Rạng mười sáu, Đinh Bộ Lĩnh ra cửa Đông, Quỳnh đi bên cạnh.
Lúc gà gáy, Quỳnh đã đứng chờ dưới cổng, tay cầm một cái quạt gấp lại, gõ gõ vào lòng bàn tay cho đỡ lạnh. Sau lưng người ấy, một người lính mặt tròn giữ ba con ngựa, con nào cũng đã thắng yên.
Quỳnh bước lên một bước, chắp tay.
– Tại hạ là Quỳnh. Bệ hạ sai tại hạ đi cùng ông. Xin hỏi quý danh?
– Đinh Bộ Lĩnh. – Y nói.
Quỳnh đứng yên. Cái quạt dừng giữa chừng, không gõ nữa. Người ấy ngó y một lúc lâu, ngó từ mặt xuống bó lau y giắt sau lưng, xuống đôi chân trần, lại ngó lên mặt. Đoạn người ấy cúi đầu. Cúi thấp, thấp hơn cái lệ chào nhau của hai người cùng được vua sai, lưng gập xuống gần ngang hông. Người ấy giữ thế ấy một chốc mới đứng thẳng lên, và không nói thêm câu nào.
Y thấy cái cúi ấy. Y để đó.
Người lính mặt tròn dắt ngựa tới. Quỳnh lấy trong bọc ra một đôi giày vải mới, đưa cho y. Y cầm lấy, ngắm, rồi buộc đôi giày vào quai yên, chân vẫn để trần mà lên ngựa.
Ra khỏi cổng, đường cái chạy thẳng về phía mặt trời chưa mọc. Trời xám, gió đồng thổi ngược vào mặt, mang theo mùi rạ đốt từ đâu xa. Y ngồi ngựa vững, cương thả lỏng, để con ngựa tự tìm chỗ đặt chân. Sau lưng, trăng đêm rằm còn treo thấp trên mặt thành phía Tây, nhạt dần.
– Đất quãng này ai cai? – Y hỏi.
– Bẩm, quãng sát thành này là đất triều. – Quỳnh nói. – Qua bến đò thứ nhất là ruộng các làng, làng nào ruộng nấy. Qua bến thứ hai mới tới đồng ba nhà, nay đã chia cho người cấy cả rồi, tới gò, tới làng.
– Đường xa không?
– Bẩm, ngựa thì một ngày. Tại hạ đi lần trước, ngựa không mỏi mà mông tại hạ mỏi. Lần này tại hạ có lót thêm một lớp chăn.
Người lính mặt tròn cúi mặt xuống bờm ngựa. Y ngó Quỳnh. Mặt Quỳnh vẫn nghiêm, mắt ngó thẳng ra đường.
Được một quãng, đường chạy qua bãi đắp đường. Đất mới đổ thành từng đống dọc hai bên, người đi trước nện, người đi sau đổ tiếp. Mấy chục người đàn ông gánh đất, áo vá ở vai, hơi thở phả ra thành khói trong gió sớm. Ngựa tới, họ không bỏ gánh, chỉ nghiêng gánh tránh sang mép, mắt ngó xuống. Trong đám ấy có mấy người to xương hơn, nói với nhau bằng một giọng nặng, ngẩng lên ngó cái bó lau sau lưng y lâu hơn những người khác một chút.
– Ai đây? – Y hỏi.
– Bẩm, gia binh nhà Lương. – Quỳnh nói. – Nhà ấy phải đem người ra đắp đường cái phía Đông ba năm, theo lệnh hồi trước.
Y gật. Y cho ngựa đi chậm qua bãi, mắt ngó từng đôi vai, từng cái đòn gánh cong xuống dưới hai sọt đất. Tới cuối bãi, y thúc ngựa đi tiếp.
* * *
Giữa buổi, qua bến đò thứ nhất. Người lái đò là một ông già gầy, ngó ba con ngựa rồi lắc đầu, bảo đò nhỏ, ngựa phải sang từng con. Đinh Bộ Lĩnh dắt con ngựa của mình xuống đò trước. Ngựa sợ nước, giậm chân, đò lắc mạnh. Y đứng ở mũi đò, một tay giữ cương sát hàm ngựa, một tay đặt lên cổ ngựa, đứng yên như thế suốt khúc sông. Sang tới bờ bên kia, con ngựa đã thôi giậm. Người lái đò ngó y, ngó đôi chân trần đứng vững trên ván đò, không nói gì, quay đò lại đón con thứ hai.
