Sáng mười tám, sổ ruộng mới đặt trên án thư phòng, mười ba làng một tập.
Tập nào cũng đóng gáy chỉ gai, bìa giấy dày, góc bìa ghi tên làng bằng một nét chữ đều. Chồng sổ cao tới khuỷu tay. Giấy còn mùi mực mới, mép giấy chưa quăn, chưa có vết tay ai lật.
Lương Thế Vinh quỳ ở giữa phòng, người Hộ bộ già quỳ sau một bước. Hai người về kinh từ chiều rằm, ba hôm nay ngồi chép ở gian bên. Hắn thấy rõ mắt người Hộ bộ già đỏ, ngón giữa tay phải có một vết chai mới, chỗ cán bút tì vào.
Hắn rút tập trên cùng ra, mở. Trang đầu kẻ ô. Mỗi ô một thửa: số cọc, chiều dài, chiều rộng, ra bao nhiêu sào, bao nhiêu thước, tên người cấy. Chữ nhỏ, thẳng hàng, dòng nào cũng một khổ.
Hắn lật thêm mấy trang. Trang nào cũng thế. Cuối tập có một dòng tổng, nét chữ đậm hơn, của một tay khác.
– Bẩm bệ hạ, sổ chép hai bản. – Người đo ruộng nói. – Một bản để ở Hộ bộ, một bản để ở gian bên. Tên người cấy từng thửa chép theo lời đọc ở đình. Có hai thửa người làng đọc tên khác nhau, thần ghi cả hai, chờ xét.
Hắn gật.
– Hai thửa ấy là thửa nào? – Hắn hỏi.
– Bẩm bệ hạ, một thửa hai anh em chồng cấy chung. Người anh mất năm ngoái, người vợ với người em chồng mỗi người đọc một tên. – Người ấy nói. – Một thửa người cấy năm ngoái để ải, năm nay người khác cấy. Ở đình, hai nhà đều đứng dậy.
Hắn nhớ ra cái thửa thứ nhất. Đêm đầu đi đọc lệnh, Quỳnh gặp một người đàn bà hỏi đúng câu ấy, đã đáp: thửa nào rắc rối thì có người Hộ bộ xem. Quỳnh về kể lại cả câu đáp.
– Đưa sang phòng xét án. – Hắn nói. – Xét xong mới ghi.
Người Hộ bộ già cúi đầu. Ông lấy trong tay áo ra một mảnh giấy nhỏ, ghi mấy chữ, gấp lại. Tay ông run nhẹ lúc gấp.
– Ba hôm nay ông ngủ được mấy canh? – Hắn hỏi.
Người Hộ bộ già ngẩng lên, ngó hắn, ngó người đo ruộng quỳ bên cạnh, lúng túng.
– Bẩm bệ hạ, chép xong làng nào thì tiểu nhân chợp mắt một lúc. – Ông nói.
– Chiều nay về nhà mà ngủ. – Hắn nói.
Hắn gấp tập sổ lại.
– Bẩm bệ hạ. Sổ cũ chín mươi tám mẫu. Đất tám mươi hai mẫu. – Lương Thế Vinh nói.
Hắn ngó người ấy. Người ấy nói hai con số ấy bằng giọng đọc một dòng trong sổ, không nhấn chữ nào.
Mười sáu mẫu. Hắn nghĩ tới con số ấy, nghĩ tới mấy cái cọc đầu còn trắng, nghĩ tới những năm người cấy gánh thóc nộp cho mười sáu mẫu ruộng không có thật.
– Không thửa nào đất hơn sổ? – Hắn hỏi.
– Bẩm bệ hạ, không thửa nào. – Người ấy nói.
Ở góc phòng, Tô công ngồi bên án nhỏ, chép dở một tờ gửi các bộ. Ông đặt bút xuống.
– Bẩm Bệ hạ. Thuế ruộng các làng ấy, từ vụ chiêm năm sau thu một phần mười thóc gặt, tính theo số đo mới. – Tô công nói.
Ông nói xong thì cầm bút lên lại.
Bên cửa sổ, Nguyễn Trãi ngồi với cuốn sổ ngày. Y ghi xong mấy chữ thì ngẩng lên.
– Bẩm Bệ hạ. – Y nói. – Việc đo lại ruộng, người viết ra trước tiên là Lã Thận, con thứ nhà Lã, trong bài thi hồi tháng Tám.
