Sáng mười bảy, Đinh Bộ Lĩnh theo bọn trẻ chăn trâu ra bãi ven sông.
Đứa lớn cưỡi trâu đực sừng cong đã đợi ở cổng làng từ lúc trời mới hửng. Thấy y ra, nó không nói gì, chỉ hất hàm một cái, thúc trâu đi trước. Mấy đứa khác lục tục theo sau, đứa dắt, đứa cưỡi. Đứa bé hôm qua cũng có mặt, tay nắm thừng con trâu cái, đi sát bên y, thỉnh thoảng ngước lên ngó y một cái, rồi lại ngó xuống chân.
Ra khỏi cổng làng, đường đi qua mấy ngõ. Trước một cái sân đất, một người đàn bà đang giã gạo, chày tre nện xuống cối đá, mỗi nhát chày lại thở ra một tiếng. Thấy đàn trâu đi qua, chị ngừng chày, nhìn bó lau sau lưng y, rồi giã tiếp. Ở góc sân, một ông già ngồi vót nan, ngó theo mãi.
Đường ra sông đi men bờ ruộng. Đất đã cày ải, mặt ruộng lổn nhổn những tảng đất to bằng cái bát úp, đường bờ hẹp, trâu đi một hàng. Y đi sau cùng. Bó lau vẫn giắt sau lưng, đôi giày vải vẫn buộc ở quai yên con ngựa người lính dắt về làng từ tối qua.
Bãi ven sông là một dải cỏ dài, thấp, chạy dọc theo mép nước. Phía trên bãi là bờ đê đất, phía dưới là con lạch nhỏ ăn thông ra sông. Nước lạch màu đất, trôi lờ đờ, mặt nước có váng rêu xanh ở mấy chỗ quẩn.
Tới bãi, bọn trẻ thả thừng. Trâu tự xuống lạch. Con nào cũng lội xuống tới ngang bụng thì đứng lại, rồi từ từ nằm xuống, chỉ để hở cái lưng với cái đầu. Mấy đứa trẻ xắn quần lội xuống mép lạch, vốc nước dội lên lưng trâu, kỳ cọ chỗ đất bám, vừa dội vừa xuýt xoa vì nước lạnh.
Y ngồi trên bờ lạch, ngó.
Con trâu đực sừng cong nằm giữa lạch, mắt lim dim. Đứa lớn đứng cạnh, kỳ cọ cổ trâu. Bỗng một đứa nhỏ hơn, mặt giống đứa lớn như đúc, lội tới, nắm lấy sừng trâu.
– Hôm nay tới lượt em cưỡi về. – Đứa nhỏ nói.
– Lượt nào? Hôm qua em cưỡi rồi.
– Hôm qua anh cưỡi.
– Hôm qua anh…
Đứa lớn ngừng lại, ngó lên bờ, ngó y, rồi nói nhỏ đi.
– Hôm qua anh cưỡi, mà hôm kia em cưỡi.
– Hôm kia trâu mệt, em đi bộ.
Hai đứa giành nhau cái sừng trâu. Đứa nọ kéo bên này, đứa kia kéo bên kia. Con trâu bị kéo cổ, khịt mũi, ngóc đầu dậy khỏi mặt nước. Nước bắn tung tóe. Mấy đứa khác đứng cười.
Y đứng dậy, lội xuống lạch. Nước lạnh tới bắp chân, bùn đáy lạch lún dưới bàn chân trần. Y tới bên con trâu, đặt tay lên trán trâu, chỗ xoáy lông giữa trán. Con trâu nằm xuống lại.
– Thừng đâu? – Y hỏi.
Đứa lớn chỉ lên bờ. Y lên bờ, lấy cuộn thừng, gỡ ra, luồn qua vòng mũi trâu, thả hai đầu dài ra hai bên như hai sợi dây cương. Y đưa cho mỗi đứa một bên.
– Về thì đi bộ cả hai. – Y nói. – Mỗi đứa một bên đầu trâu.
Hai đứa ngó nhau. Đứa nhỏ cầm lấy thừng trước. Đứa lớn ngó y một lúc, rồi cũng cầm.
Y lên bờ, ngồi lại chỗ cũ. Đời trước, y có hai đứa con trai, y không tách được.
