôi giày vải mới, đế còn trắng.
– Tại hạ là Quỳnh. – Người ấy nói. – Chiều qua tiên sinh chưa hỏi tên.
– Bẩm quan, người coi ngục có nhắc tên quan. – Y nói.
Quỳnh gật, ngồi xuống cạnh y.
Người tới sau cùng đi một mình xuống bậc đá. Người ấy chân trần. Áo vải thô màu đất, ống tay xắn. Tay trái cầm một bó lau, bông đã xơ gần hết, chỉ còn mấy cọng ở giữa giữ được bông. Người ấy đi xuống bậc đá trơn mà không vịn, bàn chân trần đặt xuống từng bậc, chắc, không trượt bậc nào.
– Đinh công. – Quỳnh nói, chắp tay.
Quỳnh quay sang y.
– Đây là Đinh công, Đinh Bộ Lĩnh. Thuyền này đi theo ông ấy. – Quỳnh nói.
Y ngó người chân trần. Ngó bó lau trong tay người ấy. Một bó lau xơ, bó bằng dây cỏ, chẳng để làm gì. Y không hiểu một người được vua sai xuống Hoành Châu mang bó lau theo làm gì. Y không hỏi.
Người chân trần nhìn lại y, nhìn lâu, từ mặt y xuống đôi giày mòn đế, xuống hai bàn tay y đang bám chặt mạn thuyền.
– Tiên sinh không biết bơi? – Người ấy hỏi.
– Bẩm Đinh công, tại hạ không biết.
– Thì ngồi yên giữa khoang. – Người ấy nói. – Người ở đuôi thuyền không để ai rơi xuống nước.
Người ấy bước lên mũi thuyền, ngồi xuống, đặt bó lau ngang đùi.
Trên bến không có ai tiễn. Mấy người dân chài ra bến sớm đứng ngó chiếc thuyền con một lúc rồi quay đi làm việc của mình. Người giữ bến cởi dây neo, chống sào đẩy thuyền ra giữa dòng. Nước cuốn lấy thân thuyền. Mặt trời lên trước mũi thuyền, đỏ, tròn, ở phía cuối sông.
* * *
Ngày đầu trên nước, Tần Mục ngồi giữa khoang không dám động.
Thuyền xuôi nhanh hơn y tưởng. Hai bên bờ lùi lại đều đều, lũy tre, bến đò, mái đình, bãi bồi. Đồng ruộng hai bên đã gặt xong từ lâu, rạ đã đốt, đất cày ải lật lên từng tảng nâu sẫm. Có những quãng, trên bờ thửa sát sông, y thấy những cái cọc gỗ vuông cắm thẳng hàng, đầu cọc còn trắng. Y không biết cọc ấy để làm gì.
Đinh Bộ Lĩnh ngồi ở mũi thuyền suốt buổi, mắt ngó bờ. Tới mấy chỗ, người ấy giơ tay lên. Người giữ bến ghé thuyền vào bờ. Người ấy nhảy lên, chân trần lún xuống bùn bãi, đi lên bờ thửa, ngồi xổm, bóp một nắm đất trong tay, rồi quay xuống. Không nói gì. Thuyền lại đi.
Người giữ bến đứng ở đuôi thuyền, chèo một mái. Người ấy ít khi chèo mạnh. Phần lớn thời gian chỉ để mái chèo nằm dưới nước làm lái, mặc cho dòng nước đưa đi. Có lúc người ấy rút cây sào tre dài trong khoang ra, cắm xuống nước, rút lên, ngó thân sào ướt tới đâu, rồi bẻ lái sang bên kia.
– Bên này nông. – Người ấy nói, không với ai.
Y bám mạn thuyền tới mỏi tay. Mỗi lần thuyền nghiêng theo con sóng, ngực y thắt lại. Y nhớ nước sông hôm ấy, lạnh, đục, tràn vào mũi, vào miệng, tối đen khi y chìm xuống. Quỳnh ngồi cạnh y, chân duỗi dài, quạt gấp đặt trên đùi, ngó y một lúc.
– Tiên sinh. – Quỳnh nói. – Tay tiên sinh bám chặt thế, ván thuyền sắp in dấu ngón tay rồi.
Y buông một tay ra, rồi buông nốt tay kia, đặt hai tay lên đùi. Thuyền vẫn đi. Không có gì xảy ra.
Quá trưa, thuyền đi ngang một bến nhỏ. Mấy cây cọc tre cắm xuống nước buộc thuyền, một cái quán lợp lá cọ, một bà già bưng nước ra đặt trên ghế tre. Người chân trần ngó cái quán ấy, thuyền đã đi qua rồi mà người ấy còn ngoái lại. Trên bờ, gần quán, một tốp trẻ con dắt trâu ra bãi. Một đứa ngó ra sông, thấy người ở mũi thuyền thì đứng sững, giơ tay lên vẫy. Người ở mũi thuyền giơ tay đáp lại.
Chạng vạng, người giữ bến cho thuyền ghé vào một bãi cát nhỏ ở khuỷu sông, buộc dây vào gốc tre. Không ai lên bờ ngủ. Bốn người nằm trong khoang, dưới mái mui nứa, đắp mấy tấm chăn mỏng Quỳnh mang theo trong bọc. Gió bấc thổi rát mặt. Nước sông vỗ vào mạn thuyền suốt đêm.