Quá trưa, qua bến thứ hai.
Bên kia bến thứ hai, y xuống ngựa, đưa cương cho người lính, đi bộ một quãng.
Đồng hai bên đường đã gặt xong từ lâu. Rạ đã đốt, đất đã cày ải từng vạt, lật lên những tảng đất nâu sẫm còn nguyên vết lưỡi cày. Y bước xuống bờ một thửa sát đường, ngồi xổm, bóp một tảng đất trong tay. Đất khô mặt, bên trong còn ẩm, vỡ ra thành từng hạt. Y đưa lên mũi ngửi, rồi thả xuống chỗ cũ.
Trên bờ mấy thửa, cọc gỗ vuông đóng thẳng hàng, đầu cọc khắc số bằng dao, nét khắc còn trắng. Y đi dọc một hàng cọc, đếm. Tới cọc thứ mười hai thì hàng cọc rẽ góc, chạy dọc theo một con lạch nhỏ.
– Cọc này ai đóng? – Y hỏi.
– Bẩm, người Hộ bộ theo ông Lương đo, lính lão tướng vác cọc. – Quỳnh nói. – Thửa nào đo rồi thì đóng. Mỗi cọc một số, số ấy chép vào sổ, tên người cấy chép bên cạnh.
– Người cấy có nhớ cọc nào của nhà mình?
Quỳnh nghĩ một chút.
– Bẩm, biết. Hôm đọc ở đình, người ta đọc số cọc trước, tên người sau. Có người không nhớ tên mình được đọc, mà nhớ số cọc.
Y gật. Y cúi xuống ngó nét khắc trên đầu một cái cọc, ngó lâu, rồi đi tiếp.
Xế chiều, đường cái rẽ. Ở khúc rẽ có một hàng tre, tre đã già, gốc to bằng bắp đùi, ngọn cong xuống đường. Qua khỏi hàng tre, phía tay phải, bên kia mấy thửa ruộng, có một cái gò.
Đinh Bộ Lĩnh dừng lại.
Trên gò có mấy nấm mả cũ, mấy bụi duối. Dưới chân gò có một cái mái thấp lợp rơm, khói chiều bò ra từ dưới mái, tới ngang ngọn tre thì gió đồng đưa đi, dạt về phía sông. Có hai người ngồi bệt dưới mái, quay lưng ra đường.
Y đứng ở khúc rẽ, dưới hàng tre, ngó cái khói một hồi. Y không xuống ruộng, không đi về phía gò.
Quỳnh đứng sau lưng y, cách hai bước, không nói. Người lính mặt tròn dắt ba con ngựa đứng xa hơn nữa. Ba người đứng như thế tới lúc khói trước mái tắt dần, chỉ còn một sợi mỏng.
Y quay lại, cầm cương, lên ngựa.
* * *
Chạng vạng, Đinh Bộ Lĩnh tới làng thứ nhất.
Ngoài bãi cỏ đầu làng, bọn trẻ chăn trâu đang dắt trâu về. Trâu đi trước, đứa thì cưỡi trên lưng, đứa thì đi sau cầm thừng, đứa thì cầm cây roi tre dài quá đầu mình. Trâu đi chậm, đi thành một hàng dài, chân trâu giẫm lên rạ khô, rạ gãy vụn dưới móng.
Y xuống ngựa ở đầu bãi, đưa cương cho người lính, bảo người lính với Quỳnh vào làng trước. Quỳnh ngó y, ngó bọn trẻ, chắp tay, dắt ngựa đi.
Y đi xuống bãi. Trời tối dần. Trên mặt bãi, mấy đống rạ ai đốt từ chiều còn âm ỉ, khói trắng bò sát mặt đất, khét. Mấy con trâu đi qua, cái đuôi quất ngang làn khói.
Ở cuối hàng, một đứa bé chưa cao tới bụng trâu đang kéo một con trâu cái. Trâu không chịu đi. Trâu đứng giữa bãi, cúi đầu gặm một búi cỏ còn xanh ở chân bờ, đứa bé kéo thừng tới đỏ mặt, hai gót chân trần cắm xuống đất, mà con trâu không nhích. Đứa bé mếu, chưa khóc.