Đứa bé dắt trâu cái tới chỗ y, ngồi xuống bên cạnh, hai tay ôm gối. Nó ngó cái bó lau sau lưng y một hồi.
– Ông giắt lau làm gì? – Nó hỏi.
Y ngó nó. Y với tay ra sau, rút bó lau ra, đặt lên đùi. Bông lau đã xơ đi nhiều so với đêm rằm, mấy cọng ngoài cùng gãy gập.
– Ta cũng chẳng rõ. – Y nói. – Lúc tới đây, nó đã ở trong tay.
Đứa bé gật. Nó đưa một ngón tay ra chạm vào bông lau, chạm nhẹ, rồi rụt lại.
– Trâu cái nhà ông Cả hôm qua ông dắt được. – Nó nói. – Cha tiểu nhân dắt nó còn khó.
– Trâu không ưa bị giật mũi. – Y nói. – Đứng chỗ nó thấy mình, đưa tay cho nó ngửi, rồi hẵng dắt.
Đứa bé ngẫm câu ấy. Nó đứng dậy, chạy xuống bãi, tới chỗ con trâu cái đang gặm cỏ, đứng ngay trước đầu trâu, chìa bàn tay nhỏ xíu ra. Con trâu ngẩng lên, phả hơi vào tay nó. Nó quay lại ngó y, mặt hớn hở.
Mặt trời lên cao hơn ngọn tre bên kia sông. Bọn trẻ dắt trâu lên bãi gặm cỏ. Hai anh em mỗi đứa một bên đầu trâu đực, đi chậm, thỉnh thoảng đứa nọ ngó đứa kia qua cái mũi trâu. Tới gốc cây gạo giữa bãi, đứa lớn móc trong túi áo ra một củ khoai nướng, bẻ đôi, đưa nửa củ cho đứa nhỏ qua đầu trâu. Đứa nhỏ cầm lấy, cắn một miếng, nhai chậm, mắt vẫn ngó đứa lớn.
* * *
Gần trưa, Đinh Bộ Lĩnh tới bến nhỏ ở đầu làng sát bờ sông.
Quỳnh với người lính mặt tròn đã đợi ở đó. Bến chỉ có mấy cây cọc tre cắm xuống nước buộc thuyền, một cái quán nước lợp lá cọ, mấy cái ghế tre. Bà chủ quán bưng ra ba bát nước chè. Ở ghế bên kia, một ông già đang hút thuốc lào.
Ông già thấy Quỳnh, đặt điếu xuống, đứng dậy, chắp tay.
– Bẩm quan. – Ông già nói. – Quan lại xuống.
– Lần này tại hạ đi theo ông đây. – Quỳnh nói, đưa tay chỉ y.
Ông già ngồi xuống, nhích ghế sang gần y, mắt không rời ống quần còn ướt bùn lạch của y.
– Ông có ruộng? – Y hỏi.
– Bẩm ông, có ba sào, con trai tiểu nhân cấy. – Ông già nói. – Thửa ấy hồi trước nhà trên cho thuê, nay chia về tay nó. Nó cày từ hôm kia, cày cả ban đêm, đốt đuốc mà cày.
– Sao phải cày ban đêm?
Ông già cười, để lộ hàm răng đen chỉ còn mấy cái.
– Bẩm ông, nó sợ ngủ một giấc dậy thì thửa ấy không còn là của nó.
Dưới bến, có một chiếc thuyền buôn lớn đang buộc. Thuyền chở muối, khoang thuyền chất đầy bao cói. Trên bờ, mấy người đàn ông ở trần ngồi bệt dưới gốc tre, vai người nào cũng có một vệt sẹo dài, đỏ, chỗ dây kéo cứa vào da. Họ ăn cơm nắm, uống nước sông vốc bằng tay.
– Ai kia? – Y hỏi.
– Bẩm ông, người kéo thuyền. – Ông già nói. – Thuyền chở muối từ dưới xuôi lên, ngược nước, chỗ nào nước xiết thì phải kéo. Người kéo thuê từ dưới ấy, kéo lên tới đây, nhận tiền, rồi đi bộ về.
– Đi bộ về bao lâu?
– Bẩm ông, mấy ngày, tiểu nhân không rõ.
Y ngó những người kéo thuyền. Vai họ gầy, xương đòn lồi ra, bắp chân rắn như gốc tre. Một người còn trẻ ngồi riêng ra một chỗ, quay lưng về phía quán, nắm cơm trong tay chưa ăn.