Hắn nhớ cái tên ấy, nhớ tờ bài chữ đẹp, ngắn, xin đo lại trước khi chia. Hắn nhớ cả người cha, ông già lần chuỗi hạt ở đuôi thuyền. Ruộng nhà ấy cũng nằm trong chồng sổ này.
Hắn không bảo gọi người ấy vào. Người viết chữ vuông cũng không xin. Y cúi xuống, ghi tiếp.
Hắn đặt tay lên chồng sổ. Chồng sổ dày, nằm im dưới lòng bàn tay, không ấm, không lạnh.
* * *
Quá giữa buổi, điện mở cửa.
Buổi chầu hôm nay là chầu riêng, Trịnh Khê báo các bộ từ chiều hôm qua. Quan các bộ đứng hai hàng, áo mũ chỉnh tề. Nắng xiên qua cửa điện, rọi một vệt vàng trên nền gạch tới giữa điện thì tắt. Lúc hắn bước lên bệ, mấy tiếng nói nhỏ ở cuối hàng bên trái tắt ngay, chỉ còn tiếng vạt áo quan cọ vào nhau khi người ta cúi xuống. Chồng sổ đặt trên một cái án thấp kê giữa điện, phủ một tấm vải điều.
Hắn ngồi trên bệ. Người hầu bưng hộp ấn đứng sát bên bệ, hai tay đỡ hộp ngang ngực. Việc ấy thường là việc của Quỳnh. Hôm nay Quỳnh đi đồng, người hầu bưng hộp đứng thẳng quá, vai cứng đơ, ngón tay bám chặt lấy cạnh hộp.
Trịnh Khê bước ra giữa điện, mở tờ giấy.
– Bẩm Bệ hạ. – Ông đọc. – Ruộng ba nhà ở đồng phía Đông, nay đã đo xong, đã chia xong. Mười ba làng. Hai trăm ba mươi tư thửa. Sổ cũ chín mươi tám mẫu. Đất đo được tám mươi hai mẫu. Sào mười lăm thước, mẫu mười sào, theo thước của Hộ bộ. Không thửa nào đất hơn sổ.
Ông gấp tờ giấy lại, lùi về hàng.
Hắn ngó xuống hai hàng quan. Mấy quan cũ đứng hàng đầu bên trái, mặt cúi. Có một ông râu bạc đứng gần cột, nhà ông có họ với một trong ba nhà, hai bàn tay chắp trước bụng siết vào nhau, móng tay bấm vào mu bàn tay. Ông không ngẩng lên.
Lương Thế Vinh bước tới án thấp, kéo tấm vải điều ra, rút tập cuối cùng trong chồng sổ, mở ra ở trang cuối, bưng lên bệ bằng hai tay, đặt xuống trước mặt hắn.
Trang cuối chỉ có mấy dòng tổng, chữ người Hộ bộ già, phía dưới để trống một khoảng.
Người hầu mở nắp hộp. Hắn lấy ấn ra. Ấn nặng, đá lạnh, mặt ấn đã thấm son.
Hắn đặt ấn xuống chỗ trống, ấn mạnh, giữ một chốc.
Hắn nhấc ấn lên.
【Sổ ruộng mới: Quốc Vận +3.】
【Quốc Vận: Tiểu An (28 → 31/100)】
Hai dòng tới đúng lúc mặt ấn vừa rời khỏi giấy. Hắn đọc, không nói ra. Hai dòng ấy chỉ mình hắn thấy. Dưới điện, quan các bộ vẫn đứng cúi đầu, người hầu bưng hộp vẫn bám chặt cạnh hộp. Dấu son trên trang giấy đỏ tươi, còn ướt, vuông vức, mấy nét chữ triện trong dấu đọng son ở chỗ giao nhau.
Hắn đặt ấn lại vào hộp. Người hầu đậy nắp, hai tay vẫn bám chặt.
– Sổ này là sổ của triều. – Vua nói. – Thửa nào ghi tên ai, người ấy cấy.
Cả điện lặng. Không ai bước lên. Ông râu bạc đứng gần cột vẫn cúi đầu, hai bàn tay vẫn siết vào nhau.
Người đo ruộng bưng tập sổ xuống, đặt lại vào chồng, phủ tấm vải điều lên. Ở hàng bên phải, Tô công đứng yên. Nguyễn Trãi đứng sau ông, cuốn sổ ngày ôm trước ngực.
Hắn đứng dậy.