Y tới gần. Y không giật thừng. Y đi vòng ra đầu con trâu, đứng một chỗ trâu thấy được, đưa tay xoa dưới cằm trâu, xoa chậm, chỗ lớp da mềm dưới cổ. Trâu ngẩng đầu lên, mắt trâu to, ướt, ngó y. Y cầm lấy đoạn thừng sát mũi, chép miệng một tiếng, đi. Con trâu đi theo.
Đứa bé chạy lon ton bên cạnh, tay vẫn nắm đuôi thừng, không chịu buông.
Bọn trẻ đi phía trước thấy thế, đứa thì quay lại ngó, đứa thì ghìm trâu chờ. Một đứa lớn hơn, chân dài quá bụng trâu, cưỡi trên lưng một con trâu đực sừng cong, ngó y từ đầu tới chân.
– Ông là ai? – Đứa lớn hỏi.
– Người đi đường. – Y nói.
– Người đi đường sao lại biết dắt trâu?
Y không đáp. Con trâu cái đi sát bên y, thỉnh thoảng dụi mõm vào khuỷu tay y.
Đứa lớn ngó một hồi, rồi cười, để lộ cái răng cửa sứt. Mấy đứa khác cũng cười theo, chẳng biết cười vì sao.
– Trâu này nhà ai? – Y hỏi đứa bé đi bên cạnh.
Đứa bé ngó lên y. Mặt nó lấm, tóc để trái đào, trên trán còn dính một cọng rạ.
– Bẩm ông, trâu nhà ông Cả đầu làng.
– Ruộng nhà ai?
– Bẩm ông, ruộng nhà tiểu nhân được chia rồi, trâu thì vẫn là trâu đi mượn. – Đứa bé nói.
Nó nói câu ấy trơn tru, một hơi, chẳng ngập ngừng. Nói xong, nó ngẩng lên, đợi.
Y không đáp. Y dắt con trâu đi thêm mấy bước. Thừng trâu trong tay y thô, bện bằng xơ, chỗ sát mũi trâu đã mòn nhẵn vì tay người cầm. Đời trước, y cũng từng đi sau lưng trâu nhà người khác như đứa bé này, tay cầm đuôi thừng, chân trần trên rạ.
– Mượn trâu thì trả gì? – Y hỏi.
– Bẩm ông, trả công. Cha tiểu nhân cày cho nhà ông Cả trước, cày xong ruộng ông Cả mới được dắt trâu về cày ruộng nhà mình. Năm nay mưa sớm, ruộng nhà tiểu nhân cày muộn.
Đứa lớn trên lưng trâu đực chen vào.
– Nhà tiểu nhân thì không phải mượn. – Nó nói, giọng to. – Nhà tiểu nhân có trâu.
– Trâu nhà ấy gầy nhom. – Một đứa khác nói.
– Gầy mà cày khỏe.
Bọn trẻ cãi nhau một hồi về con trâu nào cày khỏe hơn, đứa nào cũng nói to, chẳng đứa nào nghe đứa nào. Y để chúng cãi. Y dắt con trâu cái đi giữa đám trẻ, đứa bé lon ton bên cạnh, tay vẫn nắm đuôi thừng.
Tới cổng làng, khói bếp đã bốc lên từ mấy mái rạ trong ngõ. Đứa bé xin lại thừng. Y đưa. Nó cầm lấy, kéo con trâu một cái, con trâu đi theo nó ngoan ngoãn. Nó quay lại ngó y, rồi chạy vào ngõ, trâu đi sau.
Đứa lớn trên lưng trâu đực dừng lại ở cổng.
– Ông tên gì? – Nó hỏi lần nữa.
Y ngó nó một chốc. Sau lưng nó, bãi cỏ đã tối.
– Mai ta còn ở đây. – Y nói. – Mai ngươi dắt trâu ra bãi, ta đi theo.
Đứa lớn ngẫm một chốc, gật đầu, thúc gót vào sườn trâu, đi vào ngõ. Trâu đực bước nặng nề, cái đuôi phe phẩy đuổi muỗi.
* * *
Tối, đình làng thứ nhất thắp hai ngọn đèn.