– Từ hôm mùng mười, có thêm người dưới ấy lên hỏi chuyện chia ruộng không? – Y hỏi.
Ông già ngó Quỳnh, rồi ngó y, hạ giọng.
– Bẩm ông, thuyền dưới ấy lên, người kéo thuyền cũng hỏi. – Ông già nói.
Y đứng dậy, đi xuống gốc tre.
Mấy người kéo thuyền thấy y đi tới, ngừng ăn. Mắt người nào cũng dừng ở cái bó lau sau lưng y, ở đôi chân trần, rồi mới tới mặt y. Y ngồi xổm xuống trước mặt họ, cách một quãng.
– Các ông ở dưới ấy, làm ruộng hay kéo thuyền? – Y hỏi.
Mấy người ngó nhau. Một người lớn tuổi nhất, tóc đã thưa, đáp.
– Bẩm ông, làm ruộng. Ruộng hết việc thì kéo thuyền.
– Ruộng ai?
– Bẩm ông, ruộng nhà trên.
– Nhà trên là ai?
Người ấy ngừng. Mấy người kia cúi xuống nắm cơm. Người trẻ ngồi quay lưng cũng quay đầu lại.
– Bẩm ông, người của quan châu. – Người lớn tuổi nói nhỏ. – Ruộng dưới Hoành Châu, mười thửa thì tám thửa của nhà trên. Người cấy thì cấy, nhà trên thì thu.
Y gật.
Người trẻ ngồi quay lưng đứng dậy, đi tới, đứng trước mặt y. Người ấy chưa tới hai mươi, mặt sạm, môi nứt.
– Bẩm ông. – Người trẻ nói. – Ruộng bên này chia thật không?
– Thật. – Y nói.
– Dưới ấy có chia không?
Mấy người kéo thuyền đều ngừng ăn. Người lớn tuổi gọi khẽ người trẻ một tiếng, người trẻ không ngồi xuống.
– Ta chưa xuống dưới ấy. – Y nói.
Người trẻ đứng một hồi. Đoạn người ấy gật đầu, quay về chỗ cũ, ngồi xuống, ăn nắm cơm trong tay, ăn hết.
Người lớn tuổi nhất ngó y một lúc.
– Bẩm ông, chiều nay bọn tiểu nhân lên đường về. – Người ấy nói. – Về tới dưới ấy, có ai hỏi bên này thế nào, tiểu nhân nói gì?
– Nói cái ông thấy. – Y nói.
Người ấy gật. Y đứng dậy, quay về quán. Bà chủ quán đã rót thêm nước vào bát của y. Ông già hút thuốc lào đợi y ngồi xuống, rồi quay mặt ra bến, nhìn mấy người kéo thuyền đã đứng dậy khoác dây.
* * *
Quá trưa, Đinh Bộ Lĩnh với Quỳnh đi dọc bờ đê, xuôi theo dòng.
Người lính mặt tròn dắt ngựa đi trước một quãng. Quỳnh đi bên cạnh y.
– Hôm mùng mười, ở bến ấy, tiên sinh thấy gì? – Y hỏi.
Quỳnh kể. Thuyền con, khoang không hàng. Ba người đàn ông, áo quần như người làng. Một câu hỏi, hỏi từ nhà nọ sang nhà kia. Ông già ngồi quán bảo họ từ dưới xuôi lên. Quỳnh kể chừng ấy, kể xong thì thôi, không đoán gì thêm.
Y nghe hết, không hỏi lại chỗ nào.
– Từ bến ấy xuôi xuống dưới ấy, thuyền đi mấy ngày? – Y hỏi.
– Bẩm, thả theo nước thì ba ngày tới nơi. – Quỳnh nói. – Ngược lên thì phải kéo, chậm hơn mấy ngày.
– Chỗ nào nước cạn? Con nước lên xuống thế nào?
Quỳnh ngừng chân. Cái quạt trong tay gõ một cái vào lòng bàn tay, rồi dừng.
– Bẩm, cái ấy tại hạ chịu. – Quỳnh nói. – Ở kinh có người giữ bến Đông, thuộc con nước từng khúc. Người ấy biết.
– Người ấy thế nào? – Y hỏi.