Quan các bộ lui ra theo thứ tự, hàng bên phải trước, hàng bên trái sau. Ra tới cửa điện, mấy người túm lại với nhau, nói nhỏ, ngoái vào. Ông râu bạc đi sau cùng. Tới bậc cửa, ông dừng lại, ngoảnh vào ngó chồng sổ phủ vải điều giữa điện. Ông ngó một hồi, rồi bước qua bậc cửa, đi ra nắng.
Điện vắng. Người đo ruộng với người Hộ bộ già ôm chồng sổ, mỗi người một nửa, đi ra cửa hông. Người Hộ bộ già đi chậm, ôm chồng sổ sát ngực, cằm tì lên tập trên cùng cho khỏi đổ.
* * *
Chiều, lính doanh về.
Hắn ra cửa Đông lúc nắng đã xế, đứng ở chân bậc đá dẫn lên mặt thành, không ra tới đường. Từ chỗ ấy, ngó qua cổng, thấy được cả một quãng đường cái chạy thẳng ra đồng.
Lính về thành một hàng dài. Đi đầu là Phan Trung, cưỡi con ngựa hồng, lưng thẳng, tay cầm cương thấp. Sau lão là lính đi bộ. Người nào cũng buộc cái vồ gỗ sau lưng, cán vồ chĩa lên khỏi vai. Vai không. Hết cọc để vác. Mặt người nào cũng sạm thêm một lớp nắng gió, áo bạc màu bùn, ống quần xắn cao, bắp chân dính đất khô.
Họ đi không nhanh, mà đều chân. Một người lính đi gần cuối hàng, mặt còn non, lòng bàn tay quấn mảnh vải, chỗ vải thấm màu nâu. Người ấy vẫn đi thẳng lưng, tay buông xuôi bên hông. Có người huýt sáo. Có người đi sát người bên cạnh, nói gì đó, rồi cả hai cùng cười.
Ở bãi đắp đường bên ngoài cổng, gia binh nhà Lương đang gánh đất. Hàng lính tới, họ bỏ gánh, lùi cả xuống mép ruộng, đứng lặng, đầu cúi. Lính đi qua chỗ đất mới đắp còn tơi, để lại một vệt chân dài. Có mấy người lính quay đầu ngó. Phần đông ngó thẳng.
Phan Trung qua cổng thì thấy hắn. Lão dừng ngựa, xuống, đi bộ tới chân bậc, chắp tay.
– Bẩm bệ hạ. Lính về đủ. – Lão nói. – Có mấy đứa trật cổ chân, có đứa bị vồ đập vào ngón tay, không đứa nào phải khiêng. Cho chúng nghỉ ít hôm thì lại tập được.
– Cho nghỉ. – Hắn nói.
Lão gật, lên ngựa, đi tiếp. Hàng lính đi theo lão, qua cổng, đi vào phố. Mấy đứa trẻ trong phố chạy ra đứng hai bên đường, ngó lính đi qua, có đứa đi theo một quãng, bắt chước bước chân lính.
Ở cuối bãi, một lão già đứng riêng một chỗ, cằm gần chạm ngực. Lúc hàng lính đã qua hết, lão vẫn chưa ngẩng lên. Người bên cạnh phải huých khuỷu tay, lão mới cúi xuống nhặt đòn gánh.
Hắn đứng ở chân bậc tới khi người lính cuối hàng qua cổng. Bụi đường lắng xuống. Ngoài bãi đắp đường, gia binh nhà Lương lại cúi xuống gánh đất.
Hắn bước lên mấy bậc đá, đứng ở chỗ ngó được qua mặt tường. Con đường cái chạy thẳng ra phía Đông, vàng nhạt dưới nắng xế, hai bên là đồng đã cày ải, sẫm màu. Tận cuối đường, chỗ đường chạm vào chân trời, không thấy gì, chỉ thấy một dải mờ. Gió từ đồng thổi vào, lạnh hơn gió trong thành.
Hắn đứng một chốc, rồi xuống.
* * *
Canh hai, Đinh Bộ Lĩnh với Quỳnh về tới thư phòng.
Trăng mười tám lên từ giữa canh một, giờ đã lên khỏi dãy mái bên kia sân, rọi qua khung cửa sổ một vệt sáng xiên xuống nền gạch. Hắn ngồi bên án, ngọn đèn đã khêu hai lần. Nguyễn Trãi ngồi bên cửa sổ, cuốn sổ ngày mở trước mặt.