Quỳnh lôi đôi giày vải trong bọc ra, đưa cho người chân trần.
– Đinh công, đêm rét. – Quỳnh nói.
Người ấy cầm đôi giày, lật xem đế, đoạn nhét trả vào bọc, buộc miệng bọc lại, chân vẫn trần.
Quỳnh không đưa lần nữa. Người giữ bến nằm ở đuôi thuyền, bật ra một tiếng như cười, rồi quay mặt đi ngủ.
Y nằm giữa khoang, không ngủ được. Thuyền lắc nhẹ theo nước. Trên trời, trăng khuyết lên muộn, quá canh hai mới lên khỏi ngọn tre bên kia sông. Y nằm nghe tiếng nước, nghĩ tới con đường vào châu.
Hôm sau, khi thuyền đã xuôi được nửa buổi, y tự mở miệng trước.
Y kể đường vào châu. Y không kể bằng chuyện, y kể bằng việc. Bến châu ở đâu, nằm sau khúc quanh nào, thuyền chở muối thường ghé lúc nào. Từ bến châu đi bộ lên tới cổng hầu phủ mất bao lâu. Cổng hầu phủ quay ra đường cái, cổng gỗ hai cánh, ngày mở, tối đóng. Người giữ cổng thay phiên ra sao. Sau phủ là mấy dãy kho lúa, sau kho là sông. Quỳnh nghe, gật, không ghi chép gì. Người chân trần ngồi ở mũi thuyền, quay lưng lại, nhưng y biết người ấy nghe, vì có lúc người ấy quay nửa mặt lại khi y nói tới chỗ sông.
Y nói tới chỗ ấy thì ngừng một chút.
– Bẩm quan, thuyền của hầu phủ lúc nào cũng có một chiếc buộc sẵn ở bến sau. – Tần Mục nói.
Quỳnh ngó y. Người ở mũi thuyền cũng quay hẳn lại, ngó y. Ở đuôi thuyền, người giữ bến không quay lại, chỉ có mái chèo trong tay người ấy dừng một nhịp rồi lại đưa tiếp.
Không ai hỏi thêm câu nào. Y cũng không nói thêm.
Đêm hai mươi mốt, thuyền buộc ở một doi cát giữa hai làng. Y nằm giữa khoang, lần này ngủ được. Gần sáng y giật mình dậy vì thuyền nghiêng, mở mắt thì thấy người giữ bến đang ngồi xổm ở mũi thuyền, cởi dây ra buộc lại cho chặt, lưng quay về phía y.
* * *
Chiều hai mươi hai, ruộng hai bên bờ đổi khác.
Tần Mục nhận ra trước cả khi thuyền rẽ hết khúc sông. Mười lăm năm trong phủ, những ruộng này y biết bằng sổ. Bờ thửa ở đây to, đắp cao, thẳng như kẻ, thửa nào cũng rộng gấp mấy thửa bên trên. Cọc trắng thì từ hôm qua đã không thấy nữa. Dưới đồng, người ta vẫn đang cày ải, trâu đi chậm, người đi sau. Thuyền đi ngang, mấy người cày không ngẩng lên. Một người ngẩng lên, ngó chiếc thuyền con có bốn người, ngó lâu, rồi cúi xuống, quất roi vào mông trâu.
Đinh Bộ Lĩnh vẫn ngồi ở mũi thuyền. Từ quá trưa, người ấy không giơ tay đòi ghé bờ nữa.
– Tiên sinh ở trong phủ bao năm? – Người ấy hỏi, không quay lại.
– Bẩm Đinh công, mười lăm năm.
– Mười lăm năm, tiên sinh có ra đồng lần nào?
Y nghĩ một chút.
– Bẩm, tại hạ ra đồng bằng sổ. – Y nói.
Người ấy gật. Người ấy không nói câu ấy hay hay dở.
Gió đổi chiều, mang theo mùi rơm ướt từ những đống rạ ai ủ ven bờ. Phía trước, sông uốn một khúc rộng. Ở cuối khúc sông ấy, bên bờ Nam, y thấy mái một ngôi đình, thấy một dãy cọc tre cắm xuống nước, thấy mấy chiếc thuyền nan buộc sát bờ. Một ngọn đèn đã thắp ở đầu bến.
Người giữ bến không đưa thuyền vào bến. Người ấy ghé thuyền vào một bãi cát ngay phía trên, cách bến một quãng, buộc dây vào một gốc tre ngả ra mặt nước.
Trời tối dần. Không có trăng, trăng hôm nay nửa đêm mới lên. Từ chỗ thuyền buộc, chỉ thấy ngọn đèn đầu bến, và mấy chấm lửa bếp lác đác trong làng sau lũy tre.
Người chân trần đứng dậy ở mũi thuyền, ngó về phía ngọn đèn. Quỳnh cũng đứng dậy, cúi người dưới mái mui nứa. Người giữ bến ngồi ở đuôi, tay vẫn giữ dây neo.
Y đứng dậy theo. Lần đầu từ hôm rời kinh, y đứng thẳng được trên thuyền mà không vịn vào đâu. Y giơ tay, chỉ về phía ngọn đèn ở đầu bến, về phía mái đình, về phía những thửa ruộng tối sẫm trải ra sau lũy tre.
– Đinh công. Từ bến này trở xuống, ruộng nào cũng có tên trong sổ hầu phủ. – Tần Mục nói.