– Bẩm, ít nói. – Quỳnh nói. – Ở dưới nước lâu hơn ở trên bờ. Tại hạ hỏi gì, người ấy ngó con nước trước rồi mới trả lời.
Y gật. Y ngó xuống mặt sông. Nước sông đục, chảy về phía Đông, mặt nước phẳng, có mấy cụm bèo trôi theo. Một chiếc thuyền con xuôi qua, người chèo đứng ở đuôi, chèo một mái, chèo chậm, thuyền vẫn trôi nhanh.
Y đi tiếp.
Qua một quãng, dưới chân đê có một người đàn ông đang cày ải một thửa sát bờ. Con trâu kéo cày đã già, lông xám bạc, đi một quãng lại đứng thở. Người cày quát, con trâu đi thêm mấy bước lại dừng. Đường cày ngoằn ngoèo, chỗ sâu chỗ nông.
Y xuống chân đê, đi tới đầu thửa. Người cày thấy có người lạ thì dừng tay, cúi đầu.
– Cho ta cầm một đường. – Y nói.
Người cày ngó y, rồi ngước lên Quỳnh với người lính dắt ngựa trên đê. Đoạn người ấy lùi ra, đưa chuôi cày cho y.
Y không quát. Y đứng sau cày một chốc, để con trâu thở. Khi con trâu thôi phì phò, y tặc lưỡi một tiếng khẽ, ấn tay cày xuống. Con trâu đi. Y đi sau, bước theo bước trâu, tay cày giữ thẳng, lưỡi cày ăn xuống đất đều một độ sâu. Tới cuối đường, y nhấc cày, cho trâu quay đầu, đứng chờ trâu thở xong mới cày đường về. Hai đường cày nằm sát nhau, thẳng, tảng đất lật lên đều như xếp.
Y trả chuôi cày cho người cày, leo lên đê. Người cày đứng dưới ruộng ngó theo, tay cầm chuôi cày mà không cày tiếp.
Quỳnh đứng trên đê, ngó hai đường cày, ngó y, rồi đi theo sau.
* * *
Chiều muộn, Đinh Bộ Lĩnh đi qua dải lau ven bờ.
Lau mọc dày, cao quá đầu người, thân lau to bằng ngón tay, bông lau đã trổ trắng xóa cả một dải dài dọc mép sông. Gió từ sông thổi vào, cả dải lau nghiêng về một phía, bông lau rung lên, bay lả tả trong nắng chiều.
Bọn trẻ chăn trâu làng ven sông đang dắt trâu về, đi qua dải lau. Bọn ấy đã ngó y từ trưa, từ lúc y ngồi xổm nói chuyện với mấy người kéo thuyền dưới gốc tre. Giờ thấy y đi trên bờ đê, chúng ghìm trâu lại, đứng ngó.
Y không dừng. Y đi qua chúng, đi dọc theo dải lau. Bông lau mắc vào tóc y, vào vai áo, bám lên bó lau cũ giắt sau lưng. Y để mặc.
Nắng chiều đã đỏ, rọi ngang qua dải lau, mỗi bông lau sáng lên một chút ở mép. Phía bên kia sông, mấy mái nhà làng bên đã lên khói. Dưới mép nước, một con cò đứng một chân, ngó y đi qua, không bay.
Xa xa trên mặt đê, một tốp người đi bộ, vai khoác cuộn dây, đi thành một hàng về phía hạ lưu, nắng chiều rọi sau lưng họ. Người đi cuối cùng còn trẻ, đi mấy bước lại ngoái lại. Y đứng lại ngó một chốc. Tốp người ấy đi tới khúc đê rẽ thì khuất, chỉ còn bóng tre. Y đi tiếp.
Quỳnh đi sau lưng y, cách mấy bước, cái quạt gấp trong tay, không mở. Quỳnh đi lặng, mắt ngó xuống mặt đê, cái miệng quen đùa ngậm lại. Người lính mặt tròn dắt ngựa đi sau cùng.
Sau lưng y có tiếng răng rắc. Y không quay lại. Lại có tiếng răng rắc nữa, rồi nhiều tiếng, rồi tiếng bọn trẻ cười, tiếng một đứa gọi đứa kia đợi.
Chạng vạng, bọn trẻ chăn trâu bẻ lau, đứa nào cũng cầm một bông, đi sau lưng y về làng.