Hắn đã chờ từ đầu hôm. Ngọn đèn trên án cháy đều, ngoài sân lâu lâu có tiếng người tuần đi qua. Người hầu bưng cơm vào, hắn bảo để đó, mâm cơm vẫn nằm trên án nhỏ ở góc phòng, bát đậy đĩa, đã nguội. Ngoài sân, có tiếng vó ngựa, tiếng người lính giữ cửa hỏi, tiếng Quỳnh đáp. Đoạn là tiếng chân bước trên bậc.
Hai người vào, áo bám bụi đường một lớp màu vàng xám. Quỳnh đi sau, cái quạt gấp giắt ở thắt lưng. Đinh Bộ Lĩnh đi trước, chân vẫn trần, bó lau vẫn giắt sau lưng, tóc có mấy bông lau trắng bám vào. Bó lau đã xơ đi nhiều. Hôm đêm rằm, bông còn trắng xòa. Giờ mấy cọng ngoài trụi gần hết, chỉ còn mấy cọng giữa giữ được bông.
Người viết chữ vuông ngẩng lên. Y gác bút, đứng dậy, bước ra khỏi chỗ ngồi bên cửa sổ, chắp hai tay lên ngang trán, vái một vái. Vái xong, y lùi về chỗ cũ, ngồi xuống, một lúc sau mới cầm bút.
Trong thư phòng này, hắn chưa thấy y vái ai. Hắn không hiểu. Hắn để đó.
Người ấy quỳ xuống giữa phòng. Quỳnh quỳ sau một bước.
Hắn chỉ mâm cơm nguội ở góc phòng.
– Ăn đã. – Hắn nói.
– Bẩm bệ hạ, thần ăn ở quán bến đò lúc chiều. – Người ấy nói.
Quỳnh ngó mâm cơm, ngó hắn, rồi cúi đầu. Hắn bảo người hầu bưng mâm ra gian ngoài cho Quỳnh.
– Kể đi. – Hắn nói.
Người ấy kể ngắn. Bọn trẻ chăn trâu ở làng thứ nhất: ruộng nhà chúng được chia rồi, trâu vẫn là trâu đi mượn, mượn thì phải cày cho nhà có trâu trước, cày xong mới tới ruộng nhà mình. Ông già ở đình: dưới xuôi người cấy nộp sáu phần, giữ bốn. Mấy người kéo thuyền ở bến nhỏ: làm ruộng nhà trên, hết việc ruộng thì kéo thuyền thuê, kéo lên tới bến bên này, rồi đi bộ về. Một người trẻ trong đám ấy hỏi dưới ấy có chia không.
– Ngươi trả lời sao? – Hắn hỏi.
– Bẩm bệ hạ, thần bảo thần chưa xuống. – Người ấy nói.
Hắn gật.
Quỳnh quỳ phía sau, cúi đầu. Hắn ngó Quỳnh. Quỳnh ngẩng lên.
– Bẩm bệ hạ. – Quỳnh nói. – Chiều qua, ở chân đê làng ven sông, có người cày ải với một con trâu già, cày ngoằn ngoèo. Đinh công xuống cầm cày hai đường. Hai đường ấy thẳng tắp. Người cày cầm chuôi cày đứng yên dưới ruộng, không cày tiếp.
Quỳnh nói xong thì cúi đầu xuống lại. Cái quạt gấp ở thắt lưng, không rút ra.
Hắn ngó bàn tay người ấy đặt trên đầu gối. Tay to, kẽ ngón chai cứng, móng tay còn đất. Đêm rằm, câu đầu tiên người ấy hỏi hắn là ai cày đất quanh kinh thành. Câu thứ hai là con trâu.
Người ấy ngừng một chốc. Ngón tay người ấy đặt trên đầu gối, gõ nhẹ một cái, rồi nằm yên.
– Người dưới ấy đã lên tận bên này hỏi. – Người ấy nói. – Họ hỏi người làng, không hỏi quan. Trẻ con dưới ấy chăn trâu nhà trên. Người kéo thuyền dưới ấy kéo cho thuyền nhà trên.
Hắn chờ. Ngọn đèn trên án nổ một tiếng nhỏ. Bên cửa sổ, ngòi bút của người viết chữ vuông ngừng trên mặt giấy.
– Bẩm bệ hạ. Thần xin vào Hoành Châu, không mang quân. – Đinh Bộ Lĩnh nói.