Đinh Bộ Lĩnh vào đình thì Quỳnh đã ngồi ở gian trái với mấy ông già. Ông từ coi đình đứng dậy khi thấy y bước vào. Ông từ không ra đón ở bậc. Ông cởi cái khăn vải trên vai xuống, phủi một lượt lên chiếc chiếu cạnh Quỳnh, phủi kỹ, cả bốn góc, rồi mới lui ra, đứng ở chân cột.
Y ngồi xuống chiếc chiếu ấy.
Mấy ông già ngồi quanh, người nào cũng gầy, áo nâu, khăn chít. Có ông còn ngậm điếu, khói thuốc lào bốc lên quanh ngọn đèn. Trên chiếu giữa có một ấm nước chè xanh, mấy cái chén mẻ vành.
Quỳnh rót một chén, đưa cho y bằng hai tay.
– Ông đây là người bệ hạ sai xuống xem đồng. – Quỳnh nói với mấy ông già. – Các cụ hỏi gì thì hỏi, ông ấy nghe.
Mấy ông già ngó y. Ngó cái áo vải thô, cái bó lau giắt sau lưng, đôi chân trần còn dính đất bãi trâu. Một ông già chau trán. Một ông khác đặt điếu xuống.
– Ông là quan? – Ông già chau trán hỏi.
– Ta không làm quan. – Y nói.
Ông già ấy ngó Quỳnh. Quỳnh gật đầu, không nói thêm. Ông già lại ngó y, rồi gật một cái, rót thêm nước vào chén của mình.
Y uống chén chè. Chè chát, nóng. Y đặt chén xuống.
Ông từ bưng ra một rổ khoai luộc còn bốc hơi, đặt giữa chiếu. Y cầm một củ, bóc vỏ bằng ngón cái, ăn. Ăn hết một củ, y cầm củ thứ hai, bẻ đôi, đưa một nửa cho Quỳnh. Mấy ông già ngồi xem y ăn, xem bàn tay to chai cứng ở kẽ ngón bóc vỏ khoai, rồi người nọ, người kia cũng thò tay vào rổ.
– Ruộng làng này chia rồi. – Y nói. – Các ông thấy thế nào?
Mấy ông già nhìn nhau. Một ông đằng hắng. Ông từ đứng ở chân cột, hai tay chắp trước bụng.
– Bẩm ông, chia rồi thì cấy. – Ông già đặt điếu nói. – Cấy thì phải chờ mùa. Chưa tới mùa thì chưa biết.
– Chưa biết gì?
– Bẩm ông, chưa biết năm sau có ai tới đòi lại không.
Câu ấy nói ra thì cả gian đình lặng đi. Ngọn đèn cháy, khói thuốc lào bay ngang. Ngoài sân đình, trăng chưa lên. Ngoài ngõ có tiếng mõ trâu lốc cốc, xa dần. Ông già nói câu ấy xong thì cúi xuống nhồi thuốc vào nõ điếu, ngón tay ấn đi ấn lại. Quỳnh cầm cái quạt gấp trong tay, không mở.
Y không trả lời câu ấy. Y đưa mắt qua từng người, tới ông từ ở chân cột thì dừng.
– Ta nghe người dưới xuôi lên hỏi chuyện chia ruộng. – Y nói. – Các ông có gặp không?
– Bẩm ông, không gặp. – Ông già đặt điếu nói, điếu vẫn để trên đùi. – Người làng ven sông kể lại. Hôm mùng mười, ở bến nhỏ bên ấy. Họ đi thuyền con, ăn mặc như người làng, hỏi chuyện ruộng.
– Họ hỏi gì?
– Bẩm ông, nghe kể thì hỏi chia thật không. Chia cho ai. Chia rồi có phải nộp gì không.
– Người bên ấy trả lời sao?
– Bẩm ông, nói thật. Chia thật. Chia cho người đang cấy. Năm nay không nộp gì. – Ông già ngừng, nhấc điếu lên, rít một hơi, khói phả ra. – Họ nghe xong thì đứng lặng ở bến một hồi, chưa chịu xuống thuyền. Có một người hỏi lại hai lần.
Y gật. Y rót cho ông già một chén chè, đẩy chén tới trước mặt ông.
– Dưới ấy ruộng thế nào? Người cấy dưới ấy nộp bao nhiêu?
Ông già cầm chén chè, cúi mắt vào lòng chén, ngón tay xoay chén một vòng trên chiếu.
– Bẩm ông, dưới ấy người cấy nộp sáu phần, giữ bốn. – Ông lão nói.